Cebula zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy gatunku rośliny. Zobacz też: inne znaczenia słowa cebula.
Cebula zwyczajna
Cebula zwyczajna: zdjęcie
Cebule cebuli zwyczajnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina amarylkowate
Rodzaj czosnek
Gatunek czosnek cebula
Nazwa systematyczna
Allium cepa L.
Sp. Pl. 1: 300. 1753[2]

Cebula (Allium cepa L.) – zwyczajowa nazwa warzywa należącego do rodziny amarylkowatych. Prawidłowa nazwa botaniczna to czosnek cebula, jest to bowiem gatunek należący do rodzaju czosnek. W użyciu jest jednak głównie nazwa cebula. Inne używane nazwy to: cebula ogrodowa, cebula zwyczajna, dymka, skulibaba[3].

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Obecnie cebula nie występuje już w stanie dzikim, jako warzywo natomiast uprawiana jest niemal we wszystkich krajach[4]. Pochodzi prawdopodobnie z Azji Środkowej, uprawiana jest od bardzo dawna. Rysunki cebuli znajdowane są na wykopaliskach w Palestynie pochodzących z epoki brązu sprzed około 5000 lat p.n.e. Nie wiadomo, czy była wówczas uprawiana, czy tylko zbierana, większość naukowców jest jednak zdania, że mogła być uprawiana już wówczas: jest bowiem łatwa do uprawy i przechowywania[5]. Na pewno była uprawiana w Starożytnym Egipcie co najmniej 3200 lat p.n.e. Malowidła na płaskorzeźbach egipskich oraz teksty na grobowcach wskazują, że spożywano ją w dużych ilościach. Podczas budowy piramidy Cheopsa na zakup cebuli dla robotników wydano 1600 talentów, co było kwotą ogromną. Resztki cebuli znajdywane są pomiędzy zwojami bandaży, którymi w Starożytnym Egipcie owijano mumie, a czasami w oczodołach mumii. Cebula miała wówczas bardzo duże znaczenie gospodarcze, często znajduje się na egipskich wykazach podatkowych[4]. Również starożytni Rzymianie regularnie jedli cebulę i uprawiali ją w swoich ogrodach. W Ameryce cebulę przywiezioną przez osadników z Europy zaczęto uprawiać od 1648 r., później okazało się, że Indianie wcześniej już znali i zjadali różne dzikie gatunki miejscowych cebul[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Jest bardzo skrócona (tzw. piętka). Kwiatostany wynoszone są w górę na dętych głąbikach, bardzo podobnych do liści. Głąbiki nad cebulą przechodzą przez tzw. łodygą pozorną, czyli rurkę tworzoną przez zwinięte i skrócone liście asymilacyjne.
Liście
Częścią jadalną cebuli są mięsiste pochwy liściowe (białe, fioletowe, żółte) tworzące w dolnej części rośliny cebulę – organ spichrzowy. Z cebuli wyrastają także liście asymilacyjne – zielone, obłe i dęte. Są one rzadziej spożywane (częściej używa się takich liści szczypiorku).
Kwiaty
W drugim roku uprawy cebula wykształca pędy kwiatostanowe (głąbiki) wysokości 90-190 cm zakończone kulistymi baldachami zawierającymi 50-1000 kwiatów.
Owoce
Torebki zawierające zwykle 6 trójgraniastych czarnych pomarszczonych nasion (250-370 szt./g).
Korzeń
Cebula wytwarza wiązkowy system korzeniowy sięgający 30-40 cm.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina dwuletnia, rzadziej bylina.

Cebula zwyczajna[6]
Wartości odżywcze na 100 g produktu
Składniki pokarmowe Witaminy Składniki mineralne
woda 89,11 g witamina A b.d. magnez 10 mg
energia 40 kcal witamina B1 0,046 mg fosfor 29 mg
błonnik 1,7 g witamina B2 0,027 mg żelazo 0,21 mg
białko 1,1 g witamina B6 0,12 mg sód 4 mg
tłuszcze 0,1 g witamina C 7,4 mg wapń 23 mg
węglowodany 9,34 g witamina PP 0,116 mg potas 146 mg

Substancje i własności lecznicze[edytuj | edytuj kod]

W roślinie, a w szczególności w cebuli (część morfologiczna) występują olejki lotne (w tym dwusiarczek alilo-propylowy o charakterystycznym zapachu), inne siarczki i związki alkilowe, ponadto: kwecertyna, enzymy, witaminy: C (nawet do 15%), B1,B2,E, K, PP, prowitaminę A ), saponiny, flawonoidy, fruktozany, cukier, pektyna, sole wapna, fosforu, krzemu, magnezu, żelaza, cynku i selenu[3]. Cebula ma silne właściwości fitoncydowe (stąd szeroko wykorzystywana jest w medycynie ludowej i fitoterapii[7]. W leczeniu wykorzystuje się całe świeże cebule, liście oraz sok. Dla celów leczniczych można wykorzystywać cebulę przez cały jej okres wegetacyjny[3].

Działanie: dezynfekujące, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, moczopędne, poprawiające przemianę materii, wykrztuśne[3].

Łzawienie przy krojeniu[edytuj | edytuj kod]

Cebula zawiera enzym LFS, który po zmieszaniu z aminokwasami zawierającymi siarkę, zawartymi w cebuli, powoduje ich przekształcenie w kwasy sulfonowe. Kwasy te samorzutnie przekształcają się w lotny sulfin etylu, który wydzielony do powietrza przy krojeniu cebuli podrażnia śluzówkę oczu, a to powoduje łzawienie.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Główne obszary uprawy na świecie
Wymagania
  • Cebula jest rośliną klimatu umiarkowanego, optymalna temperatura kiełkowania wynosi 20 °C, choć kiełkuje już przy 5 °C.
  • Ze względu na płytki system korzeniowy roślina wrażliwa jest na niedobór wody.
  • Powinna być uprawiana w drugim roku po nawożeniu obornikiem i nie częściej niż co 3-4 lata na tym samym stanowisku.
  • Najwyższy plon cebuli uzyskuje się na glebach próchniczych, lessach, madach; nie udaje się na gruntach podmokłych i kwaśnych (optymalnie 6,5-7,0 pH).
  • Jest bardzo czuła na brak w glebie składników pokarmowych takich jak azot (brak wzrostu, żółknięcie), fosfor (powolny wzrost), potas (brązowienie wierzchołków szczypioru).

Wybrane odmiany[edytuj | edytuj kod]

Odmiany uprawne
  • 'Dako' – cebule duże, spłaszczone, jasnożółte; smak łagodny; średnio wczesna.
  • 'Rawska' – cebule kuliste, słomkowe lub słomkowobrązowe; smak łagodny; późna.
  • 'Wolska' (podobne 'Czerniakowska', 'Kutnowska', 'Sochaczewska', 'Warszawska') – cebule nierówne o różnych kształtach; smak łagodny; średnio późne lub późne; dobrze się przechowują; twórcą tej odmiany był Czesław Zajkowski − przed wojną posiadacz gospodarstwa ogrodniczego na warszawskiej Woli u zbiegu ulic Wolskiej i Elekcyjnej.
  • 'Żytawska' – cebule średniej wielkości, spłaszczone, słomkowożółte; smak ostry; późna.
  • 'Red Baron' – cebule czerwone; smak łagodny.

Dymką nazywane są małe cebule, przeznaczone do sadzenia (najczęściej), a także marynowania i konsumpcji na surowo.

Odmiany botaniczne
  • cebula kartoflanka (Allium cepa L. var. agregatum Don.) – odmiana ta tworzy gniazda składające się z kilku, kilkunastu cebul o łagodnym smaku; ma mniejsze wymagania glebowe; rzadko wytwarza pędy kwiatostanowe[8].
Mieszańce międzygatunkowe
  • cebula wielopiętrowa (Allium ×proliferum (Moench) Schrad. ex Willd.) jest krzyżówką A. fistulosum × A. cepa[9].
  • A. ×cornutum (Clementi ex Visiani, 1842) jest triploidalnym mieszańcem A. cepa, A. pskemense i A. roylei[10].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • W Biblii cebula wymieniona jest tylko raz, w Księdze Liczb. Z cytatu (11,5) dowiadujemy się, że Izraelici podczas ucieczki z Egiptu do Ziemi Obiecanej bardzo tęsknili za cebulą, której nie mieli na pustyni. Świadczy to, że cebula była wówczas w Egipcie warzywem popularnym i lubianym[4].
  • Dla starożytnych Egipcjan cebula symbolizowała życie wieczne, z tego też powodu umieszczali ją w mumiach. Np. mumia faraona Ramzesa IV miała cebule w oczodołach, kapłani często rysowani byli z cebulą w ręce[5].
  • W Starożytnej Grecji sportowcy jedli duże ilości cebuli. Wierzono, że wydatnie poprawia ona sprawność fizyczną. Gladiatorzy rzymscy przed walką na arenie nacierali mięśnie cebulą i oliwą[5].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-09].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-02-03].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Leszek Marek Krześniak, "Apteczka Ziołowa", Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa, ISBN 83-217-2738-7
  4. 4,0 4,1 4,2 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 History of Onions. [dostęp 2015-02-14].
  6. Agricultural Research Service United States Department of Agriculture. [dostęp 2014-12-06].
  7. Marian Nowiński, "Dzieje upraw i roślin leczniczych"PWRiL, Warszawa 1983, ISBN 83-09-00678-0, str.: 195.
  8. Antoni Małachowski: Warzywa cebulowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990, s. 157-160. ISBN 83-09-01446-5.
  9. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2014-12-06].
  10. Željana Fredotović, Ivica Šamanić, Hanna Weiss-Schneeweiss, Juraj Kamenjarin i inni. Triparental origin of triploid onion, Allium × cornutum (Clementi ex Visiani, 1842), as evidenced by molecular, phylogenetic and cytogenetic analyses. „BMC Plant Biology”. 14 (1), s. 24, 2014. DOI: 10.1186/1471-2229-14-24. ISSN 1471-2229 (ang.).