Carstwo Rosyjskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Русское царьство
Russkoje carstwo

Carstwo Rosyjskie
Wielkie Księstwo Moskiewskie 1547–1721 Imperium Rosyjskie
Flaga Carstwa Rosyjskiego
Godło Carstwa Rosyjskiego
Flaga Carstwa Rosyjskiego Godło Carstwa Rosyjskiego
Położenie Carstwa Rosyjskiego
Konstytucja bd.
Język urzędowy rosyjski
Stolica Moskwa
Ustrój polityczny samodzierżawie
Typ państwa monarchia absolutna
Ostatnia głowa państwa car¹
Piotr I Wielki
Powierzchnia
 • całkowita

1547 r. - 3 mln km²,
1700 r. - 14,5 mln km²
Jednostka monetarna rubel
Utworzenie koronacja wielkiego księcia Iwana IV Groźnego na cara (wszystkiej Rusi)
16 stycznia 1547
Data likwidacji koronacja cara Piotra I Wielkiego na cesarza (Rosji)
22 października 1721
Religia dominująca prawosławie
Strefa czasowa UTC +3 (Moskwa)
do +12
¹ carowie rosyjscy nadal tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi, twerskimi, moskiewskimi etc.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia
Iwan IV Groźny
Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię. Obraz pędzla Wasilija Surikowa namalowany w 1895
Piotr I Wielki

Carstwo Rosyjskie (ros. Русское царство[1][2][3][4], "Carstwo Ruskie") – oficjalna nazwa Rosji w latach 15471721. Carstwo Rosyjskie obejmowało tereny od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Carstwo było kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, istniejącego w latach 12631547. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora, dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich.

Po upadku Bizancjum i podboju Bałkanów oraz Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie, a później Carstwo Rosyjskie stało się jedynym niepodległym państwem prawosławnym. Moskwa, jako spadkobierczyni Bizancjum aspirowała wówczas do roli stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów. W XVI w. Moskwa przezwyciężyła całkowicie rozdrobnienie feudalne Rusi trwające od XI w. W 1591 r. zostało zniesione ostatnie księstwo udzielne.

Początki Carstwa Rosyjskiego[edytuj | edytuj kod]

W 1472 roku Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI Dragazesa. Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego (1453) Wielkie Księstwo Moskiewskie zyskało na znaczeniu jako spadkobierca Bizancjum. Jako herb państwa przejęto bizantyjskiego dwugłowego orła oraz wprowadzono bizantyjski ceremoniał dworski. Aspiracje Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł zarówno wielkiego księcia jak i cara Wszechrusi, choć dopiero Iwan IV Groźny podniósł de facto państwo ruskie do rangi carstwa. Od tej chwili władcy Wielkiego Księstwa stali się spadkobiercami Bizancjum i zaczęli używać tytułu władców bizantyjskich „carów-cesarzy”. Wielkie Księstwo Moskiewskie istniało formalnie do 1547 roku, kiedy to wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny przybrał tytuł cara Rosji, dając początek Carstwu Ruskiemu.

Rządy Iwana IV Groźnego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Iwan IV Groźny.

Iwan IV wstąpił na tron w wieku 17 lat. 16 stycznia 1547 przyjął tytuł cara Rosji. Oficjalny tytuł brzmiał:

«Мы, великiй государь Иванъ, Божiею милостiю царь и великiй князь всеа Русiи, Владимирскiй, Московскiй, Новгородцкiй, Псковскiй, Резанскiй, Тверскiй, Югорскiй, Пермскiй, Вятцкiй, Болгарскiй и иныхъ», później dodano «Казанскiй, Астараханскiй», «и всеа Сибирскiе земли повелитель»[5][6].

«Мy, wielki hospodar Iwan, z bożej łaski car i wielki kniaź całej Rusi, Włodzimierski, Moskiewski, Nowogrodzki, Pskowski, Riazański, Twerski, Jugorski, Permski, Wiacki, Bułgarski etc.», później dodano «Kazański, Аstrachański», «i władca całej Syberii»[5][6].

W 1555 r. Iwan IV przeprowadził gruntowną reformę systemu prawnego państwa i usprawnił jego administrację. Jego rządy, mimo wielu pozytywnych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. opricznina – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji.

Iwan IV prowadził politykę ekspansji. Za jego panowania Rosja zdobyła Kazań, Astrachań i zachodnią Syberię. Doprowadzono też do nawiązania kontaktów handlowych z Anglią, Holandią i innymi krajami zachodnioeuropejskimi. W 1552 zlikwidował Chanat Kazański. Uderzył też na państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach zdobywając w 1558 Dorpat i Narwę, rozpoczynając wojny inflanckie. Kontynuował ekspansję Rosji na wschodnie ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W czasie wojny litewsko-rosyjskiej 1558-1570 wojska rosyjskie zdobyły m.in. Połock (1563). W 1582 zawarł rozejm w Jamie Zapolskim z królem Polski Stefanem Batorym, kończący wojnę o Inflanty toczoną z państwem polsko-litewskim.

Wielka Smuta[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Wielka smutaDymitriady.

Po śmierci Iwana IV Groźnego carem Rosji został Fiodor I. Formalnie rządy w jego imieniu sprawowała matka[7], jednakże faktyczną władzę sprawował Borys Godunow[8], który na Soborze Ziemskim został obrany carem. Po jego śmierci carem został Fiodor II Borysowicz[9]. Panował przez dwa miesiące. Został zamordowany razem z rodziną Godunowych[10].Moskwę zajął rzekomy syn cara Dymitr Samozwaniec I. Panował przez rok, zginął na skutek antypolskiego powstania wznieconego przez rosyjskich bojarów. Jego następcą został Wasyl IV Szujski. Na skutek kryzysu gospodarczego w Rosji także za jego panowania doszło do wybuchu powstania pod przywództwem Iwana Bołotnikowa[11]. Podczas powstania pojawił się Dymitr Samozwaniec II. Jego zwolennicy zbrojnie wystąpili przeciwko carowi. Spowodowało to podpisanie paktu ze Szwecją i zrzeczenie się praw do Inflant. W 1609 Polska wypowiedziała wojnę Rosji. W dniu 4 lipca 1610 roku w bitwie pod Kłuszynem na drodze między Smoleńskiem a Moskwą, pod dowództwem hetmana Żółkiewskiego licząca około siedmiu tysięcy polska jazda rozbiła liczącą trzydzieści pięć tysięcy rosyjsko-szwedzką armię cara Szujskiego. W 1610 polskie oddziały zajęły Moskwę, a bojarzy wydali cara Polakom i ofiarowali koronę carską Władysławowi IV Wazie. Rokowania w tej kwestii prowadził hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski. On też zawarł w imieniu królewicza odpowiedni układ z bojarami i zaprzysiągł warunki elekcji pod Moskwą w dniu 27 sierpnia 1610 r. Koronacja Władysława na cara miała przypieczętować unię Rzeczypospolitej i Rosji. Rozpoczęto nawet bić monety z imieniem nowego cara Władysława Zygmuntowicza (ros. Владислав Жигимонтович). Jednak niechęć Zygmunta III wobec przyjęcia przez syna prawosławia – co było warunkiem bojarów rosyjskich do objęcia tronu cara Rosji – przekreśliła te plany. Car Szujski wraz z braćmi został uwięziony i przywieziony do Polski gdzie zmuszono go do oddania hołdu. 29 października 1611, car Wasyl IV Szujski oraz jego bracia, Iwan i Dymitr złożyli hołd, przysięgając na Zamku Królewskim w Warszawie przed panującym wówczas królem Rzeczypospolitej, Zygmuntem III Wazą, posłuszeństwo i nienaruszalność granicy polsko-rosyjskiej oraz poddanie się po wsze czasy władzy polskiego króla. W wyniku buntu bojarów moskiewskich w obronie prawosławia i braku wsparcia wyprawy moskiewskiej przez króla Zygmunta III Wazę, Polacy byli zmuszeni do opuszczenia Moskwy. W marcu 1613 carem został obrany Michał I Romanow, kończąc okres Wielkiej Smuty.

Romanowowie[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Romanowowie.

Panowanie Michała I Romanowa zapoczątkowało 304-letni okres panowania dynastii Romanowów[12]. Pod rządami Michała I Romanowa Rosja zakończyła wojny ze Szwecją i wygrała wojnę moskiewską, zachowując niepodległość na mocy rozejmu w Dywilinie. W 1632 na skutek bezkrólewia w Polsce car rosyjski ponownie rozpoczął wojnę z Rzecząpospolitą, która zakończona została „pokojem wieczystym” w Polanowie. Jego następca Aleksy I Romanow doprowadził do wprowadzenia ulg podatkowych dla bojarów i kupców. Pod jego panowaniem doszło do buntu solnego. W 1654 podpisano ugodę perejasławską. Stała się ona przyczyną kolejnej wojny polsko-rosyjskiej, skutkiem której było zajęcie Smoleńska, obszaru Białorusi i części Litwy. Po zawarciu z Polską w 1656 rozejmu Carstwo Rosyjskie rozpoczęło wojnę ze Szwecją, zakończoną w 1658. Następnie car Rosji wznowił wojnę z Rzecząpospolitą, zakończoną w 1667 podpisaniem rozejmu w Andruszowie. W latach 16681671 miały miejsce w Rosji liczne bunty i powstania chłopskie. Największy, pod przywództwem Stiepana Razina, miał charakter wojny chłopskiej.

Kolonizacja Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Rosyjska kolonizacja Azji.

Od XI w. zwierzchnictwo nad północno-zachodnią częścią Syberii przejął Nowogród Wielki, a w 1478 Moskwa. Rosyjską ekspansję zapoczątkował w 1552 podbój Chanatu Kazańskiego. W 1581 wyruszyła ekspedycja Kozaków Jermaka Timofiejewicza. Pokonała ona Chanat Syberyjski a październiku 1582 dotarła nad Irtysz. W 1648 dowódca Kozaków Siemion Dieżniew otworzył przejście pomiędzy Ameryką i Azją. Za panowania Michała I Romanowa skolonizowano obszary do rzeki Amur oraz Morza Ochockiego. Na obszarze Syberii założono m.in. Jakuck, Jenisejsk, Irkuck, Krasnojarsk, Ochock, Wierchojańsk. W 1708 utworzono gubernię syberyjską ze stolicą w Tobolsku. W 1717 Piotr I podjął ekspedycję wojskową do Azji Środkowej, a także rozpoczął wojnę z Persją, zdobywając dla Rosji pas terenów wzdłuż południowych brzegów Morza Kaspijskiego.

Panowanie Piotra I Wielkiego[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Piotr I Wielki.

W 1682 formalnie carem został Piotr I Wielki. Przez pierwszych 7 lat rządy sprawowała jego siostra Zofia. W 1689 na skutek przewrotu przejął pełnię władzy. Jego panowanie przyniosło Rosji rządy autokratyczne, które odegrały znaczącą rolę w dostosowywaniu kraju do europejskiego systemu społeczno-politycznego[13]. Okres jego panowania to głównie reformy społeczno-gospodarcze[14]: wojska, administracji, gospodarki państwa, oświaty, kultury, kalendarza. Jedną z najważniejszych zmian był coroczny pobór wojskowy oraz nowy podział administracyjny na gubernie, prowincje i dystrykty. Za jego panowania Carstwo Rosyjskie uczestniczyło w wojnie północnej. Rosja stała się największym państwem w świecie, swoim obszarem trzykrotnie przewyższała pozostałe państwa Europy. Ówczesny obszar obejmował tereny Eurazjatyckie od Morza Bałtyckiego do Oceanu Spokojnego. Największa rozbudowa imperium rosyjskiego miała miejsce w XVII wieku. W 1711 car utworzył Senat Rządzący[15]. W 1712 Piotr I przeniósł stolicę Carstwa Rosyjskiego do Sankt Petersburga. Przez ostatnie cztery lata panowania nosił tytuł imperatora i cesarza Rosji.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Хорошкевич, А. Л. Символы русской государственности. -М. : Изд-во МГУ, 1993. — 96 с. : ил., фот. ISBN 5-211-02521-0
  2. Костомаров Н. И. Русская история в жизнеописаниях ее главнейших деятелей. Olma Media Group, 2004 [1]
  3. Internetowa encyklopedia Krugoswiet [2]
  4. Także Русское государство, Российское царство i in.
  5. 5,0 5,1 http://eurulers.angelfire.com/muscovy.html Титулы Европейских монархов: Россия.
  6. 6,0 6,1 Period Russian Scroll Introductions.
  7. Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Dymitriad 1602-1614, t. I, II, Warszawa 1990.
  8. Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rozdział I str 75.
  9. Andrzej Andrusiewicz Dzieje Dymitriad rodział I str 73.
  10. Andrzej Andrusiewicz, Dzieje Wielkiej Smuty, Katowice 1999].
  11. # Tomasz Bohun, Moskwa 1612, Wydawnictwo Bellona 2005 ISBN 83-11-10644-4.
  12. Staffan Skott, Romanowowie wczoraj i dziś Wydawnictwo „Polczek”, Warszawa 1994 ISBN 83-85272-27-5.
  13. Marian Wilk Piotr I Reformator.
  14. Staffan Skott, Romanowowie wczoraj i dziś Wydawnictwo „Polczek”, Warszawa 1994 ISBN 83-85272-27-5.
  15. Marian Wilk Warszawa : „Książka i Wiedza”, 1975 str. 148.