Cantilena inhonesta

Cantilena inhonesta (łac. Piosenka nieprzystojna, inc. Chcy ja na pannu żałować..., inny tytuł: Skarga na pannę) – najstarsza znana polska piosenka miłosna, powstała najprawdopodobniej w XIV w., zachowana w zapisie pochodzącym z początku XV w.

Autor utworu jest nieznany, jednak zachowały się dokładne informacje na temat osoby, która erotyk zapisała na kartach kodeksu franciszkańskiego. Uczynił to zakonnik Mikołaj z Koźla prawdopodobnie w latach 1416–1417, kiedy wyruszył przez Czechy w kierunku Moraw. Zakon wyposażył go w pergamin, na którym miał dokonywać notatek, aby po powrocie wzbogacić zbiory Franciszkanów. Zasłyszaną piosenkę Mikołaj zapisał najprawdopodobniej podczas pobytu w Ołomuńcu. W kodeksie notował także modlitwy, teksty kazań, recepty i inne utwory (satyry, anegdoty, pieśni antyhusyckie). Po powrocie do klasztoru w Koźlu tekst erotyku został zamazany atramentem. Utwór odkryto w XIX w. Pierwszą transliterację ogłosił w 1893 Władysław Nehring w XV tomie Archiv für Slavische Philologie (artykuł Die čechischen Eintragungen in einer Breslauer Handschrift). Pełne wydanie krytyczne opublikował w 1934 Roman Jakobson w artykule Slezsko-polská cantilena inhonesta ze začátku XV. století (Národopisný Věstník Českoslovanský).

Rękopis przechowywany był do 1811 w bibliotece klasztoru Franciszkanów, następnie został przekazany wrocławskiej Bibliotece Uniwersyteckiej, gdzie znajduje się obecnie (sygn. I. Q. 466).

Treść i budowa utworu

Utwór, zbudowany z siedmiu trójwersowych strof, rozpoczyna się skargą młodzieńca na pannę, która nie chciała odbyć z nim stosunku płciowego. W następnej części podmiot liryczny stara się ją jednak przekonać do zbliżenia, aby w końcowej części poinformować odbiorcę, że cel został osiągnięty.

W tekście występują rymy aax, bbx, etc. o różnej budowie (rymy męskie, żeńskie zestawione z męskimi, dokładne lub występujące w ostatnich głoskach wyrazów, np. "perzynie – wole"). Konstrukcja utworu oparta jest o zróżnicowany sylabizm (8+7+6, 8+7+5, 7+7+6, 7+7+5). Z figur stylistycznych zastosowano tylko raz porównanie i raz epitet. W tekście zawarto dwuznaczne aluzje i zrozumiałą dla odbiorcy symbolikę (np. pierzyny, która symbolizuje stosunek płciowy także we współczesnych piosenkach wiejskich).

Cantilena składa się w większości z czechizmów (brak polskich samogłosek nosowych, obce formy fleksyjne). Poza tekstem piosenki Mikołaj z Koźla zapisał także jej melodię za pomocą liter (badaczom udało się odtworzyć pełny zapis nutowy).