Cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mielniku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
cerkiew parafialna
rejestr zabytków
Distinctive emblem for cultural property.svg 598 z 17.04.1985.
Widok ogólny
Widok ogólny
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Miejscowość POL gmina Mielnik COA.svg Mielnik
Wyznanie prawosławne
Kościół Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny
Diecezja warszawsko-bielska
Wezwanie Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Wspomnienie liturgiczne 8/21 września
Położenie na mapie gminy Mielnik
Mapa lokalizacyjna gminy Mielnik
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Ziemia 52°19′57,2″N 23°02′27,0″E/52,332556 23,040833Na mapach: 52°19′57,2″N 23°02′27,0″E/52,332556 23,040833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Mielnikuprawosławna cerkiew parafialna. Należy do dekanatu Siemiatycze diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Pierwsze pisemne informacje o istnieniu w Mielniku prawosławnej cerkwi pochodzą z 1260, następnie zaś z 1551. W XVII w. parafia mielnicka przyjęła unię. W 1614 i w 1656 świątynia ulegała zniszczeniu wskutek pożaru, po czym była odbudowywana. Pierwszą murowaną świątynię w miejscowości zbudowano w latach 1821–1823 w stylu klasycystycznym. Podobnie jak wszystkie cerkwie unickie na Podlasiu, obiekt posiadał silnie zlatynizowane wyposażenie, z organami, amboną i ołtarzami bocznymi, jako jedna z nielicznych świątyń w regionie zachował natomiast ikonostas. Większość łacińskich elementów wyposażenia została usunięte ze świątyni w latach 1835-1838, podczas akcji delatynizacji unickich obrzędów przygotowującej konwersję całej unickiej diecezji litewskiej na prawosławie. Sposób i zakres dokonywania zmian we wnętrzu cerkwi stał się przyczyną sporu między duchowieństwem a naczelnikiem powiatu Miedwiediewem, który nalegał, by unickie świątynie natychmiast przebudowywać w stylu typowym dla architektury rosyjskiej. Konsystorz diecezji litewskiej pod kierunkiem biskupa Józefa Siemaszki opowiedział się wówczas za zmianami stopniowymi i zgodził się, by niektóre – uznane za drugorzędne – elementy wyposażenia typowe dla katolicyzmu pozostały w cerkwi mielnickiej i w innych świątyniach.

Cerkiew w Mielniku przeszła na własność Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na mocy postanowień synodu połockiego w 1839. Na początku XX wieku obiekt został gruntownie przebudowany w stylu bizantyjsko-rosyjskim. Dobudowano wtedy do niego przedsionek z dzwonnicą i pięć cebulastych kopuł. W tym samym okresie wymieniono ikonostas.

Cerkiew w Mielniku jest ośrodkiem lokalnego kultu ikony Matki Bożej Oranty z przełomu XVIII i XIX w. Na plebanii w miejscowości przechowywane są również inne zabytkowe unickie obrazy z tego samego okresu.

Cerkiew mieści się przy ulicy Brzeskiej 93, na naturalnym wzniesieniu[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze cerkwie w Mielniku[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o istnieniu prawosławnej świątyni w Mielniku wskazuje, iż w 1260 w miejscowości znajdowała się cerkiew ze szczególnie czczoną ikoną Matki Bożej, przed którą modlił się brat Daniela Halickiego Wasylko, udając się na wyprawę przeciwko Jaćwieży. Była to najprawdopodobniej cerkiew grodowa, a czas powstania parafii prawosławnej w Mielniku jest niemożliwy do ustalenia z braku dokumentów[2]. Legendarne przekazy datują powstanie cerkwi w Mielniku nawet na wiek XI[3].

Kolejna wzmianka o świątyniach pochodzi dopiero z 1551 i wskazuje istnienie w Mielniku dwóch cerkwi[2], z czego jedna znajdowała się na miejscu współcześnie istniejącej. Była to świątynia drewniana. Przetrwała do 1614, gdy zniszczył ją całkowicie pożar. Budynek sakralny został odbudowany i pozostawał w rękach prawosławnych (w eparchii włodzimiersko-brzeskiej) jeszcze po zawarciu unii brzeskiej, której miejscowi wierni się sprzeciwili[1][2]. Unici przejęli mielnicką cerkiew najpóźniej w 1646[1]. Dziesięć lat później budowla ponownie spłonęła, po czym została odbudowana[1].

Protokół wizytacji parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z lat 1726–1727 wskazuje, iż w świątyni znajdował się czterorzędowy ikonostas[4]. Najwcześniej w trzeciej dekadzie XVIII w. w cerkwi pojawiły się organy[5] oraz ambona[6].

Unickie parafie[a]w Mielniku jurysdykcyjnie podlegały diecezji włodzimiersko-brzeskiej, należały do dekanatu drohiczyńskiego. W 1797 razem z całym dekanatem znalazły się w diecezji supraskiej. Po jej zniesieniu w 1807 ponownie włączono je do diecezji włodzimiersko-brzeskiej[7], a w 1828, w ramach reorganizacji podziału terytorialnego Kościoła unickiego w Imperium Rosyjskim – do diecezji litewskiej[8].

Cerkiew z XIX w.[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew unicka[edytuj | edytuj kod]

W latach 1821–1823 na miejscu drewnianej świątyni wzniesiona została klasycystyczna cerkiew murowana. Obiekt zbudowano z polnych kamieni i cegły[1]. Budowę sfinansowano z oszczędności własnych parafii oraz z darów miejscowych wiernych[9] Świątynia nosiła wezwanie Narodzenia Matki Bożej[10]. W kolejnych latach w dokumentach cerkiewnych przewija się także wezwanie Zmartwychwstania Pańskiego[11].

Wyposażenie unickiej cerkwi w Mielniku było w znacznym stopniu zlatynizowane. Równocześnie cerkiew była jednym z pięciu unickich obiektów sakralnych w regionie, gdzie po synodzie zamojskim (lub w kolejnych dziesięcioleciach) nie zdemontowano ikonostasu[12]. Na początku 1836 w cerkwi nie było natomiast typowych dla obrządku bizantyjskiego ksiąg liturgicznych[13], stołu ofiarnego i ołtarza[14] oraz naczyń liturgicznych[15]. Wymienione elementy wyposażenia zostały umieszczone w świątyni w czasie akcji delatynizacji unickiego obrządku na Podlasiu, przygotowującej konwersję unitów diecezji litewskiej na prawosławie. Jeszcze w tym samym 1836 dziekan drohiczyński informował konsystorz diecezjalny, że w cerkwi znajdował się już komplet utensyliów liturgicznych niezbędnych dla odprawiania nabożeństw prawosławnych[16]. W 1838 unicki ikonostas został zastąpiony nowym; fundusze na ten cel przekazało państwo rosyjskie. W maju tego roku dziekan bielski Kostycewicz oraz przedstawiciel władz świeckich, naczelnik ziemski Miedwiediew dokonali w świątyni wizytacji, wskazując, iż w obiekcie nadal przechowywano szereg typowo unickich elementów wyposażenia, wielu zaś sprzętów prawosławnych brakowało[15]. Wbrew wcześniejszym deklaracjom miejscowego duchowieństwa w świątyni pozostały organy (demontowane w całej diecezji w latach 1835–1836), chociaż nie były już użytkowane[17]. Negatywnie wygląd świątyni oceniał zwłaszcza Miedwiediew, który w czasie wizytacji domagał się natychmiastowego wyrzucenia z budynku dzwonu-sygnaturki, balasów, konfesjonału, ambony, łojowych lamp oraz kryłosu. Żądał również, by przenieść na środek świątyni boczne ołtarze z obrazami św. Mikołaja i Opieki Matki Bożej. Jego opinia stała się przyczyną konfliktu z proboszczem mielnickim Florianem Zienkiewiczem, który pragnął zachować wymienione elementy. Powoływał się na postępowanie biskupa litewskiego Józefa Siemaszki, który podczas wizytacji w unickich cerkwiach nie nalegał na rezygnację akurat z tych elementów wyposażenia (zaś w kwestii ambony w Mielniku wydał wyjątkową zgodę na jej pozostawienie[18]). Przypominał także, że władze diecezjalne znały wygląd świątyni i akceptowały go. Poparł go w tej sprawie dziekan, prosząc konsystorz o wydanie opinii w sprawie mielnickiej cerkwi, jak również o wyraźne sprecyzowanie, które elementy pochodzenia łacińskiego były w cerkwiach dopuszczalne, a które należało eliminować[19].

W związku ze sporem wokół wyglądu cerkwi w Mielniku dziekan drohiczyński odbył 12 marca 1838 rozmowę z Miedwiediewem, by przekonać go do stopniowego, a nie natychmiastowego adaptowania świątyń unickich do wymogów liturgii prawosławnej. Naczelnik ziemski zarzucał Kostycewiczowi tolerowanie naleciałości łacińskich we wszystkich parafiach w dekanacie. W kwietniu 1838 konsystorz postanowił zainteresować sprawą naczelnika obwodu białostockiego Gunaropułłę, by ten skłonił Miedwiediewa do zaprzestania ingerencji w działania duchowieństwa[19]. Pismo do naczelnika wystosował także biskup pomocniczy diecezji litewskiej Antoni Zubko. Prośba konsystorza została spełniona. Udzielając naczelnikowi wyjaśnień, Miedwiediew zarzucił duchowieństwu mielnickiemu ignorowanie zaleceń władz duchownych w zakresie delatynizacji obrządku. Twierdził także, że wszystkie świątynie unickie na Podlasiu powinny natychmiast zostać przebudowane w stylu typowych dla rosyjskiej architektury sakralnej[19].

O sytuacji w Mielniku konsystorz litewski dyskutował na odrębnym posiedzeniu. Ustalono na nim dokładne wytyczne w sprawie wyjątkowego pozostawiania w świątyniach obcych prawosławnej tradycji elementów[20]. W czerwcu 1838 proboszcz mielnickiej parafii informował, że bez dalszych dotacji nie będzie w stanie zakupić brakujących elementów wyposażenia. W sierpniu tego samego roku otrzymał od skarbu państwa kolejną dopłatę w wysokości 448 rubli 92 kopiejki, z zastrzeżeniem, iż część tej kwoty miała zostać następnie zwrócona przez ziemian, których poddani chłopi uczęszczali do opisywanej cerkwi. Ostatecznie wymienioną kwotę przekazano duchowieństwu mielnickiemu dopiero w październiku roku następnego[21].

Cerkiew w Mielniku była ostatnią świątynią na Podlasiu, w które zakończono delatynizację obrządku[15]. Po jej zakończeniu proboszcz mielnickiej parafii początkowo nie chciał złożyć deklaracji gotowości przejścia na prawosławie[22], a w lipcu 1838 był jednym z 21 duchownych, którzy prosili oberprokuratora Świętego Synodu Rządzącego o zgodę na pozostanie przy wyznaniu unickim zarówno dla siebie, jak i dla wiernych[23]. Ostatecznie jednak podpisał stosowne oświadczenie w drugiej połowie 1838[22].

W 1838 do świątyni uczęszczało 1300 wiernych[24].

Cerkiew prawosławna[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew od strony prezbiterium

W 1839, na mocy postanowień synodu połockiego, mielnicka parafia przeszła do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[2].

W latach 1907-1910 budynek gruntownie przebudowano w urzędowym stylu bizantyjsko-rosyjskim. Dostawiono do niego przedsionek z położoną nad nim dzwonnicą oraz pięć kopuł (tzw. piatigławie)[2].

W 1985 cerkiew została wyremontowana. W czasie prac obiekt otynkowano, co doprowadziło do całkowitego przekształcenia jego pierwotnego wyglądu (kamienna elewacja o ramowych podziałach tynkowych, z lizenami)[1].

Cerkiew została wpisana do rejestru zabytków 17 kwietnia 1985 pod nr 598[25].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew od frontu
Ozdobne detale elewacji cerkiewnej

Cerkiew w Mielniku zbudowana jest na planie prostokąta. Jest to budowla murowana, o trójprzęsłowym korpusie, orientowana. Przedsionek cerkiewny jest niższy i węższy od naw, nad nim położona jest wieża-dzwonnica. Przedsionek od nawy oddziela trójłuczne przejście arkadowe; nad nim położony jest wysunięty ponad nawę drewniany balkon przeznaczony dla chóru. Okna świątyni są rozglifione i zamknięte odcinkowo. W przedsionku mają kształt prostokątny, jedynie w zachodniej elewacji wieży wybito dwa okna koliste. Fasady korpusu budynku podzielono pilastrami, w przypadku przęsła ołtarzowego – zdwojonymi. Pilastry wieńczy belkowanie, w przedsionku także kostkowy fryz. Elewacja główna cerkwi jest trzyosiowa, symetryczna, z umieszczoną centralnie dzwonnicą na planie kwadratu, w górnych partiach ośmioboczną. Dzwonnicę dekorują trójkątne niewielkie szczyty oraz podwieszony fryz arkadowy. Na osi fasady zachodniej znajduje się również kruchta z uskokowym półkolistym portalem. Wieżę wieńczy ośmioboczny, ostrosłupowy dach wieżowy. Dachy cerkwi kryte są blachą. Nad kruchtą i korpusem znajdują się dachy dwuspadowe, w pozostałych częściach budynku – płaskie. Pomieszczenie ołtarzowe mielnickiej cerkwi nie jest wyodrębnione w bryle budynku, zamknięte zostało trójbocznie[1].

Wnętrze świątyni dzielą na nawy rzędy drewnianych kolumn toskańskich. W nawach bocznych znajduje się strop płaski, zaś w głównej – pozorne sklepienie kolebkowe. Ikonostas w cerkwi powstał na pocz. XX wieku i reprezentuje styl eklektyczny z przewagą elementów neorenesansowych. W podobnym stylu wykonano cztery ozdobne kioty z tego samego okresu. W cerkwi znajdują się również dwie starsze ikony: wizerunek maryjny w typie Hodigitria z XVIII w., gruntownie przemalowany na pocz. XX stulecia. Ikona ta reprezentuje styl barokowy z ornamentami rokokowymi na płaszczu Maryi[1].

Inne zabytkowe elementy wyposażenia cerkwi, powstałe w okresie przynależności miejscowej parafii do Kościoła unickiego, to osiemnastowieczna barokowa puszka zwieńczona krzyżem z pasyjką, kociołek na wodę święconą z lat 1820–1830 oraz dwie posrebrzane wieczne lampy z ok. 1830[1].

Z wyposażenia starszych cerkwi w Mielniku zachowały się XVIII-wieczne ikony Apostołów, pierwotnie stanowiące jeden z rzędów ikonostasu. Są one przechowywane na plebanii miejscowej parafii[1]. Wszystkie obrazy namalowano na desce techniką olejną, w manierze barokowej, o czym świadczą dramatyczne pozy, skłębienia szat, masywne proporcje postaci świętych, a także malarskość ujęcia i modelunek światłocieniowy. Tłem dla Apostołów są złote liście akantu. Poszczególni święci nie są możliwi do zidentyfikowania, z wyjątkiem św. Piotra, który trzyma w dłoni jednoznacznie kojarzony z nim atrybut – klucze[26].

Ikona Matki Bożej z Mielnika[edytuj | edytuj kod]

Od XVIII w. w parafii mielnickiej funkcjonuje kult ikony Matki Bożej, reprezentującej rzadki na Podlasiu typ Oranta. Według miejscowej tradycji obraz został wyłowiony z Bugu w 1777[27]. W ocenie konserwatorów zabytków wizerunek powstał na przełomie XVIII i XIX w., a jego twórcą jest artysta ludowy. Ikona ta wystawiona była dla kultu w mielnickiej cerkwi cmentarnej Opieki Matki Bożej, a w świątyni parafialnej znalazła się po jej gruntownym remoncie na początku XX wieku[27].

Uwagi

  1. Do 1836 w Mielniku funkcjonowała druga parafialna cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego. W wymienionym roku placówkę tę zamknięto z uwagi na małą liczbę wiernych (których dołączono do drugiej mielnickiej parafii), zły stan techniczny cerkwi i ogólne ubóstwo. Por. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 91. ISBN 978-83-7431-364-3.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. 36-37.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 red. M. Kołomajska-Saeed: Katalog zabytków sztuki w Polsce. Siemiatycze, Drohiczyn i okolice. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1996, s. VII-VIII.
  3. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 254. ISBN 8385368698.
  4. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 285. ISBN 978-83-7431-364-3.
  5. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 332-334. ISBN 978-83-7431-364-3.
  6. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 343. ISBN 978-83-7431-364-3.
  7. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 54-57. ISBN 978-83-7431-364-3.
  8. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 79. ISBN 978-83-7431-364-3.
  9. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 325. ISBN 978-83-7431-364-3.
  10. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 85. ISBN 978-83-7431-364-3.
  11. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 319. ISBN 978-83-7431-364-3.
  12. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 295. ISBN 978-83-7431-364-3.
  13. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 273. ISBN 978-83-7431-364-3.
  14. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 300. ISBN 978-83-7431-364-3.
  15. 15,0 15,1 15,2 Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 325-327. ISBN 978-83-7431-364-3.
  16. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 300 i 306. ISBN 978-83-7431-364-3.
  17. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 340-342. ISBN 978-83-7431-364-3.
  18. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 344. ISBN 978-83-7431-364-3.
  19. 19,0 19,1 19,2 Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 348-352. ISBN 978-83-7431-364-3.
  20. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 352-353. ISBN 978-83-7431-364-3.
  21. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 354-356. ISBN 978-83-7431-364-3.
  22. 22,0 22,1 Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 369. ISBN 978-83-7431-364-3.
  23. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 374-375. ISBN 978-83-7431-364-3.
  24. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 100. ISBN 978-83-7431-364-3.
  25. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie (pol.). 30 września 2014.
  26. Matus I.: Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2013, s. 290. ISBN 978-83-7431-364-3.
  27. 27,0 27,1 Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 255-257. ISBN 8385368698.