Carska Droga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Carska Droga przecinająca Bagno Ławki, widok z wieży widokowej wczesnym ranem
Typowy dla Carskiej Drogi długi prosty odcinek

Carska Droga (Carski Trakt, Carska Szosa) – potoczna nazwa drogi w województwie podlaskim, zaczynającej się w Mężeninie i biegnącej następnie w kierunku północnym i północnowschodnim przez Strękową Górę, Osowiec, Goniądz, Dąbrowę Białostocką do granicy państwa i dalej do Grodna na Białorusi[1][2][3][4]. Droga została zbudowana na przełomie XIX i XX wieku w celu połączenia carskich twierdz [5][1][6][7] jako rokada[6][7].

Termin Carska Droga zwykle jednak używany jest w węższym znaczeniu – w odniesieniu do fragmentu od Strękowej Góry do Osowca. Czasem jest on rozumiany jak droga powiatowa nr 1838 B, czyli około 35-kilometrowy[5] odcinek pomiędzy skrzyżowaniem z drogą krajową nr 64 (Strękowa Góra) a skrzyżowaniem z drogą krajową nr 65 (Osowiec) [6], lub jej 33 km[8][9][10] fragment zaczynający się nieco dalej, na granicy powiatu Monieckiego na Narwi w Strękowej Górze[11].

Tutaj w większej części przebiega przez Biebrzański Park Narodowy lub po jego granicy - groblą wśród niedostępnych bagien oraz przez wydmy[2][3][4][7]. Odcinek ten znany jest ze spotkań z łosiami[5][11][6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Droga łącząca rosyjskie twierdze Grodno, Osowiec i Łomża z czasów rozbiorowych. Był to fragment linii obrony ciągnącej się wzdłuż rzek NiemenBiebrzaNarewWisłaWieprz[1]. Czerwoną linią narysowano fragment podpisywany czasem na mapach jako Carska Droga[2][3][4], pogrubioną – odcinek biegący m.in. przez bagna Biebrzańskiego Parku Narodowego
Pierwotnie Carska Droga biegła po wewnętrznej stronie fosy Twierdzy Osowiec (przerywana czerwona linia) [12][1][13][14], co zostało zmienione po roku 1953[1] (ciągła linia).

Carska Droga w szerokim rozumieniu tego słowa powstała pod koniec XIX wieku na potrzeby twierdzy w Osowcu i systemu umocnień zachodnich rubieży Imperium Rosyjskiego jako droga rokadowa[6][7]. Jej główną rolą było zapewnienie komunikacji pomiędzy carskimi twierdzami Grodno, Osowiec i Łomża, pierwotnie zresztą łącznie z odcinkiem Mężenin – Łomża zwana była Drogą Łomżyńską[1]. Z kontekstu znanego opracowania Chmielkowa wynika jednak, że taką nazwę stosowano tylko w odniesieniu do drogi biegnącej od Twierdzy Osowiec w kierunku południowym (ros. Ломжинское шоссе), natomiast natomiast w kierunku północno-wschodnim biegła droga na Grodno (ros. шоссе на Гродно)[14]. Carska Droga umożliwiała też przemieszczanie się wojska pomiędzy fortami i punktami oporu samej Twierdzy Osowiec[1].

Zbudowana w latach w latach 1882–1892 nigdy nie zdobyta twierdza w Osowcu została ulokowana w miejscu, gdzie znajduje się jedyne przewężenie pozwalające przekroczyć Bagna Biebrzańskie[6].

Carska Droga została poprowadzona równolegle do lewego brzegu Biebrzy, przez bagna i piaszczyste wydmy[1]. Decyzja o budowie tej strategicznej militarnej drogi przez bagna została osobiście podjęta osobnym dekretem przez cara Mikołaja II[6]. Istnieje anegdota, według której zbudowano ją wzdłuż linii narysowanej przez cara za pomocą linijki przyłożonej do Grodna i Warszawy. W każdym razie poprowadzono ją długimi prostymi odcinkami, co utrudniało jej budowę w bagnistym terenie[1].

Budowa drogi-grobli na terenach bagnistych, zwłaszcza od Dobarza do wsi Strękowa Góra, była poważnym wyzwaniem i pochłonęła ogromne sumy na przewożenie ton materiałów i wbijanie tysięcy pali[6]. Polegała ona najpierw na wytyczeniu danego odcinka, wybraniu torfu, ułożeniu faszyny i zasypaniu żwirem z dodatkiem kamieni pokruszonych maszynami parowymi[1].

Przy budowie nie byli wykorzystywani zesłańcy[6], ale została zatrudniona miejscowa ludność w ramach prac interwencyjnych[1]. Ubodzy mieszkańcy bagien, uczestniczący w budowie drogi, wspominali ten okres jako czas wyjątkowego dostatku[6]. Nie obyło się bez afer – kilku urzędników, którzy zawyżyli ilość skupionej do usypywania korony traktu ziemi zostało dla przykładu powieszonych[1]. Droga nie była bynajmniej budowana dla dobra miejscowej ludności. O jej jednoznacznie militarnym charakterze świadczy odpowiedź władz carskich na zażalenie włodarzy ominiętej miejscowości Trzcianne: „Jest to droga wojskowa i nic wam do tego”[1].

Droga Łomżyńska została wybudowana w 1895 roku[15][7] lub w latach 1895–1907[1]. Początkowo miała nawierzchnię brukową i szutrową[7], obecnie większa jej część pokryta jest asfaltem.

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

Carska droga była wykorzystywana przez wojska carskie podczas obrony Twierdzy Osowiec na początku I wojny światowej[1][6]. We wrześniu 1939 roku tą drogą przemaszerowali żołnierze Wojska Polskiego z Osowca na odcinek Wizna, którego obrona stała się jednym z najbardziej bohaterskich epizodów II wojny światowej[1][6]. Po II wojnie światowej droga straciła charakter militarny i stała się lokalnym szlakiem komunikacyjnym[1].

Długość[edytuj | edytuj kod]

Długości poszczególnych odcinków zmierzone w programie Google Earth są następujące:

Odcinek Długość
MężeninStrękowa Góra (DK 64) 14,0 km
Strękowa Góra (DK 64) – Twierdza Osowiec (DK 65
w tym: - od Narwi w Strękowej Górze
           - w Biebrzańskim Parku Narodowym
34,4 km
33,0 km
23,8 km
Twierdza Osowiec (DK 65) – Dąbrowa Białostocka 51,0 km
Dąbrowa Białostocka – granica państwa 19,7 km
granica państwa – Grodno ok. 9 km

Razem około 128 km, w tym 119,1 km w granicach państwa. Na większej części odcinka Strękowa Góra (DK 64) – Twierdza Osowiec (DK 65) droga przebiega w obrębie lub po granicy parku narodowego – łącznie na długości 23,8 km (wszystkie odległości do tej pory zmierzone w Google Earth).

Pierwotnie Droga Łomżyńska od Łomży do Grodna (czyli wraz z dodatkowym odcinkiem od Mężenina do Łomży) liczyła 169 km[1].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Strękowa Góra (DK 64) – Twierdza Osowiec (DK 65)[edytuj | edytuj kod]

Klempa z łoszakiem na Carskiej Drodze niedaleko Twierdzy Osowiec podczas intensywnego opadu śniegu

Carska Droga na tym odcinku, czyli droga powiatowa nr 1838B o całkowitej długości 34,466 km, pomiędzy położonym nieco na północ od Strękowej Góry Laskowcem a Osowcem, biegnie niemal całkowicie na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego – łącznie na długości ok. 33 km w jego otulinie, w tym ok. 20 km w jego obrębie (łącznie z 3,6-kilometrowym odcinkiem przez obszar ochrony ścisłej BPN – ols o dużym stopniu naturalności) oraz ok. 4,5 km wzdłuż jego granicy[7][2][3][4].

Od 1995 roku park narodowy wpisany jest na listę obszarów chronionych konwencją ramsarską (RS#756)[16].

Od niedawna odcinek ten znalazł się dodatkowo w obrębie unijnych obszarów chronionych – Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk Natura 2000 „Dolina Biebrzy” (PLH 20008) oraz Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków Natura 2000 „Ostoja Biebrzańska” (PLB 20006). Przebieg ich granic jest zgodny z obszarem otuliny BPN[7].

Carska droga w otulinie parku narodowego jest niesłychanie atrakcyjna przyrodniczo ze względu na brak zabudowy, reklam, śladów obecności człowieka, znikomy ruch turystyczny i oznakowanie, różnorodność krajobrazów[17]. Zniszczona asfaltowa nawierzchnia wciąż jeszcze nie remontowanej drogi powstrzymuje przed rozwijaniem nadmiernej prędkości[6][10]. Ściąga tutaj duża liczba ptakolubów i fotografów przyrody. Dosyć łatwo można bowiem spotkać tutaj łosia[5][11], może zdarzyć się wilk, występują też rzadkie gatunki ptaków[6].

Na terenach Biebrzańskiego Parku Narodowego bezpośrednio przylegających do Carskiej Drogi w okolicach Bagna Ławki gniazdują orlik grubodzioby, puchacz, bocian czarny, żurawie, podróżniczek, dzięcioł białogrzbiety, kulik wielki, błotniaki łąkowy i zbożowy, rycyk, krwawodziób, uszatka (sowa) błotna. Znajdują się tam też tokowiska oraz miejsca gniazdowania dubelta i cietrzewia, największe w Polsce stanowisko wodniczki, rewiry orlików, bociana czarnego i dzięcioła białogrzbietego[17].

W pobliżu drogi występuje też wiele rzadkich i chronionych gatunków motyli, zwłaszcza nocnych, jak na przykład wstęgówka bagienka, w płytkich przydrożnych rowach aż 127 taksonów glonów, w tym 4 nowe dla nauki i 11 nowych dla Polski[17].

Carska droga przebiega przez kilka siedlisk naturowych – sosnowy bór bagienny (kod 91D0-2), wariant chrobotkowy subkontynentalnego boru bagiennego (kod 91T0), torfowisko wysokie z mszarem wysokotorfowiskowym (kod 7101,7120), torfowiska zasadowe o charakterze młak, mechowisk i turzycowisk (kod 7230) oraz przez ols o dużym stopniu naturalności w obszarze ochrony ścisłej przy południowej granicy BPN[17].

Mężenin – Strękowa Góra (DK 64)[edytuj | edytuj kod]

Droga powiatowa nr 1973B czyli odcinek Mężenin – droga krajowa nr 64 (tuż przed Strękową Górą) o całkowitej długości 14,075 km na długości ok. 3,6 km przebiega w obrębie projektowanego obszaru ochrony ptaków Natura 2000 „Bagno Wizna” (PLB 20005)[7].

Wpływ na środowisko przyrodnicze Bagien Biebrzańskich[edytuj | edytuj kod]

Z przyrodniczego punktu widzenia szkodliwe dla przyrody Bagien Biebrzańskich byłoby przekształcenie Carskiej Drogi w drogę tranzytową ("Via Turistica"[7]), co zostało zablokowane przez miłośników przyrody. Pod koniec 2013 roku[8] rozpoczęto jednak remont nawierzchni, ponieważ droga ma pewne znaczenie lokalne[11].[6] Może to doprowadzić do zwiększenia liczby pojazdów i ryzyka wypadków[10].

Carska Droga stanowi barierę hydrologiczną ograniczającą spływ wody ze wschodniej do zachodniej części Bagna Ławki w Biebrzańskim Parku Narodowym. Jej nasyp (grobla) spowodował podniesienie się zwierciadła wód gruntowych na wschodzie, gdzie wykształciły się mechowiska[18].

Przecina ona również szlaki migracyjne zwierząt, powodując izolację lokalizacji[18].

Jest tam też powodem kolizji samochodów z różnymi gatunkami zwierząt:[11] ssaków (np. bóbr, wiewiórka, lis, zając szarak, kret), ptaków (np. kos, drozd śpiewak, puszczyk, dzięcioł duży, lelek) i gadów (zaskroniec)[19]. Z naukowego raportu przygotowanego na zlecenie Biebrzańskiego Parku Narodowego wynika, że liczba przekroczeń drogi przez zwierzęta wynosi kilkadziesiąt tysięcy rocznie[20][21][22].

Remont Carskiej Drogi[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 2013 roku rozpoczął się remont Carskiej Drogi na znajdującym się w fatalnym stanie technicznym[20][21][22] 33 km odcinku od granicy Powiatu Monieckiego (Strękowa Góra) do drogi krajowej nr 65 (BiałystokEłk)[8]. Ma on trwać jeszcze przez cały 2014 rok z wyjątkiem sezonu lęgowego ptaków[20][21][22].

Prace polegają na naprawie drogi poprzez oczyszczenie nawierzchni, wyrównaniu oraz wykonaniu warstwy konstrukcyjnej i warstwy ścieralnej z mieszanki mineralno – asfaltowej o grubości 4 cm[8].

Inwestycja realizowana jest w ramach projektu "Udostępnienie obszarów cennych turystycznie i gospodarczo – poprawa jakości dróg pogranicza polsko – białoruskiego" z Programu Współpracy Transgranicznej PolskaBiałoruśUkraina 2007 – 2013. Projekt obejmuje również przebudowę drogi GrodnoSopoćkinie na Białorusi[23]. Na jego realizację pozyskano 3,8 mln euro ze środków Unii Europejskiej[23][8], z czego około 2 mln otrzymał Powiat Moniecki[23]. Dofinansowanie stanowi 89,5% kosztów projektu[23].

Remont rozpoczęto bez przeprowadzenia oceny oddziaływania inwestycji na środowisko, której domagali się ekolodzy[24]. Nie jest ona jednak wymagana w przypadku remontu.[20][21][22]

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 Michał Jaworowski: Carski Trakt. W: Zabytki czasu minionego bogactwem teraźniejszości - MILITARIA WŚRÓD WARTOŚCI KULTUROWO-PRZYRODNICZYCH REGIONU, KRAJU I ZJEDNOCZONEJ EUROPY. Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej. Osowiec - Twierdza 10-11.IX.2010.. Osowiec - Twierdza: Osowieckie Towarzystwo Fortyfikacyjne, 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Biebrzański Park Narodowy. Basen Dolny. Basen Górny i Środkowy. Mapy 1:70000.. Atikart, 2001. ISBN 83-902550-6-5.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Biebrzański Park Narodowy. Mapa turystyczna 1:85000.. Warszawa: ExpressMap, 2013. ISBN 978-83-7546-197-8.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Dolina Biebrzy. Mapa turystyczna 1:100000.. Wyd. II. Warszawa: Wydawnictwo Turystyczne Agencja TD, 2011. ISBN 978-83-88859-33-5.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Andrzej Grygoruk. Jeden z "biebrzniętych". Rozmowa z dr Pawłem Świątkiewiczem – chirurgiem, a jednocześnie fotografem biebrzańskiej przyrody.. „Biebrzańskie Wieści. Gazeta informacyjna Biebrzańskiego Parku Narodowego.”. 10, s. 8, wiosna 2012. Osowiec- Twierdza, Goniądz: Biebrzański Park Narodowy. [dostęp 2014-01-12]. 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 Damian Czerniewicz: Carska Droga czyli wycieczka do sąsiedztwa.. Gazeta Turystyczna Warmii i Mazur, 2011-02-14. [dostęp 2014-01-12].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 7,9 Lucjan Gazda, Sławomir Karaś: Carska Droga – dylematy projektu (I. Procedury ekologiczne).. edroga.pl, 2010-01-11. [dostęp 2013-10-26].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Remont "Carskiego Traktu" i innych dróg powiatowych. Starostwo Powiatowe w Mońkach. [dostęp 2014-01-12].
  9. Duże pieniądze na drogę. e-Monki.pl. [dostęp 2014-01-12].
  10. 10,0 10,1 10,2 Spór o remont Carskiej Drogi. Telewizja Polska S.A, 2013-11-05. [dostęp 2014-01-12].
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 Renata Zalewska. Spotkanie na carskiej drodze. Rozmowa z panem Romanem Skąpskim Dyrektorem Biebrzańskiego Parku Narodowego na temat remontu nawierzchni carskiej drogi.. „Biebrzańskie Wieści. Gazeta informacyjna Biebrzańskiego Parku Narodowego.”. 15, s. 2, zima 2013. Osowiec- Twierdza, Goniądz: Biebrzański Park Narodowy. [dostęp 2014-01-12]. 
  12. REJON OSOWIEC (XVIII-12-C) ARKUSZ 5 OSOWIEC, godło arkusza P35 S35 B (3535 B). Mapa 1:25 000.. Wojskowy Instytut Geograficzny (WIG), 1927. [dostęp 2013-11-06].
  13. Anatol Wap: Twierdza Osowiec : zarys dziejów. Białystok: Ośrodek Badań Historii Wojskowej Muzeum Wojska w Białymstoku, 1994. ISBN 83-85368-05-1. [dostęp 2013-11-05].
  14. 14,0 14,1 Сергей Александрович Хмельков: Борьба за Осовец. Mocква (Moskwa): Государственное Военное Издательство Наркомата Обороны Союза ССР (Воениздат НКО СССР), 1939. [dostęp 2013-11-05]. (ros.)
  15. Bogusław Perzyk: Twierdza Osowiec 1882-1915.. Warszawa: Militaria Bogusława Perzyka, 2004. ISBN 83-907405-1-6.
  16. Ramsar Sites in order of their addition to the Ramsar List of Wetlands of International Importance. Ramsar. [dostęp 2013-10-31].
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Katarzyna Ramotowska, Andrzej Grygoruk: "Carska droga" – dlaczego jest wyjątkowa? - prezentacja PPT. [dostęp 2013-10-30].
  18. 18,0 18,1 Andrzej Kamocki, Piotr Banaszuk, Aleksander Kołos, Mikołaj Pruszyński, Agnieszka Jankowska: Plan zarządzania i ochrony dla obszaru Szorce w Otulinie BPN. W ramach projektu: "Ochrona wodniczki w Polsce i w Niemczech" (nr proj. LIFE05 NAT/PL/000101) finansowanego z funduszu UE LIFE.Nature. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP), luty 2013 r.. [dostęp 2013-10-26].
  19. Łukasz Mazurek: Carska Droga. [dostęp 2013-10-30].
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 J.K.. Spór o remont Carskiej Drogi, którą upodobały sobie łosie. „Rzeczpospolita. Prawo”, 2013-11-03. Gremi Business Communication. [dostęp 2014-01-12]. 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 tuli, pap. Ręce precz od domu łosi. Awantura o przebudowę Carskiej Drogi. „Gazeta.pl. Białystok”, 2013-11-03. Agora SA. [dostęp 2014-01-12]. 
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 K.T.: Spór o remont Carskiej Drogi, którą upodobały sobie łosie. Grupa Onet.pl S.A., źródło: PAP., 2013-11-03. [dostęp 2014-01-12].
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 16 mln zł - Powiat Moniecki rozpoczął realizację projektu transgranicznego. Starostwo Powiatowe w Mońkach. [dostęp 2014-01-12].
  24. Katarzyna Ramotowska: www.petycje.pl::Ocena oddziaływania na środowisko dla remontu Carskiej Drogi. www.petycje.pl, 2013-10-20. [dostęp 2014-01-12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Na mapach: 53°22′13,944″N 22°35′24,626″E/53,370540 22,590174