Godło Świętego Cesarstwa Rzymskiego
Święty Cesarz Rzymski (niem. heiliger römischer kaiser ) – potoczna, ale stosowana powszechnie w historiografii, formuła „cesarz rzymski narodu niemieckiego” odnosi się do władców państwa niemieckiego, którzy używali tytułu cesarza rzymskiego.
[edytuj] Geneza tytułu
-
Osobny artykuł: Cesarze rzymscy.
Po upadku antycznego Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 królowie państw germańskich nominalnie podlegali zwierzchnictwu cesarzy wschodniorzymskich, pozostawali jednak politycznie niezależni. W 800 król Franków Karol Wielki został w Rzymie koronowany przez papieża na cesarza. Odtąd Karolingowie, dążąc do uniwersalnej władzy nad cała Europą Zachodnią używali tytułu cesarza rzymskiego. Po podziale państwa Franków na mocy traktatu w Verdun (843) tytuł przypadł władcom królestwa środkowofrankijskiego. Traktat w Meerssen (870) przenosił go na królów zachodniofrankijskich. Krótkotrwała unia państw zachodnio- i wschodniofrankijskiego spowodowała odziedziczenie tytułu w 881 przez królów tego drugiego. W 915 siłą wywalczył go wyemancypowany spod władzy Karolingów król Włoch, Berengar I z Friulu. Po jego śmierci przez kilkadziesiąt lat nikt na łacińskim Zachodzie nie używał tytułu cesarza rzymskiego. W 962 król niemiecki Otton I Wielki, uważający się za naturalnego dziedzica wschodniofrankijskich Karolingów, opanował Włochy, po czym koronował się zarówno na króla Włoch, jak i cesarza, choć nie używał epitetu rzymski, który przywrócił dopiero jego syn i następca, Otton II. Od tego momentu większość władców niemieckich używała jednocześnie tytułów króla niemieckiego i cesarza rzymskiego, a od późnego średniowiecza stosowano wymiennie określenia król niemiecki i król rzymski. Tytulatura ta wyrażała dążenie do zjednoczenia wszystkich krajów łacińskiego chrześcijaństwa pod ich zwierzchnictwem. Stąd mówiono o Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego.
[edytuj] Losy tytułu
Tron niemiecki i cesarski był elekcyjny, ale zazwyczaj wybierano władcę w obrębie jednej dynastii. Od XV w. do upadku Cesarstwa dzierżyli go władcy Austrii, Habsburgowie. W okresie nowożytnym często potocznie mówiono o cesarzach niemieckich, jako że w wyniku wydarzeń historycznych władza niemieckich monarchów ograniczyła się tylko do terytorium samej Rzeszy, a i tu była stosunkowo słaba. Władcy suwerennych państw europejskich uznawali honorowe pierwszeństwo cesarza, jednak nie czuli się zobowiązani do politycznego posłuszeństwa wobec niego (królowie francuscy mawiali rex imperator in regno suo est – Król jest cesarzem we własnym królestwie). Godność cesarza rzymsko-niemieckiego uległa likwidacji w 1806, kiedy po klęsce Austrii w wojnie z Francją państwa niemieckie ogłosiły secesję z Cesarstwa i oddały się pod protekcję Napoleona, tworząc Związek Reński. W reakcji na to i pod naciskiem francuskim, ostatni cesarz Franciszek II Habsburg ogłosił rozwiązanie Świętego Cesarstwa i zrzekł się tytułu. W 1866 Prusy pokonały Austrię w walce o hegemonię w Niemczech, a w 1871 doszło do ponownego zjednoczenia Niemiec. Król Prus Wilhelm I Hohenzollern przyjął tytuł cesarza niemieckiego, funkcjonujący do upadku monarchii w Niemczech w 1918. Hohenzollernowie jako władcy II Rzeszy Niemieckiej nie używali określenia rzymski, jednak propagandowo nawiązywali do dziedzictwa Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
[edytuj] Pełne brzmienie
Wyraźnie rozróżniano godność cesarską od królewskiej godności władcy Niemiec, były one ze sobą związane, ale nie tożsame. W średniowieczu władca niemiecki po elekcji i koronacji na króla Niemiec (zwykle w Akwizgranie) tytułował się zazwyczaj rex Romanorum, czyli „król Rzymian”. Po akcie koronacji na cesarza dokonanej przez papieża, zwykle w Rzymie, tytuł królewski zastępowano formułą divina favente clementia Romanorum Imperator semper Augustus, czyli „z łaski Bożej cesarz rzymski, zawsze August”. Od 1508, kiedy cesarze ostatecznie zrezygnowali z zabiegania o akceptację ze strony papieża, do tytulatury cesarskiej dodawano epitet „wybrany”, poza tym zapisywano jednocześnie tytuł cesarski i niemiecki tytuł królewski: divina favente clementia electus Romanorum Imperator, semper Augustus, Germaniae rex („z łaski Bożej cesarz rzymski, po wieki August, król Niemiec”). Na język niemiecki tłumaczono to jako: von Gottes Gnaden erwählter römischer Kaiser, zu allen Zeiten Mehrer des Reichs, König von Germanien, a więc „z łaski Bożej wybrany cesarz rzymski, po wszystkie wieki pomnożyciel Cesarstwa, król Niemiec” (ewentualnie König in Germanien, czyli „król w Niemczech”, nie używano słowa Deutschland). Przekład enigmatycznego łacińskiego słowa Augustus na „pomnożyciel” brał się stąd, że w tamtych czasach uważano, iż pochodzi od łac. augere, czyli „powiększać”.
Po 1508 wcześniejsze używanie tytułu królewskiego, a późniejsze cesarskiego oznacza, że dany monarcha został wybrany za życia poprzednika (vivente imperatore – za życia cesarza) i był jego formalnym współregentem w randze królewskiej, a po śmierci cesarza przejął jego godność. Praktykę elekcji vivente stosowano często, aby szanując reguły monarchii elekcyjnej zapewnić dziedziczenie tronu swojej rodzinie.
[edytuj] Lista cesarzy rzymsko-niemieckich
Poniższa lista nie obejmuje władców niemieckich, którzy nie przyjęli tytułu cesarza rzymskiego. Aby zobaczyć pełną listę, przejdź do hasła Władcy Niemiec.
| Władca |
lata panowania |
| Karol Wielki |
800-814, król Franków od 768 |
| Ludwik I Pobożny |
814-840 |
| Lotar I |
840-855, król Italii i Lotaryngii od 843 |
| Ludwik II |
855-875, król Italii od 844 |
| Karol II Łysy |
875-877, król Franków Zachodnich od 843 |
| Karol III Gruby |
881-887, król Szwabii od 876, król Franków Wschodnich od 882, król Franków Zachodnich od 884 |
| Arnulf z Karyntii |
896-899, król Franków Wschodnich od 887 |
| Ludwik III Ślepy |
901-905, król Prowansji od 890, król Włoch od 900 |
| Berengar I z Friulu |
915-924, król Włoch od 905 |
Pomiędzy 924 i 962 nikt nie nosił tytułu cesarza.
| Władca |
lata panowania |
uwagi |
| Lotar III |
1133–1137, król Niemiec od 1125 |
numeracja: Lotar II, król Lotaryngii, który nie był faktycznie cesarzem, ale miał dziedziczne prawa do tytułu |
| Władca |
lata panowania |
| Otto IV |
1209–1215, król Niemiec od 1208 |
[edytuj] Hohenstaufowie
[edytuj] Luksemburgowie
| Władca |
lata panowania |
uwagi |
| Fryderyk III Habsburg |
1452–1493, król Niemiec od 1440 |
|
| Maksymilian I Habsburg |
1508–1519, król Niemiec od 1486 |
cesarz-elekt |
| Karol V Habsburg |
1530–1556 |
w latach 1519–1530 jako cesarz-elekt |
| Ferdynand I Habsburg |
1558–1564, król Niemiec od 1531 |
cesarz-elekt |
| Maksymilian II Habsburg |
1564–1576, król Niemiec od 1562 |
cesarz-elekt |
| Rudolf II Habsburg |
1576–1612, król Niemiec od 1575 |
cesarz elekt, numeracja: jako następca Rudolfa I, króla Niemiec, ale nie cesarza |
| Maciej Habsburg |
1612–1619 |
cesarz-elekt |
| Ferdynand II Habsburg |
1619–1637 |
cesarz-elekt |
| Ferdynand III Habsburg |
1637–1657, król Niemiec od 1636 |
cesarz-elekt |
| Leopold I Habsburg |
1658–1705 |
cesarz-elekt |
| Józef I Habsburg |
1705–1711, król Niemiec od 1690 |
cesarz-elekt |
| Karol VI Habsburg |
1711–1740 |
cesarz-elekt |
[edytuj] Wittelsbachowie
W 1806 nastąpiła likwidacja tytułu cesarza rzymskiego.
[edytuj] Bibliografia
- Almut Bues, Historia Niemiec XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 1998
- Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta, Historia Niemiec, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1981. ISBN 83-04-00444-5
- Jerzy Krasuski, Historia Niemiec, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002. ISBN 83-04-044226
- John H. Mundy, Europa średniowieczna 1150 – 1309, PWN, Warszawa 2001. ISBN 83-06-02826-0
- Jean-Francois Noel, Święte Cesarstwo, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1998. ISBN 83-86857-95-1
