Byk z brązu

Falaris rozkazuje wrzucić Perillusa do byka z brązu (Pierre Woeiriot, miedzioryt sprzed 1562)

Przypalanie Perillusa w byku z brązu (majolika z okresu 1550–1570)

Byk z brązu – drzeworyt Hansa Burgkmaira starszego.

Byk z brązu (byk Falarisa, sycylijski, spiżowy) – jedno z najstarszych znanych narzędzi kaźni, które jako pierwszy używał Falaris, tyran sycylijskiego miasta Akragas (Agrigento) w latach ok. 570–554 p.n.e. Fakt jego istnienia potwierdził i opisał Diodor Sycylijski. Pierwotnie spiżowy byk miał pełnić rolę skomplikowanego instrumentu muzycznego, uświetniającego uroczystości odbywające się w świątyni. Jednak jego konstruktor, Perillus, namówił Falarisa do wykorzystania go jako narzędzia kaźni, do którego przez górny zamykany otwór wkładano skazańców, a następnie pieczono ich żywcem, rozniecając ogień pod bykiem. Krzyk ofiar był zniekształcany podczas przechodzenia przez przemyślnie skonstruowany modulator umieszczony w głowie byka i słyszany na zewnątrz jako ryk zwierzęcia. Falaris, zdumiony pomysłem Perilausa, polecił mu wejść do urządzenia i zademonstrować, w jaki sposób ono działa. Naiwny artysta wszedł do środka, a tyran rozkazał zamknąć otwór i rozpalić pod bykiem ogień. Perillus, uznawany często za pierwszą ofiarę „byka z brązu”, w rzeczywistości został wyciągnięty, zanim zdążył się usmażyć, a następnie na rozkaz tyrana strącony ze skały.

Brązowy byk rzekomo został zatopiony w morzu w 554 p.n.e., tuż po obaleniu tyrana przez powstanie, na czele którego stał przodek Terona, niejaki Telemach, a sam Falaris miał być ostatnią upieczoną w nim ofiarą. Według innej wersji, po zdobyciu Akragas, byk został przetransportowany przez Himilkona do Kartaginy i dopiero po jej zniszczeniu, ponownie zwrócony do Akragas.

Wykorzystanie w sztuce

Motyw byka z brązu jako narzędzia tortur był wykorzystywany w sztuce przez późniejszych artystów, czego przykładem może być miedzioryt Pierre’a Woeiriota wykonany przed 1562. Najbardziej znanym przykładem użycia motywu spiżowego byka w literaturze jest fragment Boskiej Komedii Dantego:

Jak sycylijski byk ów, co najpierwej

(I słusznie bardzo) ryknął jękiem tego,

Który go swemi piłami obrobił,

A tak on ryczał głosem udręczenia,

Że chociaż cały urobiony z miedzi,

Zdało się przecie, że go ból przejmuje

Film

Ukazany w filmie „Immortals. Bogowie i Herosi” 2011, jako narzędzie tortur, którym posługiwał się król Hyperion.

Bibliografia

• Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna
• Lukian z Samosat, Phalaris

Literatura

Książki:

• William Smith: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. 1870, s. 234–236
• Helmut Berve: Die Tyrannis bei den Griechen. München 1967, s. 129–132, 593–595

Czasopisma:

• Jan M. Długosz: Wzór na tyrana. Starogreckie wzory i przestrogi ustrojowe. Pomocnik historyczny, 7 lutego 2009 nr 1 (12), s. 21

Linki zewnętrzne

• Dante Alighieri: Boska Komedja, przekład A. Stanisławskiego, Poznań: 1870
• William Smith: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, s. 234
• Jona Lendering: Phalaris of Acragas
• Jan Maciej Długosz: Wzór na tyrana. Starogreckie wzory i przestrogi ustrojowe