Buczacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Buczacz
Бучач
Buczacz
Herb
Herb Buczacza
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Burmistrz Josyf Moscipan
Populacja (2012)
• liczba ludności

12 547
Kod pocztowy 48400-48405
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Buczacz
Buczacz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Buczacz
Buczacz
Ziemia 49°03′N 25°24′E/49,050000 25,400000Na mapach: 49°03′N 25°24′E/49,050000 25,400000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Portal Portal Ukraina
Położenie na mapie województwa tarnopolskiego w Polsce w 1939 roku
Widok ze zamku
Ratusz zaprojektowany przez Bernarda Meretyna w XVIII w
Kościół i klasztor bazylianów w stylu baroku wileńskiego
Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP

Buczacz (ukr. Бучач) — miasto na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, nad Strypą, siedziba rejonu buczackiego. W 2012 liczyło 12 547 mieszkańców[1]. Ośrodek przemysłu metalowego, spożywczego i paszowego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Buczacz istniał już w XII w. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z roku 1260 (Gabriel Buczacki — starosta kamieniecki)[2]. Od połowy XIV wieku z Rusią Czerwoną należał do Polski. Michał Awdaniec z Buczacza, herbu Abdank (zm. 1392) wszedł w posiadanie Buczacza w drugiej połowie XIV w. W l. 1372-1379, po uzyskaniu nadania, fundował 28 lipca 1379 r.[3] w tej miejscowości kościół parafialny i wybudował zamek[4], zaś w 1393 r. uzyskał zgodę króla Władysława II Jagiełły na lokację tego miasta na prawie magdeburskim. Była to pierwsza lokacja miejska na Ziemi Halickiej. W 1401 r. katolicka parafia buczacka została powiększoną dotacją przez Michała i Teodoryka Buczackich dziedziców na Buczaczu. Od nazwy miasta ta gałąź rodu Awdańców przybrała nazwę Buczackich. Syn Adwańca Michał Mużyło Buczackiwojewoda podolski w 1427 uzyskał od Władysława II Jagiełły przeniesienie swego rodowego Buczacza na prawo polskie. Buczacz w XIV - XVII w. stanowił ważną twierdzę nadgraniczną, powstrzymując ataki Tatarów, Turków, Mołdawianów, Kozaków. Napady Tatarów w XV w. zniszczyły znacznie miasto. W 1515 Buczacz ponownie lokowano na prawie magdeburskim. Miasto było m.in. zasiedlone przez liczną społeczność żydowską. W 1580 wybudowano na nowo zamek, który dwukrotnie bezskutecznie atakowali Tatarzy w 1665 i 1667 r., a w 1672 r. mimo obrony przez Teresę Potocką (Urszula Potocka[5][6] – żonę bracławskiego wojewody Jana Potockiego - został zdobyty przez Turków i był czasową siedzibą Mahometa IV. Miasto też zostało zdobyte, złupione i spalone. 18 października 1672 roku, po upadku Kamieńca Podolskiego i przegranej wojnie, król Michał Korybut Wiśniowiecki podpisał w Buczaczu traktat pokojowy z Turcją (tzw. traktat w Buczaczu), zrzekając się na jej korzyść części Ukrainy i Podola oraz zobowiązując do płacenia rocznego haraczu. Na skutek traktatu, do 1683 połowa miasta (jeden brzeg rzeki) znajdowała się na terytorium tureckim. W 1687 r. miejsce koncentracji wojsk Jana III Sobieskiego. Na początku XVII w. Buczacz należał wojewodzie ruskiemu Stanisławu Golskiemu, jego śmierci — kasztelanowi kamienieckiemu, bratu Janu, po jego śmierci — wdowie Zofii z Zamiechowa Golskiej[7], potem do Stefana Potockiego (Potockich). Żona Stefana Potockiego, Maria Mohylanka zamek rozbudowała i wzmocniła. Po napadzie Turków w 1676 r., a ponownie odbudował go Jan Potocki (rotmistrz wojsk koronnych). W XVIII w. Buczacz był rezydencją Mikołaja Bazyliego Potockiego — starosty kaniowskiego, wojewody bełskiego. Zbudował on tu późnobarokowy kościół farny Wniebowzięcia NMP (z l. 1761-1763; wewnątrz ołtarz, zabytkowa ambona i zachowane częściowo freski), rokokowy ratusz (z l. 1750-1751; ozdobiony niegdyś rzeźbami przedstawiającymi prace Herkulesa[8], z 35-metrową wieżą), oba według projektu Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla, cerkiew Podniesienia Krzyża Świętego bazylianów z 1770 roku, fundowaną pierwotnie w 1712 r. przez Stefana Aleksandra i Joannę z Sieniawskich Potockich (1770) z portretem fundatora, i odremontował zamek, zniszczony przez Turków w 1676r. —

W 1772 podczas I rozbioru Polski Buczacz przypadł Austrii.

W Buczaczu działał oddział Towarzystwa Ludoznawczego założony przez polskiego profesora Ludwika Młynka.

Po zakończeniu I wojny światowej, w listopadzie 1918 roku, Buczacz przejściowo znalazł się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej, od lipca 1919 r. należał do Polski. Na krótko, od 10 sierpnia do 15 września zdobyła go Armia Czerwona. Jego przynależność do Polski potwierdzono w 1923 r. W II Rzeczypospolitej miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.

Na początku lat 20-tych XX wieku Żydzi stanowili 60% mieszkańców miasta, Polacy — 25%, a Ukraińcy — 15%[9].

Podczas II wojny światowej, 18 września 1939 został zajęty przez ZSRR i przyłączony do Ukraińskiej SRR. Od lipca 1941 r. okupowany przez Niemców.

W połowie 1942 r. Niemcy utworzyli w Buczaczu getto dla ludności żydowskiej, po czym przystąpili do stopniowej jej eksterminacji. W dwóch deportacjach - 5 października i 27 listopada 1942 r. do obozu śmierci w Bełżcu wywieziono łącznie 3 100 Żydów. 2 lutego 1943 r. Niemcy siłami SD z Czortkowa, żandarmerii z Buczacza i Ukraińskiej Policji Pomocniczej, przeprowadzili największą akcję likwidacyjną w getcie. Żydów wyganiano z domów i zapędzono w okolice góry Fedora, gdzie znajdowało się miejsce egzekucji. Zabito od 1,3 do 2,4 tysiąca Żydów. Podobne akcje przeprowadzano jeszcze kilkakrotnie. Łącznie ocenia się, że w Buczaczu i okolicach w 14 mogiłach pochowanych jest 9,2-10,2 tys. Żydów, ofiar Holokaustu[10].

W lipcu 1944 r. zajęty przez Armię Czerwoną, a następnie włączony do Ukraińskiej SRR. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiony praw miejskich; → gmina Buczacz.

Po wypędzeniu ludności polskiej w 1945 r. komunistyczne władze ukraińskie kościół w Buczaczu zamknęły, a potem umieściły w nim magazyn artykułów żelaznych, a następnie magazyn zboża. Z kościelnej krypty wyrzucono kości Potockich (obecnie pochowane są na miejscowym cmentarzu). W 1991 r. buczacka fara została przez władze Ukrainy oddana katolikom. Duże zasługi w ratowaniu ruin kościoła położył polski duchowny związany z tarnopolszczyzną - ks. Ludwik Rutyna.

Od 1991 r. miasto znajduje się na terenie niepodległej Ukrainy.

W mieście znajduje się wybudowany w 2007 roku z inicjatywy mieszkańców ukraińskich pomnik Stepana Bandery[11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny;
  • ratusz w Buczaczu w stylu barokowym;
  • cerkiew bazylianów pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z 1770 roku, ufundowana w miejscu kościoła pw. Św. Krzyża dominikanów w 1712 r. przez Stefana Potockiego, z portretem fundatora - syna Mikolaja Bazylego Potockiego;
  • cerkiew obronna pw. Św. Mikołaja z 1610 r.;
  • cerkiew pw. Opieki Matki Boskiej (Pokrowska) z 1764 r.
  • zamek w Buczaczu — nad rzeką Strypą w końcu XIV w. wybudowano na trójkątnym cyplu zamek obronny, który należał do rodów Buczackich, Golskich i na początku XVII wieku do Potockich. Najstarsza część zamku od strony północnej (wymurowanego z jasnego i czerwonego piaskowca na zaprawie wapiennej) jest pozostałością założenia średniowiecznego. Po przejściu zamku w ręce Potockich, żona Stefana Potockiego, Maria Mohylanka rozbudowała i wzmocniła warownię o część południową z dwiema wielkimi półkolistymi bastejami od wschodu i zachodu, które flankowały załamująca się kurtynę południową. Mury tej części dochodzą do dzisiaj do 4 m grubości. Strzelnice umieszczone w bastejach do prowadzenia ognia krzyżowego zlokalizowano na kilku kondygnacjach. Na murach obronnych od wewnątrz widoczne są do dzisiaj kamienne wsporniki, dźwigające dawniej drewniane ganki strzelnicze. Wewnątrz obwodu zamkowego od strony wschodniej, zbudowano budynek renesansowy z krużgankami. Mieściła się w nim także brama wjazdowa na wysokości I piętra z mostem zwodzonym i pochylnią. Dzięki tym modyfikacjom, zamek odparł liczne najazdy kozackie, tatarskie, tureckie i moskiewskie. W czasie wojny z Turcją, w 1676 r. zdobyli go i zniszczyli Turcy. Wzmianki z 1784 roku mówią o tym, że zamek został jednak odbudowany przez Jana Potockiego. Jednak w owym okresie był on już opuszczony. W 1772 r. trafił do zaboru rosyjskiego, a w XIX wieku zabudowania zamku zaczęto sukcesywnie rozbierać na materiał budowlany, przez co do dzisiaj przetrwały tylko części murów południowych i wschodniej bastei a także fragmenty pałacu z ciosami piaskowcowymi na narożach i z otworami okien. Ruiny zamku znajdują się na wzniesieniu 200 m od kościoła Wniebowzięcia NMP (dojście ul. Zamkową).
Ołtarz kościoła w Buczaczu
Ruiny zamku w Buczaczu

Ludzie związani z Buczaczem[edytuj | edytuj kod]

Nagrobek d-ra Edwarda Krzyżanowskiego (Buczacz)
Nagrobek Emila Szutta (Buczacz)

Obywatele Honorowi miasta Buczacza[edytuj | edytuj kod]

  • dr Edward Krzyżanowski — zast. marszałka powiatowego, obywatel honorowy miast Buczacza, Jazłowca
  • Andrzej Kazimierz Potocki — obywatel honorowy miasta Buczacza[12]
  • Emil Schutt — radca namiestnictwa, emeryt-starosta, obywatel honorowy miast Buczacza, Jaworowa

Pobliskie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Київ: Державний комітет статистики України, 2013, s. 94.
  2. Paprocki B. Gniazdo Cnoty, zkąd herby Rycerstwa Polskiego swój początek mają.— Kraków, 1578. S. 609
  3. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie.-Lwów,1875.-295s. s.18
  4. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie.— Lwów, 1875.— 295 s., (lat.) S. 18-20
  5. Skrzypecki Т.Н. Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich.- Opole: Solpress, 2010.— 256 s. ISBN 978-83-927244-4-5 S. 55
  6. Potoccy (03)
  7. Wojewodzina Golska
  8. większość zdobień została zniszczona w pożarze w 1865r.
  9. A. Dylewski. "Ukraina".— Pascal, Bielsko-Biała
  10. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa, 2009. ISBN 978-5-8243-1296-6 S. 121
  11. Pomniki Bandery (j.ukr)
  12. Buszko J. Potocki Andrzej (1861-19081) // Polski Słownik Biograficzny. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1983.— Tom XXVII/4. — Zeszyt 115. — S. 778–782

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Barącz S. Pamiątki buczackie.— Lwów: Drukarnia «Gazety Narodowej», 1882.— 168 s.
  • Barącz S. Pamiątki jazłowieckie.— Lwów: Drukarnia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1862.— 230s.
  • Skrzypecki T.H. Potok Złoty na tle historii polskich kresów poludniowo-wschodnich.— Opole: Solpress, 2010.— 256 s. ISBN 978-83-927244-4-5
  • A. S. Czyż, B. Gutowski. Cmentarz miejski w Buczaczu // Seria «Zabytki kultury polskiej poza granicami kraju». Seria C, zeszyt 3. — Warszawa, drukarnia «Franczak» (Bydgoszcz), 2009. — 208 s., 118 il. ISBN 978-83-60976-45-6
  • M. Orłowicz. Ilustrowany przewodnik po Galicyi. — Lwów: Drukarnia «Grafii», 1919. Rеprint Krosno: «Ruthenus», 2008. ISBN 978-83-7530-028-4

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons