Celownik (przypadek)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy językoznawstwa. Zobacz też: Celownik jako element broni.

Celownik (łac. dativus) – forma używana jako dopełnienie dalsze (Kasia dała Ali prezent) oraz do oznaczania celu pożytku lub szkody (np. dzieci zepsuły mu telewizor - mu nie dotyczy tu bezpośrednio akcji, a jedynie jej skutków).

Szczegóły[edytuj | edytuj kod]

Główną funkcją celownika jest oznaczenie dopełnienia dalszego[1]. W zdaniu "daję książkę Ali", wyraz książka jest dopełnieniem bliższym, zaś forma Ali, odpowiadająca na pytanie komu? czemu? jest dopełnieniem dalszym.

Niektóre czasowniki łączące się z celownikiem (forma w celowniku wskazana jest pogrubieniem):

  • (po)skarżyć się: Poskarżyłem się znajomemu na nieuprzejmego klienta.
  • (u)wierzyć: Uwierzyłem reklamie w skuteczność tego proszku.
  • sprzeda(wa)ć: Sprzedałam swoją firmę dużej korporacji.
  • zwierzyć się / zwierzać się: Zwierzyłem się przyjacielowi ze swoich wątpliwośći.
  • Inne przykłady: dać, dawać, mówić, dziękować, oddać, oddawać, obiecać, obiecywać, pomagać, pomóc

Przykłady przyimków, z którymi występuje celownik (forma w celowniku wskazana jest pogrubieniem):

  • ku: Słońce chyliło się ku zachodowi; ku pamięci
  • dzięki: Dzięki niej zrozumiałem, jak potrzebna jest Wikipedia
  • wbrew: Wbrew zdrowemu rozsądkowi
  • przeciw: Jestem przeciw takiemu stawianiu sprawy.
  • na przekór: na przekór krytykom


Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Łacińska nazwa, dativus, pochodzi poprzez łacińską formę "cāsus datīvus" od greckiego wyrażenia δοτικὴ πτῶσις (dotikē ptôsis), "odmiana dla dawania": Kasia dała prezent (komu? czemu?) Ali.

Inne języki[edytuj | edytuj kod]

W językach niemieckim i greckim spełnia także rolę narzędnika (instrumentalis) na zasadzie tzw. synkretyzmu przypadków.

W języku angielskim celownik zlał się z biernikiem tworząc przypadek zależny (oblique case lub objective case) i różni się od mianownika tylko w odmianie zaimków. Na przykład, zaimek "her" (oraz analogicznie "him" i "them") używa się zarówno w "daj (komu? czemu?) jej piłkę" - "give her a ball", jak i "widzę (kogo? co?) ją" - "I see her".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Onet.wiem, Celownik. [dostęp 2014-04-30].