Carmen (opera)

Carmen
Plakat operowy z 1875 r.
Rodzaj	opéra comique
Muzyka	Georges Bizet
Libretto	Henri Meilhac i Ludovic Halévy
Liczba aktów	4 (ew. 3, akt III podzielony jest na dwie sceny)
Język oryginału	francuski
Źródło literackie	nowela Prospera Mérimée
Premiera	3 marca 1875, Paryż
Multimedia w Wikimedia Commons
Carmen w Wikicytatach

Pomnik Carmen w Sewilli, w parku wzdłuż Gwadalkiwiru, naprzeciwko areny

Carmen – opera Georges'a Bizeta z librettem Henri Meilhaca i Ludovica Halévy'ego, opartym na noweli Prospera Merimée.

Osoby

• Carmen (mezzosopran lub sopran dramatyczny)
• Don José – sierżant dragonów (tenor)
• Escamillo – torreador (baryton)
• Micaëla – wieśniaczka (sopran)
• Zuniga – porucznik (bas)
• Dancaïre – przemytnik (tenor)
• Remendado – przemytnik (tenor)
• Frasquita – Cyganka (sopran)
• Mercédès – Cyganka (alt)

żołnierze, robotnicy, Cyganie, przemytnicy

Aktorzy w prapremierze

Rola	Aktor (Dyrygent: Adolphe Deloffre)
Carmen	Marie Célestine Laurence Galli-Marié
Don José	Paul Lhérie
Escamillo	Jacques Bouhy
Micaëla	Marguérite Chapuy
Zuniga	Eugène Dufriche
Moralès	Edmond Duvernoy
Frasquita	Alice Ducasse
Mercédès	Esther Chevalier
Lillas Pastia	M. Nathan
Le Dancaïre	Pierre-Armand Potel
Le Remendado	Paul Fleuret ('Barnolt')
Przewodnik	M. Teste

Treść

Akcja rozgrywa się na początku XIX wieku, koło Sewilli.

Akt I

Na placu przed fabryką cygar pełnią służbę żołnierze. Zjawia się Micaëla – wieśniaczka, narzeczona sierżanta Don José. Chce się z nim widzieć, ale na razie jest to niemożliwe, gdyż będzie on służył dopiero na następnej warcie. Micaëla odchodzi. Zaraz potem trąbka sygnalizuje zmianę warty. Jednocześnie dzwon fabryczny obwieszcza przerwę. Na plac wychodzą wszystkie pracownice. Jest wśród nich Carmen – Cyganka, obiekt pożądania wszystkich mężczyzn w mieście. Na ich zaczepki odpowiada słynną habanerą. Mimo iż gardzi mężczyznami, to jej uwagę przyciąga sierżant Don José. Daruje mu kwiat. Po zakończeniu przerwy nadbiega Micaëla, która przekazuje narzeczonemu list od matki. W liście matka żąda od Don Joségo powrotu do domu oraz oczekuje od niego małżeństwa. Kiedy Micaëla odchodzi, w fabryce wybucha bójka. Sierżant José musi aresztować Carmen, która jednak zwodzi go (obiecując mu miłość) i w ten sposób unika aresztu. José zostaje zdegradowany i skazany na dwa miesiące karceru.

Akt II

Scena w tawernie. Spektakl plenerowy w wykonaniu Opery Nova

Carmen wraz z przyjaciółkami bawi się w tawernie. Tymczasem tłum wiwatuje za oknem – okazuje się, że znany torreador Escamillo świętuje swoje kolejne zwycięstwo. Śpiewa on słynny toast na cześć zwycięstwa. Zwraca swoją uwagę na Carmen, jednak ta odrzuca jego zaloty. Zaraz potem zjawiają się przemytnicy, którzy namawiają Carmen, by wyruszyła z nimi w góry. Ona jednak zmuszona jest zostać (gdyż obiecała schadzkę Don Josému). Obiecuje jednak, że przeciągnie żołnierza na stronę przemytników. Kiedy się pojawia, usilnie namawia go na dezercję, ten jednak odmawia. Sytuację zmienia pojawienie się porucznika Zunigi, który namawia Carmen na miłosną schadzkę. Kiedy José staje w obronie ukochanej, wybucha bójka. Teraz Don José nie ma już wyboru – musi zdezerterować, gdyż w przeciwnym razie poniósłby odpowiedzialność za znieważenie przełożonego.

• Fragment muzyki do aktu II

  Fragment muzyki do aktu II (łącznie z Pieśnią Torreadora) w wykonaniu The Damrosch Orchestra z 1903 roku

• W przypadku problemów z odtwarzaniem zobacz instrukcję obsługi

Akt III

Banda przemytników, w której znajdują się Carmen i Don José, zatrzymuje się w dolinie na odpoczynek. Jest noc. Bandyci ogrzewają się przy ognisku, a Cyganki wróżą sobie nawzajem z kart. Przepowiednie satysfakcjonują wszystkich, oprócz Carmen (zwiastują jej szybką śmierć). Don José stara się przypodobać Carmen, ale ta odrzuca jego zaloty, gdyż jest zainteresowana Escamillem. Zaraz potem były sierżant odchodzi na wartę. Spostrzega skradającego się do obozu torreadora. Między rywalizującymi o Carmen mężczyznami nawiązuje się walka. Cyganka staje po stronie Escamilla. Don José jest rozgoryczony wiarołomstwem kochanki. Tymczasem przybywa Micaëla, która przekazuje prośbę matki Don Joségo, że chce, by ten do niej przyjechał. Były żołnierz początkowo nieskory jest do opuszczenia obozu, przekonuje go dopiero informacja, że matka jest umierająca i chce przed śmiercią móc wybaczyć synowi. Postanawia wrócić do Sewilli, zapowiada jednak Carmen, że jeszcze się spotkają.

Akt IV

Przed areną cyrkową odbywa się uroczyste powitanie torreadorów i pikadorów. Honorowe miejsce zajmuje Escamillo, prowadzący ze sobą Carmen. Przyjaciółki Cyganki ostrzegają ją, że w pobliżu kręci się żądny zemsty Don José. Kiedy pochód rozchodzi się, pojawia się były żołnierz. Błaga Carmen, by wróciła do niego. Ta jednak nie zgadza się i podsyca gniew byłego kochanka, oddając mu zaręczynowy pierścionek. Rozjuszony José przebija Carmen sztyletem, jednocześnie wyznając jej miłość. Kocha ją.

Historia utworu

Bizet napisał Carmen na zlecenie dyrektora paryskiej Opéra-Comique Camille'a du Locle'a. On zapoznał kompozytora z librecistami i podsunął nowelę Mérimée jako inspirację. Libreciści znacznie zmienili treść libretta m.in. dodając postacie Micaëli i Escamilla (w noweli jest ledwie wspominany torreador o imieniu Lucas), upraszczając fabułę tak, by można było adaptować ją na scenę. Praca Bizeta nad oprawą muzyczną trwała dość długo (przełom lat 1874-1875). Carmen wystawiono 3 marca 1875 na scenie Opéra-Comique. Spektakl przyjęto bardzo chłodno, wręcz z lekceważeniem (co przyspieszyło śmierć załamanego kompozytora). Przyczyn niepowodzenia należy szukać w nowatorstwie dzieła i synkretyzmie komizmu z tragizmem, do czego paryska publiczność jeszcze nie przywykła. Dziełu Bizeta zarzucano też cyrkową melodyjność, wulgarność głównej bohaterki oraz nieadekwatny podtytuł (opera komiczna)^{[potrzebne źródło]}.

Już po śmierci Bizeta jego przyjaciel Ernest Guiraud dokonał pewnych zmian w partyturze (zastąpił kwestie mówione recytatywami, wprowadził wstawki baletowe w IV akcie). Poprawiona Carmen, wystawiona w Wiedniu jesienią 1875 podbiła operowe sceny świata stając się jedną z najsłynniejszych oper w historii, o ile nie najsłynniejszą w ogóle.

Słynne fragmenty

• Uwertura – z niezwykle żywą muzyką, mającą podkreślić komiczny charakter dzieła.
• Habanera Carmen z I aktu – zaczyna się od słów L'amour est un oiseau rebelle (Miłość jest niesfornym ptakiem), które napisał sam Bizet. Jest ona najlepszą charakterystyką głównej bohaterki – niezdolnej do stałego uczucia, często zmieniającej kochanków. Pieśń świadczy o tym, że Carmen nie czuje się odpowiedzialna za krzywdę, którą wyrządza „usidlonym” przez siebie mężczyznom. Co ciekawe, muzyka Habanery, najsławniejszy fragment opery i jedna z najbardziej znanych melodii w ogóle nie jest kompozycją Bizeta, lecz zapożyczeniem z utworu El Arreglito baskijskiego kompozytora Sebastiána Iradiera, który Bizet wykorzystał, sądząc iż ma do czynienia z melodią ludową.

Rękopis Georges'a Bizeta Habanery (L'amour et un oiseau rebelle...)

L'amour est un oiseau rebelle
Que nul ne peut apprivoiser
Et c'est bien en vain qu'on l'appelle
S'il lui convient de refuser
Rien n'y fait, menace ou prière
L'un parle bien, l'autre se taî
Et c'est l'autre que je préfère
Il n'a rien dit, mais il me plaît

L'amour, l'amour!...

L'amour est enfant de bohème
Il n'a jamais, jamais connu de loi
Si tu ne m'aimes pas, je t'aime
Si je t'aime, prends garde à toi
Si tu ne m'aimes pas
Si tu ne m'aimes pas, je t'aime
Et si je t'aime
Si je t'aime, prends garde à toi

L'oiseau que tu croyais surprendre
Battit de l'aile et s'envola
L'amour est loin, tu peux l'attendre
Tu ne l'attends plus, il est là
Tout autour de toi vite, vite
Il vient, s'en va, puis il revient
Tu crois le tenir, il t'évite
Tu crois l'éviter, il te tient

L'amour, l'amour!...

L'amour est enfant de bohème
Il n'a jamais, jamais connu de loi
Si tu ne m'aimes pas, je t'aime
Si je t'aime, prends garde à toi
Si tu ne m'aimes pas
Si tu ne m'aimes pas, je t'aime
Et si je t'aime
Si je t'aime, prends garde à toi: 2x

• Toast torreadora z II aktu – śpiewany przez Escamilla. Podkreśla on uroki walki na arenie – igranie z niebezpieczeństwem, atmosferę panującą w cyrku, ale nade wszystko uwielbienie żeńskiej części publiczności.

Zobacz też

• Opery Bizeta na Wikipedii: Poławiacze pereł.
• Carmen (balet)