Casspir

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Casspir Mk3
Casspir Mk3
Dane podstawowe
Państwo  Republika Południowej Afryki
Producent Reumech OMC
Typ pojazdu transporter opancerzony
Trakcja kołowa
Załoga 2 członków załogi i 12 desantu
Historia
Prototypy późne lata 70.
Egzemplarze około 2500 sztuk
Dane techniczne
Silnik wysokoprężny z turbodoładowaniem typu OM352A; 124 kW (166 KM)
Transmisja mechaniczna
Poj. zb. paliwa 220 l
zużycie 25 l/h
Pancerz WB35; HF3 HS2 HR2; ochrona przed pociskami kalibru 7,62 × 51 mm NATO
i 7,62 × 39 mm; ochrona przed minami zawierającymi do 21 kg TNT (wybuch pod kołem) i 14 kg TNT (wybuch pod kadłubem)
Długość 6,95 m
Szerokość 2,6 m
Wysokość 2,88 m
Prześwit 0,34 m
Masa 9,48 t (własna)
1,4 t (ładowność)
Osiągi
Prędkość 0-80 km/h w 60 sekund
98 km/h (droga)
70 km/h (teren)
Zasięg 770 km
Pokonywanie przeszkód
Kąt podjazdu 60%
Dane operacyjne
Uzbrojenie
3 karabiny maszynowe 7,62 mm
(2 na dachu, jeden w jarzmie w kabinie) lub armata automatyczna 20 mm; 12 otworów strzeleckich
Użytkownicy
Posiadacze Casspira na świecie
Wyszczególnienie posiadaczy wraz z liczbą posiadanych egzemplarzy poniżej.
Rzuty
Rzuty
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Casspirtransporter opancerzony produkowany w Południowej Afryce. Używany w wielu działaniach wojennych, misjach pokojowych oraz przy tłumieniu zamieszek[1]. Służył do ochrony załogi i pasażerów na terenach objętych działaniem wrogiej partyzantki i zagrożonych aktami terroru[2]. Podczas całej historii jego użytkowania żaden pasażer nie zginął w nim w następstwie wybuchu min przeciwpancernych i pułapek typu fugas[3]. Dopiero pojazdy zbudowane w latach 90. z wykorzystaniem rozwiązań zastosowanych w Casspirze – Gila i Sable – przewyższyły go pod względem osiągów technicznych przy równoczesnym zachowaniu wysokiego standardu ochrony balistycznej[4].

Na bazie Casspira zbudowane są również amerykańskie MRAP i Buffalo oraz indyjski Medak Stallion.

Historia rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Casspir powstawał w latach 60. i 70. XX wieku we współpracy SAP (ang. South African Police – Policja Południowoafrykańska) i CSIR (ang. Council for Scientific and Industrial Research – Rada ds. Badań Naukowych i Przemysłowych)[5]. Casspir jest akronimem nazw tych organizacji. Konieczność jego budowy spowodowana była działaniami partyzantki, przenikającej do Południowej Afryki z obozów szkoleniowych w państwach ościennych. Stosowali oni taktykę walki za pomocą pułapek i zasadzek na patrole. Władze Południowej Afryki postanowiły wtedy zbudować duży i wytrzymały transporter opancerzony, zdolny do przerzucania pododdziału piechoty wraz z ekwipunkiem w trudnym terenie, cechujący się przy tym dużą odpornością na ostrzał i wybuchy min i fugasów.

Początkowo pojazd używany był tylko przez południowoafrykańską policję w czasie demonstracji i do tłumienia zamieszek, między innymi w Soweto. Dla czarnej ludności stał się symbolem apartheiduWilliam Kentridge stworzył w roku 1989 plakat zatytułowany Casspirs Full of Love[6]. Na filmach z tego okresu z Południowej Afryki widać go z reguły w tle demonstracji. Następnie Casspiry zaczęły być wykorzystywane przez oddziały Koevoet (af. łom) na terenie Afryki Południowo-Zachodniej (obecna Namibia), podczas trwania konfliktu ze SWAPO i jego sojusznikami.

W latach 80. XX w. pojazd trafił do wojska, do 101 Batalionu i 5 pułku zwiadowczego[7]. Cieszył się dobrą opinią wśród żołnierzy[potrzebne źródło]. Wiele krajów używało ten pojazd w działaniach wojennych oraz misjach stabilizacyjnych. W oparciu o konstrukcję Casspira Amerykanie zbudowali 6-kołowy transporter Buffalo oraz na potrzeby US Marines transporter opancerzony MRAP.

Wojsko południowoafrykańskie chciało w dalszym ciągu korzystać z Casspira, jednak fakt, że jest to konstrukcja z lat 60. XX w. i skojarzenia z czasami Apartheidu, zdecydowało o jego stopniowym wycofywaniu z uzbrojenia armii południowoafrykańskiej[8]. W oparciu o Casspira zbudowano pojazdy tej samej klasy, mające go zastąpić czyli Sable oraz Gila[9], którego prototyp zbudowano w roku 2006.

Producent[edytuj | edytuj kod]

Zaprojektowany przez CSIR Casspir, był przez nią początkowo produkowany do roku 1980[10]. Od wersji II produkcją zajmowała się firma TFM, ale szybko została wchłonięta przez Reumech OMC. Reumech po pewnym czasie został przejęty przez Vickers Defence Systems z Wielkiej Brytanii i przemianowany na Vickers OMC. Kiedy Alvis wykupił Vickers Defence Systems i zmienił nazwę na Alvis Vickers, Vickers OMC zmieniło nazwę na Alvis OMC. W 2004 roku BAE Systems wykupiło Alvis Vickers i Alvis OMC po czym zmieniło nazwę na Land Systems OMC. Wszystkie wersje Casspira były produkowane a później modernizowane w zakładach znajdujących się na terytorium RPA.

Opis konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Dno kadłuba Casspira ma kształt litery V o nachyleniu 43°, aby kierować siłę wybuchu na zewnątrz. Koła i mosty są tak skonstruowane, że siła wybuchu odrywa je od pojazdu dzięki czemu zminimalizowano wpływ wybuchów na kadłub pojazdu. Naprawa uszkodzeń w terenie, nie trwa z reguły dłużej niż 2 godziny[11]. Dobrą widoczność w pojeździe bez pogorszenia odporności zapewniono oknami z grubych płyt szkła pancernego. Na wyposażeniu pojazdu znajduje się też 200 litrowy zbiornik na wodę. Dzięki dobremu wyważeniu pojazdu, pomimo jego rozmiarów, jest bardzo stabilny. Możliwy jest demontaż dachu[12]. W celu zwiększenia odporności konstrukcji i sztywności kadłuba zrezygnowano w nim z włazów bocznych, zamiast których zamontowane są dwa dachowe nad kabiną kierowcy oraz duże tylne drzwi otwierane hydraulicznie. Pojazd jest przy tym wygodny dla załogi.

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Tabela przedstawia państwa, które używają Casspira z podaniem roku i liczbą sztuk zakupionych od rządu Republiki Południowej Afryki[13][14].

użytkownicy
rok nabycia
1995 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 łącznie[15]
 Angola 3 -1[16] 7 13 22
 Dżibuti 9 1 10
 Demokratyczna Republika Konga 5 5
 Indie 90 75 165
 Indonezja 2 2
 Mozambik 5 6 16 2 29
 Namibia 18
 Nepal 24 13 37
 Norwegia 2 3 5
 Peru 20
 Republika Południowej Afryki 390
 Senegal 2 6 8
 Stany Zjednoczone 13 15 27
 Uganda 70
 Włochy 2 2
RAZEM 810
Peru

Wszystkie Casspiry posiadane przez to państwo znajdują się w specjalnej jednostce policji – DINOES, zwalczającej infrastrukturę narkotykową.

Indie

W 1998, w Indiach[17], dwa pojazdy Casspir przez dwa miesiące przechodziły testy terenowe i balistyczne przejeżdżając ponad 9000 km. Między innymi, jeden z pojazdów przeszedł cztery testy badające odporność wozu na zagrożenia spotykane podczas patroli w Kaszmirze, w tym wybuchy min przeciwpancernych. W sierpniu 1998 roku, Indie zadowolone z wyników zamówiły 90 wyremontowanych przez Armscor Casspirów na potrzeby działań przeciwpartyzanckich w Kaszmirze, gdzie islamska partyzantka prowadziła intensywne akcje nękające siły rządowe z licznym użyciem pułapek minowych. W kwietniu 1999, armia indyjska dokupiła kolejne 90 Casspirów[18], a dalsze 75 zostało dostarczonych w roku 2001. Wszystkie były wyremontowanymi wozami w wersji Mk II i kosztowały 119 000 dolarów za sztukę.

Uganda

Większość Casspirów należących do Ugandy znajduje się w Oddziale piechoty zmechanizowanej Casspir.

Modele i warianty[edytuj | edytuj kod]

Powstały następujące modele:

  • Casspir Mk I – wprowadzony w roku 1981, i produkowany przez CSIR. Wyprodukowano około 200 sztuk w latach 1979/1980. Czasem załogi wyposażały go w zdobyczną broń produkcji radzieckiej, taką jak np. SzWAK.
  • Casspir Mk IITFM produkowało tą wersje do roku 1990, później produkowany przez Reumech OMC[19], w produkcji do wprowadzenia wersji III, czyli roku 1995. W sierpniu 2004 roku, Alvis OMC podpisało opiewający na 164 milionów randów kontrakt z firmą Armscor[20], na modernizację należących do armii Południowej Afryki Casspirów do standardu Mk III, co zakończono w lutym 2006[21].
    • Casspir Mk IIC (I) – zmieniono wały napędowe i układ kierowniczy na produkowany przez indyjską firmę Tata Motors. Zwiększono przy tym mobilność i wytrzymałość.
  • Casspir Mk III – w produkcji od roku 1995, w stosunku do wcześniejszej wersji miał lepszą ochronę przed minami i był cięższy. Dzięki zmodyfikowanym osiom zwiększono jego mobilność. Szczegóły techniczne w tabeli obok. Wytwarzano go w zakładzie w Benoni w RPA.

Warianty[edytuj | edytuj kod]

Dane techniczne systemu VAMIDS
Dane techniczne: Jednometrowy moduł uniwersalny:
Efektywne wykrywanie: 1 000 mm (39,40")
Rozmiary: 1 168 mm (45,60") szeroko
613 mm (24,10") wąsko
Waga: 27 kg (59 lbs)
Liczba głowic wykrywających: 8
Kąt nachylenia głowicy wykrywającej: około 2°
Kąt nachylenia szeregu: około 14°
Temperatura używania: od -40 °C do +85 °C
Temperatura składowania: od -55 °C do +85 °C
Ciężarówka Blesbok
Casspir z zamontowanymi stalowymi kołami
  • APC (ang. Armoured Personnel Carrier) – transporter opancerzony, najliczniej produkowana odmiana. Opancerzony pojazd służący do transportu piechoty i sprzętu na polu walki, a w ograniczonym zakresie do jej wsparcia ogniowego. Jest słabiej uzbrojony i opancerzony od bojowego wozu piechoty, o podobnym przeznaczeniu, lecz służącego ponadto do wsparcia ogniowego piechoty w walce.
  • Opancerzony transporter rozpoznawczy – opancerzony pojazd służący do prowadzenia rozpoznania i transportu zwiadowców na polu walki. Jest to wyspecjalizowana odmiana transportera opancerzonego, różniąca się z reguły mniejszymi wymiarami.
  • Wersja policyjna – jej głównym zadaniem była kontrola tłumu, demonstracji oraz tłumienie zamieszek. Początkowo tylko taka wersja była w użyciu. Charakteryzowała się większymi szybami, umożliwiającymi lepszą obserwacje otoczenia. Na szyby montowane były kraty.
  • Duiker – (af. Dujker) cysterna o pojemności 5000 litrów na paliwo lub wodę, zbudowano ich 30[22][23].
  • Blesbok – (af. Blesbok) skrzyniowa ciężarówka zwiększona o 5 ton przestrzeń ładunkowa, przestrzeń ładunkowa była nieopancerzona. Zbudowano 160 sztuk. Możliwy był montaż zbiorników na wodę.
  • Nosiciele różnorodnego uzbrojenia, w tym n.p.m.oździerza 81 mm;
  • Gemsbok – (af. Gemsbok) wóz zabezpieczenia technicznego 15 ton ładowności. Zbudowano 30 sztuk.
  • Mechem Mine clearing vehicle – używa specjalnie zaprojektowanych przez MECHEM stalowych kół do detonacji min. Wykorzystywany podczas rozminowywania Mozambiku, misji NPA i CROMAC[24].
  • MEDDS Mine Sensor vehicle – do rozminowywania używa systemu Vamids którego parametry techniczne są podane w tabeli obok.
  • Plofadder Mine clearing System – montuje się na nim Plofadder 160AT, będący systemem rozminowywania przy użyciu wyrzutni rakiet.
  • Ambulans
  • Casspir-S – krótsza wersja dla 2 członków obsługi i 5 pasażerów. Dzięki mniejszej masie, MECHEM może zaoferować zwiększenie wytrzymałości dla firm chcących mieć wyższą odporność balistyczną. Casspir–S ma także mniejszy kąt skrętu przydatny w środowisku miejskim[25].

Inne pojazdy wzorowane na Casspirach[edytuj | edytuj kod]

Buffalo H
FPI Cougar HE podczas testów
  • MRAP (ang. Mine Resistant Ambush Protected) – rodzina pojazdów zaprojektowanych przez USA, charakteryzujące się odpornością na wybuch min i fugas. Na podstawie Casspira zbudowano:
    • Buffalo – zbudowany przez Force Protection Inc. W stosunku do Casspira zwiększono liczbę kół do sześciu i dodano teleskopowe ramię do rozbrajania materiałów wybuchowych. Posiada wytwarzany przez firmę BAE pancerz LROD ze zwiększoną odpornością na pocisk przeciwpancerny RPG-7. USA zamówiło kolejnych 15, za sumę 10 milionów dolarów[26]. Irakijczycy nazywają te pojazdy "szpon", z powodu wyglądu teleskopowego ramienia. W Iraku często widuje się na ścianach napisy po arabsku Zabij szpona. Pojazd znajduje się na wyposażeniu armii USA, Meksyku i Kanady.
    • Cougar – rodzina transporterów opancerzonych produkowanych przez Force Protection Inc na podwoziu firmy Spartan Motors[26][27]. Odnotowano 300 uszkodzeń tych transporterów w Iraku spowodowanych IED, jednak bez żadnych strat w pasażerach[28]. Polski kontynegent wojskowy w Afganistanie posiada 40 egzemplarzy tego pojazdu wypożyczonych z armii USA[29].
  • Medak Stallion – pojazd indyjski produkowany w mieście Medak[30].

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

Wojna w Angoli i misja NPA[edytuj | edytuj kod]

Angola była uwikłana w wojnę domową od wywalczenia od Portugalii w roku 1975 niepodległości. Portugalia przekazała władzę MPLA, organizacji o marksistowskich korzeniach i wspieranej przez ZSRR. Tuż potem doszło do wybuchu wojny domowej pomiędzy organizacjami wyzwoleńczymi. FNLA wkrótce wycofała się z walki. Rozgorzały walki między wspieranym zbrojnie przez Kubańczyków Ludowym Ruchem Wyzwolenia Angoli – MPLA i wspieranym przez RPA oraz USA – Narodowym Związkiem na rzecz Całkowitego Wyzwolenia Angoli – UNITA. W roku 1991, obie frakcje zgodziły się na utworzenie dwupartyjnego systemu rządów. Jednakże po wyborach, wygranych przez obecnego prezydenta (wywodzącego się z MPLA) i zakwestionowaniu ich wyników przez UNITA, wznowiono działania wojenne. Okres od niepodległości Angoli do roku podpisania porozumienia pokojowego w Lusace w roku 1994 nazywany jest Południowoafrykańską wojną graniczną. W wojnie tej w formacji Koevoet jako pojazdów podstawowych używano Casspirów[31]., – dzięki nim i wsparciu helikopterów SAAF, Koevoet odnosił duże sukcesy w walkach partyzanckich[32].

ONZ po podpisaniu pierwszego rozejmu zaproponował utworzenie Norwegian People’s Aid (NPA), której uczestniczy od roku 1994 mieli rozminować Angolę i pomagać ofiarom wybuchów min w powrocie do społeczeństwa. Pierwszym zadaniem był wybór miejsca na obóz w nadmorskich prowincjach Angoli i oczyszczenie z min głównej drogi kraju pomiędzy Luandą a Malanje. NPA założyła 3 bazy w Malanje, Luena, i Lubango. Operacja przebiegała sprawnie[33]. Cztery lata później w roku 1998 walki wybuchły z nową siłą i trwały do 22 lutego 2002 roku, kiedy to śmierć Jonasa Savimbi – przywódcy UNITA, doprowadziła do kolejnego zawieszenia broni. Sytuacja w kraju zaczęła ulegać poprawie, jednakże prezydent José Eduardo dos Santos nie zdecydował się na przywrócenie demokratycznego sposobu sprawowania władzy, zawieszonego w 1998 r. W 2007 r. prezydent José Eduardo dos Santos zobowiązał się do rozpisania nowych wyborów. Miny były używane przez wszystkie strony tego konfliktu – łącznie 2232 pól minowanych zostało zarejestrowanych w narodowej bazie danych. W roku 2001 w Angoli odnotowano 673 wypadków spowodowanych wybuchem min.

MONUC[edytuj | edytuj kod]

MONUC, czyli Misja Organizacji Narodów Zjednoczonych w Demokratycznej Republice Konga (fr. Mission de l’Organisation des Nations Unies en République Démocratique du Congo) – została ustanowiona przez Radę Bezpieczeństwa ONZ rezolucją S/RES/1279 z dnia 30 listopada 1999 r. Utworzona została w celu utrzymania łączności ze wszystkimi stronami porozumienia, do którego doszło w lipcu 1999 r. w Lusace. Wtedy to Demokratyczna Republika Konga i 5 państw regionu po latach walk podpisały porozumienie o zawieszeniu broni. 24 lutego 2000 r. Rada rozszerzyła mandat i rozmiar misji[34].

Rozminowywanie Mozambiku[edytuj | edytuj kod]

Mozambik – rozminowywanie południa kraju, trwające od zakończenia działań wojennych. Początkowo tylko na zlecenie rządu, który sprowadził Casspiry należące do armii południowoafrykańskiej w celu unieszkodliwienia ogromnych pól minowych – pamiątki po niedawno zakończonej wojnie domowej[35]. W roku 1997 wiele państw podpisało Traktat ottawskiKonwencje o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu[36], który zobowiązywał takie kraje jak Mozambik i Norwegia[37], do dalszego wkładu wysiłku w to, aby zamierzenie traktatu – rozminowane takich krajów jak Mozambiku do roku 2009 – zostało osiągnięte[35].

Norwegowie z NPA używają Casspirów zmodyfikowanych przez firmę MECHEM. W kraju działa też prywatna firma CGTVA, specjalizującą się w rozminowywaniu dużych obszarów przy pomocy zmodyfikowanych Casspirów[38].

Rozminowywanie bazy lotniczej w Bagram[edytuj | edytuj kod]

Afganistan – rozminowanie przy użyciu Casspirów bazy lotniczej w Bagram od lutego 2002 do wygaśnięcia kontraktu w sierpniu 2007 roku, przez amerykańską firmę RONCO, na zlecenie Departamentu Stanu USA. W czerwcu 2006, RONCO zatrudniło 174 obcokrajowców z krajów trzeciego świata[39] przy rozminowywaniu lotniska w Bagram. Zatrudnionych podzielono na następujące zespoły: 100 indywidualnych saperów, 22 oddziały z psami specjalizującymi się w wykrywaniu materiałów wybuchowych i 4 zmechanizowane oddziały używające Casspirów[40][41].

CROMAC[edytuj | edytuj kod]

Chorwacja – od początku rozminowywaniem w większości zajmowały się duże firmy rozminowujące takie jak: MECHEM[42] i CGTVA[43] które używały do tego Casspirów. Dodatkowo firmy te zatrudniały zespoły indywidualnych saperów i zespoły z psami[44].

Irak[edytuj | edytuj kod]

Irak – wojska USA i ich sojuszników odnalazły ponad 2500 pól minowych, 2200 niewypałów oraz tysiące porzuconych składów amunicji od początku trwania stabilizacja Iraku. W tej chwili trwają prace nad ich unieszkodliwieniem. W przedsięwzięciu tym biorą między innymi udział Casspiry będące na wyposażeniu Amerykanów[45].

Casspir w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

  • Występował na kilku emblematach oddziałów należących do formacji Koevoet.
  • W filmie Krwawy diament widać go za plecami wojsk rządowych, podczas walk w mieście[46].
  • Użyto go w teledysku do piosenki "Dirty Harry" zespołu Gorillaz.
  • W jednym z odcinków serialu Agent przyszłości (Jake 2.0: The Tech), widać go podczas pościgu na autostradzie[47].
  • Jest używany przez fikcyjną formację MNU przeciwko obcym w filmie Dystrykt 9[48].

Przypisy

  1. wyszczególnienie poszczególnych działań.
  2. Army Guide: Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  3. Africancrisis.org: Landmines! (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  4. Army-technology (ang.). [dostęp 21 czerwca 2008].
    Military Technology Issue (Dec �06) (ang.). [dostęp 21 czerwca 2008].
  5. GlobalSecurity.org: Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  6. GlobalSecurity.org: Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  7. New York Times: ART REVIEW:Apartheid and Its Bitter Aftertaste (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  8. sfu.ca: Background—Armoured Patrol Vehicle Antecendent—Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  9. Army-Technology.com: IVEMA – GILA Armoured Vehicles (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  10. Mk I
  11. DefendAmerica News: Casspir Discovers, Destroys Mines (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  12. Urban Dictionary: Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  13. Deagel.com: ARMS TRADE IN PRACTICE (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  14. hrw.org: VII. (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  15. Stan na 26 kwietnia 2008.
  16. sprzedany Dżibuti
  17. bharat-rakshak: CASSPIR MINE PROTECTED VEHICLE (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  18. warwheels.net: South African equipment (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  19. TFM zostało przez niego wykupione
  20. po wygraniu przez nią wcześniej ogłoszonego przetargu
  21. deagel.com: Tactical-Vehicles:Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  22. BAE OMC: Vehicles (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  23. Jedside: Duiker (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  24. Journal of Mine Action: Steel Wheels in Mozambique (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  25. Mechem: Casspir-S (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  26. 26,0 26,1 Department of Defense: Buffalo helps protect from bullets, blasts (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  27. Defense Industru Daily: MRAP Vehicle Order... (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  28. usatoday.com: Force protections Mraps (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  29. strategypage.com: Buddy, Can You Spare An MRAP? (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  30. Bharat-Rakshak: Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  31. występował nawet na odznakach niektórych oddziałów Koevoet
  32. Galago: The Covert War (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  33. clearing landmines (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  34. ONZ: MONUC (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  35. 35,0 35,1 Time: Africa Rising (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  36. m.in. Norwegia
  37. NPA stanowi teraz główną siłę rozminowującą ten kraj
  38. Casspir (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  39. Bośniaków, obywateli Mozambiku i Południowej Afryki
  40. Mine Monitor: demining Afghanistan (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  41. Emaile od Stacy Smith, z firmy RONCO, 28 czerwca i 6 lipca 2006
  42. MECHEM: Track Record (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  43. CGTVA: Demining actions (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  44. CROMAC: Croatian Mine Action (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  45. U.S Department of State: The U.S. Humanitarian Demining Program in Iraq (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  46. IMCDb.org: Blood Diamond (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  47. IMCDb.org: Jake 2.0: The Tech (ang.). [dostęp 26 kwietnia 2008].
  48. IMCDb.org: Reumech OMC Casspir (ang.). [dostęp 29 października 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]