Carcharhinus amboinensis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Carcharhinus amboinensis
Carcharhinus amboinensis[1]
(Müller i Henle, 1839)
Carcharhinus amboinensis
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada chrzęstnoszkieletowe
Podgromada spodouste
Rząd żarłaczokształtne
Rodzina żarłaczowate
Rodzaj Carcharhinus
Gatunek Carcharhinus amboinensis
Synonimy
  • Carcharhinus ambioensis (Müller & Henle, 1839)
  • Carcharias amboinensis Müller & Henle, 1839
  • Carcharias brachyrhynchos Bleeker, 1859
  • Carcharias henlei Bleeker, 1853
  • Carcharinus amboinensis (Müller & Henle, 1839)
  • Carchias henlei Bleeker, 1853
  • Triaenodon obtusus Day, 1878
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status none DD.svg
brak danych
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania Carcharhinus amboinensis
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Carcharhinus amboinensisgatunek rekina z rodziny żarłaczowatych (Carcharhinidae). Występuje w tropikalnych wodach wschodniego Oceanu Atlantyckiego, Oceanu Indyjskiego i południowo-zachodniego Oceanu Spokojnego, od Wysp Zielonego Przylądka na zachodzie po Archipelag Tonga na wschodzie. Zamieszkuje płytkie przybrzeżne wody na głębokości do 150 m, wzdłuż górnych półek szelfów kontynentalnych. Posiada dobrze zbudowany korpus, krótki szeroki tępo zakończony pysk z U-kształtnym otworem gębowym oraz dużą heterocerkiczną płetwę ogonową z wolnym fałdem skórnym na końcu jej górnego łuku. Osiąga maksymalnie 2,8 m długości.

Głównym pożywieniem tego rekina są małe ryby kostnoszkieletowe, rzadziej poluje na głowonogi, skorupiaki i ryby chrzęstnoszkieletowe. Pasożytami C. amboinensistasiemce i widłonogi. Podobnie jak inne żarłaczowate, jest żyworodny. Samica po trwającej 9-12 miesięcy ciąży rodzi zazwyczaj od 3 do 13 młodych, mierzących około 60-75 cm. Rekin ten poławiany jest przez ludzi dla mięsa, płetw, oleju z wątroby i mączki rybnej, choć brak szczegółowych danych na ten temat. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) nie posiada wystarczających informacji, by określić globalny stan populacji tego gatunku. Południowo-zachodnia subpopulacja Oceanu Indyjskiego uznana otrzymała status NT.

Taksonomia i filogenetyka[edytuj | edytuj kod]

Rekin ten został opisany w 1839 roku przez dwóch niemieckich przyrodników Johannesa Petera Müllera i Friedricha Gustava Jakoba Henle jako Carcharias amboinensis. Późniejsi autorzy przenieśli ten gatunek do rodzaju Carcharhinus. Typowy okazem (holotypem) był dorosły samiec wyłowiony w 1822 roku na zachodzie Zatoki Karpentaria (północna Australia), oznaczony numerem katalogowym RMNH D2582, przechowywany obecnie w National Natuurhistorisch Museum w holenderskim Lejda[3].

W pracy dotyczącej badań filogenetycznych żarłaczowatych na podstawie cech morfologicznych, opublikowanej w 1982 roku, Jack Garrick uznał na postawie kształtu zębów, stosunków wielkości oraz rozmieszczenia płetw, że C. amboinensis tworzy klad z żarłaczem tępogłowym (C. leucas), siostrzany do kladu tworzonego przez C. melanopterus i C. cautus[4]. W 1988 roku Leonard Compagno opierając się na fenetycznych badaniach potwierdził bliskie pokrewieństwo z C. leucas, lecz uznał te dwa gatunki za siostrzane do rodzajów Glyphis, Lamiopsis i Negaprion[5]. W 2012 roku Tillett i inni za jego najbliższych krewnych uznali C. fitzeroyensis i C. sorrah[6].

Występowanie i środowisko[edytuj | edytuj kod]

Carcharhinus amboinensis zamieszkuje tropikalne wody wschodniego Oceanu Atlantyckiego, Oceanu Indyjskiego i południowo-zachodniego Oceanu Spokojnego. W Atlantyku spotykany w wodach wokół Wysp Zielonego Przylądka oraz u zachodnich wybrzeży Afryki, od południowych krańców Sahary Zachodniej po Nigerię na północy oraz od Gabonu po północne krańce Namibii na południu. Według pojedynczych doniesień widywany również w Morzu Śródziemnym[7]. Na zachodzie Oceanu Indyjskiego zamieszkuje przybrzeżne obszary od prowincji KwaZulu-Natal (Republika Południowej Afryki) poprzez Półwysep Somalijski po południową Erytreę oraz wody wokół Madagaskaru, Wyspy Sokotra, Archipelagu Zanzibar, Archipelagu Czagos, Komorów, Seszeli, Maskarenów i Amirantów[8]. Na północy spotykany w Morzu Czerwonym[9], Zatoce Adeńskiej, Zatoce Omańskiej, na południu Zatoki Perskiej, u wybrzeży Półwyspu Arabskiego[10], Iranu, Pakistanu i południowo-zachodnich Indii oraz wokół Cejlonu, Lakszadiwów, Malediwów, Nikobarów i Andamanów[11]. Rekin ten najpospoliciej występuje na wschodzie, gdzie rozpowszechniony jest w Morzu Andamańskim, Morzu Południowochińskim, w południowym Morzu Wschodniochińskim[12], oraz indonezyjskich morzach Celebes, Banda, Arafura, Jawajskim, Flores, Timor, Seram i Sulu. U wybrzeży Australii spotykany na całej północy, od Perth na zachodzie po Półwysep Jork na wschodzie i dalej na południe, aż po Sydney[13]. W wodach Oceanu Spokojnego zamieszkuje Wyspy Vanuatu, Wyspy Palau, Wyspy Salomona, Wyspy Fidżi, Wyspy Gilberta, Wyspy Marshalla, Mikronezję, Tonga, Samoa, Mariany, wybrzeża Nowej Kaledonii i Nowej Gwinei oraz wody Morza Koralowego i Morza Filipińskiego[5].

Podobnie jak inne rekiny z rodzaju Carcharhinus preferuje płytkie przybrzeżne wody wzdłuż górnych półek szelfów kontynentalnych o piaszczystym dnie do głębokości 150 m (zwykle 30-80 m)[14]. U wybrzeży zarówno wschodniej jak i zachodniej Afryki, C. amboinensis migrują wzdłuż wybrzeży pokonują niekiedy ponad 1200 km rocznie. Podobna sytuacja ma miejsce u wybrzeży Australii[15]. Populacje zamieszkujące Indonezję i Oceanię cechuje stałe przebywanie na danych obszarach[16]. Występuje zazwyczaj do 40-50 km od brzegu, choć pojedyncze osobniki spotykane są dużo dalej. Spotykany najczęściej w pobliżu dna morskiego. Niekiedy wpływa do estuariów i ujść rzek, podobnie jak żarłacz tępogłowy, choć w mniejszym stopniu[17].

Cechy morfologiczne[edytuj | edytuj kod]

W wodach północnej Australii największy złowiony samiec mierzył 231 cm, podczas gdy największa samica 242 cm, natomiast największe osobniki złowione u wybrzeży Republiki Południowej Afryki miały 238 (samiec) i 245 (samica) cm długości[18]. Rekordowym okazem była brzemienna samica wyłowiona w 1956 roku przez francuskiego ichtiologa Pierre Fourmanoira w wodach wschodniego Madagaskaru, mierząca 280 cm[19]. C. amboinensis posiada masywny, dobrze zbudowany korpus, przypominający ten u żarłacz tępogłowego. Pysk jest krótki szeroki i ostro zakończony. Posiada U-kształtny otwór gębowy z wyposażony w kilkanaście rzędów zębów w każdej ze szczęk. Górne zęby w kształcie równobocznych trójkątów o piłkowanych krawędziach i szerokiej niskiej podstawie, dolne zaś są węższe (lecz w porównaniu do dolnych zębów innych gatunków Carcharhinus stosunkowo szerokie), trójkątne o ostrych równych krawędziach, gruzełkowatej tylnej powierzchni i szerokiej masywnej podstawie[20]. Nozdrza rozmieszczone są szeroko nieco poniżej oczu, blisko przedniej krawędzi pyska. Posiadają duże trójkątne fałdy skórne. Okrągłe małe oczy wyposażone są w fałdy półksiężycowate spojówek (ochraniające migotkę). Nad nimi znajdują się niewielkie lekko spłaszczone owalne tryskawki. Rekin ten posiada pięć niedużych równych szczelin skrzelowych. Piąta para umiejscowiona jest za proksymalną krawędzią płetw piersiowych. Na spodzie pyska widoczne są liczne elektroreceptory zwane ampułkami Lorenziniego[4].

Szeroka niska tępo zakończona pierwsza płetwa grzbietowa przypomina mocno wygięty ku tyłowi sierp. Posiada długą wolną dalszą końcówkę. Jej podstawa usadowiona nad tylnymi krawędziami płetw piersiowych. Stosunkowo niska druga płetwa grzbietowa ma romboidalny kształt i wąską podstawę. Umiejscowiona jest przed przednią krawędzią płetwy odbytowej. Pomiędzy płetwami grzbietowymi nie występuje międzygrzbietowy łuk[21][13]. Równe płetwy piersiowe są krótkie, ale za to stosunkowo szerokie, w kształcie trójkątów o prostej dystalnej krawędzi. Płetwy brzuszne są proporcjonalnie duże, ich przednia krawędź wraz z dolną krawędzią tworzy kąt prosty. U samca z części płetw brzusznych wykształcił się narząd kopulacyjny zwany pterygopodium. Płetwa odbytowa jest mała, posiada głębokie ostre wygięcie i mocno wygiętą ku tyłowi dolną końcówkę. Na końcu ogona mieści się długa heterocerkiczna asymetryczna płetwa ogonowa. Jej dolny łuk jest kilkukrotnie krótszy od górnego osiągającego niekiedy prawie metr długości, na którego końcu mieści się szeroki wydłużony fałd skórny poprzedzony wyraźnym sierpowatym wcięciem[4]. Skórę pokrywają romboidalne połyskujące łuski plakoidalne[11]. Grzbiet rekina cechuje się jasnoszarą, błękitną lub jasnobrązową barwą. Spód oraz boki są jaśniejsze, najczęściej barwy śnieżnobiałej. Na krawędziach płetw piersiowych oraz płetwy ogonowej widoczne niekiedy ciemniejsze zabarwienia[5].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Jeden z składników diety C. amboinensis - raja nabijana (Raja clavata)

C. amboinensis zamieszkujące wybrzeża wschodniej Afryki żywią się głównie żyjącymi przy dnie rybami kostnoszkieletowymi, stanowiącymi 62% diety i chrzęstnoszkieletowymi (w szczególności rajowatymi) oraz skorupiakami (krewetkami, krabami, homarami i równonogami), głowonogami (kałamarnicami i ośmiornicami) i ślimakami tyłoskrzelnymi[22]. U wybrzeży Australii jego dieta jest podobna, choć mniej zróżnicowana[23]. Wśród pasożytów tego gatunku wyróżniono między innymi tasiemce (Callitetrarhynchus gracilis, Heteronybelinia australis[24], Floriceps minacanthus[25] i Protogrillotia zerbiae[26]) i widłonogi (Kroyeria procerobscena i Paralebion elongatus[27]). W pozbyciu parazytów zewnętrznych pomagają rekinowi ryby z rodzajów Labroides i Caranx[25]. Na dorosłe osobniki nie poluje żaden naturalny drapieżnik z uwagi na spore rozmiary tych ryb[14]. Młode czasami padają ofiarą większego żarłacza tępogłowego[23].

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak inne żarłaczowate, jest żyworodny[28]. Samce dojrzewają płciowo przy długości 2,1 m, samice zaś po osiągnięciu 215-220[2]. Zarówno na wschodzie jak i zachodzie Oceanu Indyjskiego kopulacja następuje w styczniu lub lutym[29]. W wodach Oceanii do zapłodnienia dochodzi w maju, a we wschodnim Atlantyku od października do listopada. W tym okresie pobudzone samce uporczywie próbują doprowadzić do kopulacji, często w sposób agresywny, gryząc samicę w okolicy płetwy grzbietowej. Jest to typowe zachowanie dla żarłaczowatych. Kopulacja odbywa się za pomocą pterygopodium, narządu wykształconego z dystalnych fragmentów płetw brzusznych u samców. Długość ciąży zależy od położenia geograficznego, dla populacji australijskich wynosi 9 miesięcy[23], dla południowoafrykańskich i pozostałych 11-12[30]. Embriony w ciele matki zużywają zapasy żółtka z pęcherzyka żółtkowego, który później łączy się z ścianą macicy tworząc tzw. łożysko żółciowe, dzięki któremu dostarczane jest pożywianie z organizmu matki[5]. Młode rodzą się od października do grudnia, z wyjątkiem obszarów Oceanii, gdzie poród następuje w od kwietnia do maja. Samica wydaje na świat od 3 do 13 (u wybrzeży RPA zwykle 5[30], w Australii najczęściej 9[23]) potomków, mierzących około 60-75 cm. Bez względu na położenie geograficzne, liczba młodych zależy od wielkości matki, czym większa samica tym większy miot[5]. W Australii największy opisany zarodek miał 59 cm, podczas gdy najmniejszy swobodnie pływający osobnik mierzył 66 cm[31]. U wybrzeży Afryki młode rodzą się większe (rekordowo 79 cm)[30]. Każda z pięciu brzemiennych samic wyłowionych w Zatoce Karpentaria w latach 90. XX wieku, nosiła miot o stosunkowo równych proporcjach samców do samic[2]. Przez pierwsze kilka lat młodociane osobniki pozostają w płytkich przybrzeżnych wodach, dużo bezpieczniejszych od otwartej toni głębszych wód. Dzięki temu chronione są lepiej przed atakami drapieżników. Samice zachodzą w ciążę regularnie co drugi rok[11].

Relacje z ludźmi[edytuj | edytuj kod]

Rekin ten u wybrzeży północnej Australii poławiany jest nielicznie za pomocą sieci skrzelowych, sieci przydennych i specjalnych linek z haczykami w szczególności dla mięsa i płetw[15]. Brak jednak dokładnych danych na ten temat[2]. Niekiedy wykorzystuje się również olej z wątroby oraz pochodną mączkę rybną[32]. Według programu The Northern Pelagic Fish Stock, gatunek ten pomiędzy styczniem 1984, a majem 1985 stanowił 0,5% połowów rekinów za pomocą sieci skrzelowych, oraz 3,5% w przypadku lin z haczykami[33]. W latach 1978-1990 w sieci chroniące plaże KwaZulu-Natal wpadło 16 rekinów C. amboinensis (0,5% wszystkich rekinów, 0,4 os/km), najwięcej w Richards Bay, gdzie ochronne sieci wprowadzono w 1981 roku[8]. Znajdowany niekiedy jako przyłów[23]. Z uwagi na brak wystarczających informacji na temat wielkości populacji oraz wpływu rybołówstwa na liczebność tego gatunku, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) nie potrafi ustalić stopnia zagrożenia (DD)[2]. Południowo-zachodnia subpopulacja Oceanu Indyjskiego uznana została za bliską zagrożenia (NT)[34].

Przypisy

  1. Carcharhinus amboinensis w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Carcharhinus amboinensis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  3. Müller, J. i Henle, F.G.J.: Systematische Beschreibung der Plagiostomen. Berlin: Veit, 1941, s. 211.
  4. 4,0 4,1 4,2 Garrick, J.A.F. (1982). Sharks of the genus Carcharhinus. NOAA Technical Report, National Marine Fisheries Service. 445-494.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Compagno, L.J.V.: Sharks of the Order Carcharhiniformes. Princeton University Press, 1988, s. 319-320. ISBN 0-691-08453-X.
  6. Tillett, B.J., Field, I.C., Bradshawd, C.J.A., Johnson, G., Buckworthf, R.C., Meekanb, M.G., Ovendenh, J.R.. Accuracy of species identification by fisheries observers in a north Australian shark fishery. „Fisheries Research”. 127, s. 109-115, 2012. Elsevier. doi:10.1016/j.fishres.2012.04.007. 
  7. De Maddalena, A., Della Rovere, G.. First record of the pigeye shark, Carcharhinus amboinensis (Müller & Henle, 1839), in the Mediterranean Sea. „Annales, Series Historia Naturalis”. 15 (2), s. 209-212, 2005. 
  8. 8,0 8,1 Cliff, G., Dudley, S.F.J.. Sharks caught in the protective gill nets off Natal, South Africa. 5. The Java shark Carcharhinus amboinensis (Müller & Henle). „South African Journal of Marine Science”. 11 (1), s. 443-453, 1991. doi:10.2989/025776191784287817. 
  9. Spaet, J.L.Y., Cochran, J.E.M., Berumen, M.L.. First record of the Pigeye Shark, Carcharhinus amboinensis (Müller & Henle, 1839) (Carcharhiniformes: Carcharhinidae), in the Red Sea. „Zoology in the Middle East”. 52, s. 118-121, 2011. 
  10. Carpenter, K.E., Krupp, F., Jones, D.A., Zajonz, U.: The living marine resources of Kuwait, Eastern Saudi Arabia, Bahrain, Qatar, and the United Arab Emirates. Rzym: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), 1997.
  11. 11,0 11,1 11,2 Raje, S.G., Sivakami, S., Mohan G., Manoj Kumar, P.P., Raju, A. i Joshi, K.K.. An Atlas on the Elasmobranch fishery resources of India. „CMFRI”. 95 (Special Publication), s. 29-31, 2007. 
  12. Randall, J.E., Lim, K.K.P.. A checklist of the fishes of the South China Sea. „Raffles Bulletin of Zoology”, s. 569-667, 2000. 
  13. 13,0 13,1 McAuley, R.B., Newbound, D.R., Ashworth, R.. Field identification guide to Western Australian Sharks and Shark-like Rays. „Fisheries Occasional Publications”. 1, s. 17, 2002. 
  14. 14,0 14,1 Carcharhinus amboinensis. (ang.) w: Froese, R. & D. Pauly. FishBase. World Wide Web electronic publication. www.fishbase.org [dostęp 1 grudnia 2012]
  15. 15,0 15,1 Last, P.R., Stevens, J.D.: Sharks and Rays of Australia. Melbourne, Australia: Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO), 1994.
  16. White, W.T., Last, P.R., Stevens, J.D., Yearsley, G.K., Fahmi, D., Dharmadi. Economically important sharks and rays of Indonesia. „ACIAR Monograph”. 124, s. 1-329, 2006. 
  17. Knip, D.M., Heupel, M.R., Simpfendorfer, C.A., Tobin, A.J., Moloney, J.. Wet-season effects on the distribution of juvenile pigeye sharks, Carcharhinus amboinensis, in tropical nearshore waters. „Marine and Freshwater Research”. 62 (6), s. 658-667, 2011. doi:10.1071/MF10136. 
  18. Bass, A.J., D'Aubrey, J.D., Kistnasamy, N.: Sharks of the east coast of southern Africa. I. The genus Carcharhinus (Carcharhinidae). South African Association for Marine Biological Research, Oceanographic Research Institute, Oceanographic Research Institute, 1973, s. 287-312.
  19. Fourmanoir, P.: Requins de la Côte Ouest de Madagascar. T. 4. Memoires de Institut Scientifique de Madagascar, 1961, s. 462-469, seria: F. Oceanographie.
  20. Naylor, G.J.P., Marcus, L.F.. Identifying Isolated Shark Teeth of the Genus Carcharhinus to Species: Relevance for Tracking Phyletic Change Through the Fossil Record.. „American Museum Novitates”. 3109, s. 1–53, 1994. 
  21. Šanda, R., De Maddalena, A.. Collection of the sharks of the National Museum in Prague - Part 2. Skeletal preservations. „Journal of the National Museum, Natural History Series”. 173 (2), s. 51-58, 2004. 
  22. Compagno, L.J.V., Ebert, D.A., Smale, M.J.: Guide to the sharks and rays of Southern Africa. Londyn: New Holland Ltd., 1989. ISBN 0-86977-880-3.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 Stevens, J.D., McLoughlin, K.J.. Distribution, size and sex composition, reproductive biology and diet of sharks from northern Australia. „Australian Journal of Marine and Freshwater Research”. 42 (2), s. 151-199, 1991. doi:10.1071/MF9910151. 
  24. Palm, H.W.: The Trypanorhyncha Diesing, 1863. Bogor: 2004, s. 216-219. ISBN 979-9336-39-2.
  25. 25,0 25,1 Campbell, R.A., Beveridge, I.. Floriceps minacanthus sp. nov. (Cestoda: Trypanorhyncha) from Australian fishes. „Transactions of the Royal Society of South Australia”. 111 (4), s. 189-194, 1987. 
  26. Palm, H.W., Waeschenbach, A., Olson, P.D., Littlewood, D.T.. Molecular phylogeny and evolution of the Trypanorhyncha Diesing, 1863 (Platyhelminthes: Cestoda). „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 52, s. 351-367, 2009. 
  27. Dippenaar, S.M., Jordaan, B.P.. New host and geographical records of siphonostomatoid copepods associated with elasmobranchs off the KwaZulu-Natal coast, South Africa. „Onderstepoort Journal of Veterinary Research”. 74 (2), s. 169-175, 2007. 
  28. Dulvy, N.K., Reynolds, J.D.. Evolutionary transitions among egg-laying, live-bearing and maternal inputs in sharks and rays. „Proceedings of the Royal Society of London”. 264 (B), s. 1309-1315, 1997. 
  29. Moore, A.B.M., McCarthy, I.D., Carvalho, G.R., Peirce, R.. Species, sex, size and male maturity composition of previously unreported elasmobranch landings in Kuwait, Qatar and Abu Dhabi Emirate. „Journal of Fish Biology”. 80 (5), s. 1619-1642, 2012. doi:10.1111/j.1095-8649.2011.03210.x. 
  30. 30,0 30,1 30,2 Cliff, G., Dudley, S.F.J.. Reducing the environmental impact of shark-control programs: a case study from KwaZulu-Natal, South Africa. „Marine and Freshwater Research”. 62 (6), s. 700-709, 2011. doi:10.1071/MF1018. 
  31. Stevens, J.D., West, G.J., McLoughlin, K.J.. Movements, recapture patterns, and factors affecting the return rate of carcharhinid and other sharks tagged off northern Australia. „Marine and Freshwater Research”. 51 (2), s. 127-141, 2000. doi:10.1071/MF98158. 
  32. McLoughlin, K., Slack-Smith, R., Stevens, J.: Fishery Status Reports 1993, Resource Assessments of Australian Commonwealth Fisheries. Canberra, Australia: Bureau of Resource Sciences, 1994, s. 31-36.
  33. Bentley, N.: Australian overview. The World Trade in Sharks: a Compendium of TRAFFIC?s regional studies. Cambridge, Wielka Brytania: TRAFFIC Network, 1996.
  34. Carcharhinus amboinensis (Southwest Indian Ocean subpopulation) (ang.). Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species).