Charles Taze Russell

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Charles Taze Russell
Pastor Russell
Charles Russel w 1911.
Charles Russel w 1911.
Data i miejsce urodzenia 16 lutego 1852
Allegheny, Pennsylwania
Data i miejsce śmierci 31 października 1916
Pampa, Teksas
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Charles Taze Russell (ur. 16 lutego 1852 w Allegheny w Pensylwanii w USA, zm. 31 października 1916 w Pampa w Teksasie), w środowisku badackim znany jako Pastor Russell – amerykański kaznodzieja i reformator religijny, twórca ruchu Badaczy Pisma Świętego (zwanego też „ruchem badackim”).

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Charles Taze Russell był drugim z pięciorga dzieci Josepha L. Russella i Anny Elizy (z domu Birney) Russell. Rodzice byli kupiecką rodziną prezbiterian pochodzenia szkocko-irlandzkiego. W roku 1845 wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych i osiedlili w Pensylwanii. Od wczesnego dzieciństwa Charles Russell odbierał gruntowne wychowanie religijne w duchu prezbiteriańskim. Mając zaledwie 11 lat zaczął pracować jako subiekt w sklepie z męską odzieżą należącym do ojca, a później został jego wspólnikiem. Dość szybko bo już w wieku 14 lat stracił trójkę rodzeństwa oraz matkę.

Pomimo prezbiteriańskiego wychowania Charles przyłączył się do Kościoła kongregacjonalistów. W wieku 14 lat został również członkiem YMCA (Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej). Wypisując na chodnikach i ścianach domów wersety Pisma Świętego zachęcał ludzi do pokuty i wiary. W wieku 15 lat powiększył firmę rodzinną i w końcu założył sieć sklepów. Później w wieku 16 lat po rozmowie z kolegą zwątpił w chrześcijaństwo i zaczął szukać dla siebie wiary, również w innych religiach, lecz poszukiwania te nie spełniły jego oczekiwań.

Nauka i działalność Russella[edytuj | edytuj kod]

Świadkowie Jehowy
 PortalKategoria
Afisz reklamujący projekcję Fotodramy stworzenia
Zdjęcie nagrobka Charlesa T. Russella znajdującego się na cmentarzu Rosemont United Cemetery w Pittsburghu (Pensylwania, USA)
Zdjęcie tyłu nagrobka Charlesa T. Russella. W tle widoczna piramida znajdująca się w pewnej odległości od nagrobka.

Początki badania Biblii[edytuj | edytuj kod]

W 1870 roku (w wieku 18 lat) Russell pojawił się na prezentacji zorganizowanej przez adwentystę Jonasa Wendella, dotyczącej powrotu Jezusa Chrystusa w roku 1874. Spotkanie to przywróciło mu zapał religijny. Wraz z grupą przyjaciół (około 6 osób) Russell zaczął badać Pismo Święte niezależnie od dogmatów kościelnych. W ramach tej społeczności Charles wraz ojcem Josephem i siostrą Margaret zastanawiali się nad właściwym rozumieniem chrztu i postanowili zostać ochrzczeni przez zanurzenie w wodzie, co miało miejsce w 1874 roku[1]. Była to pierwsza „klasa” studium Biblii i dała początek Badaczom Pisma Świętego. Posługiwali się metodą, żeby niezrozumiałe fragmenty Biblii „tłumaczyła Biblia”. Przed studium modlili się do Boga o zrozumienie, następnie wyszukiwali i wypisywali wszystkie wersety biblijne poruszające jakiś temat. Na zakończenie formułowali wnioski.

W 1871 roku Russell w wyniku tych studiów odrzucił nauki o Trójcy, nieśmiertelności duszy i wiecznych mękach. W 1872 roku zaczął głosić koncepcję „Okupu i Restytucji”. W 1874 doznał zawodu. Oczekiwany (w październiku) przez niego Chrystus nie przyszedł widzialnie na Ziemię. Rok później uznał i nauczał, że Jezus ma przyjść niewidzialnie, nie zna jednak daty jego powrotu. Temu tematowi poświęcił wydaną w 1875 roku broszurę pt. „Cel i sposób powrotu naszego Pana”.

W 1876 roku Russell spotkał się z innym adwentystą, Nelsonem Barbourem, którego poglądy na powtórne przyjście Jezusa podzielał i doszli obaj do przekonania, że w roku 1874 nastąpiło jedynie niewidzialne przyjście Chrystusa na Ziemię. Uważał, że od 1874 roku zaczęło się szczęśliwe tysiąclecie. Tą początkową jego fazę nazwał Brzaskiem Tysiąclecia. Nauczał też, że w 1799 roku zaczęły się czasy ostateczne.

Postanowili rozpocząć energiczną kampanię głoszenia „powrotu Pana”. Od roku 1874 grupa Badaczy Pisma Świętego z Pittsburgha zaczęła obchodzić doroczną uroczystość upamiętniającą śmierć Jezusa tzw. Pamiątkę Śmierci Chrystusa – obrzęd polegający na piciu wina i łamaniu chleba. W październiku 1876 roku ukazał się jeden z pierwszych artykułów Russella w piśmie „The Bible Examiner”, którego redaktorem był George Storrs z Brooklynu. W tym artykule Russell wykazywał, że „czasy pogan” zakończą się w 1914 roku. Żydzi mają być przywróceni do dawnego stanu, królestwa pogańskie mają być rozbite w kawałki 'jak naczynia garncarskie', a królestwa tego świata staną się królestwami naszego Pana i jego Chrystusa i zostanie wprowadzony wiek sądu.

Od października 1876 roku do stycznia 1879 roku Russell, Barbour i Paton wydawali wspólnie miesięcznik „Herald of the Morning”. Russell wniósł własne środki finansowe, które postawiły czasopismo na nogi, i został jego współredaktorem. W tym okresie Charles Russell przestał zajmować się interesami, sprzedał swoje sklepy i poświęcił się całkowicie głoszeniu obecności Chrystusa i nauki o Okupie.

W tym czasie Russell i Barbour zgodnie twierdzili, że zmartwychwstanie „klasy niebiańskiej” miało się rozpocząć w roku 1878. Różnili się jednak jeśli chodzi o szczegóły. Według koncepcji, którą przedstawił Russell zmarli członkowie tej klasy („święci") mieli zostać wzbudzeni w 1878 roku, a żyjący członkowie tej grupy mieli być zabierani w chwili śmierci[2]. W późniejszym okresie Badacze Pisma Świętego spodziewali się, że zostaną zabrani do nieba wraz z końcem „czasów pogan” w roku 1914.

Strażnica[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1879 roku, z powodu różnic dotyczących nauki o Okupie, który za ludzi złożył Jezus Chrystus, Russell postanowił rozstać się z Barbourem. W lipcu tego samego roku rozpoczął samodzielnie wydawać czasopismo „Zion's Watch Tower and Herald of the Christ's Presence” („Strażnica Syjońska i Zwiastun Obecności Chrystusa”), której był także redaktorem. Pierwszy numer ukazał się w nakładzie 6 tysięcy egzemplarzy, by w 1914 roku ukazywać się w 50. tysiącach egzemplarzy. Równocześnie z ukazaniem się tego czasopisma, Russell rozpoczął objazd po USA. Zaraz po rozpoczęciu wydawania „Strażnicy Syjońskiej” Russell zaczął zachęcać czytelników, aby zapraszali go lub któregoś ze współpracowników do siebie. Odwiedził w ten sposób Pensylwanię, New Jersey, Massachusetts i Nowy Jork. W 1879 roku Russell zawarł związek małżeński z Marią Frances Ackley (dzieci nie mieli).

W 1881 roku powstało w Pittsburgu Stowarzyszenie pod nazwą „Zion's Watch Tower Tract Society” (Towarzystwo Traktatowe – Strażnica Syjońska), którego prezesem został W.H. Conley[3], a sekretarzem-skarbnikiem i rzeczywistym liderem sam Russell[4][a]. Towarzystwo w tym czasie służyło jedynie koordynowaniu działalności różnych zborów, a także drukowaniu i rozpowszechnianiu literatury religijnej. Aby ułatwić zarządzanie ofiarowanymi na ten cel datkami, Russell zarejestrował Towarzystwo 15 grudnia 1884 roku jako spółkę akcyjną według praw stanu Pensylwania i został jego prezesem.

Od czerwca 1881 roku nastąpiła intensyfikacja działalności wydawniczej Russella. W tym czasie najważniejsze znaczenie miało czasopismo Strażnica, książka „Cel i sposób przyjścia naszego Pana” oraz podróżowanie po kraju z wykładami. Russell przygotował traktat wyjaśniający kwestię, dlaczego Bóg dopuszcza zło pod tytułem „Pokarm dla myślących chrześcijan”, wydanej pierwotnie jako specjalny numer Strażnicy z września 1881 roku. W dużych miastach Wielkiej Brytanii do rąk ludzi chodzących do kościoła trafiło 300 tysięcy egzemplarzy publikacji „Pokarm dla myślących chrześcijan”. Inną używaną wówczas książką były Cienie Przybytku „Lepszych Ofiar”.

Wykłady Pisma Świętego[edytuj | edytuj kod]

Na jesieni 1881 roku przeciwnicy Russella zaczęli przedstawiać go jako kupca, który próbuje zdobyć wielkie bogactwo używając w tym celu religii. Potem nastąpił konflikt z żoną, która domagała się rozwodu początkowo oskarżając go o cudzołóstwo. Zarzucano mu także podawanie się za osobę biegle znającą języki hebrajski i grecki. W takich okolicznościach Russell napisał i wydał w 1886 roku pierwszy tom „Wykładów Pisma Świętego” pt. „Boski Plan Wieków”. Naucza w nim, że Pan Bóg w swoim zachowaniu wobec ludzi kieruje się ściśle określonym planem, którego zarysy przedstawia w książce. W roku 1882 zaczęto Russela nazywać pastorem.

W następnych latach Charles Russell wybudował nową siedzibę Towarzystwa Strażnica (Dom Biblijny) i równocześnie prowadził pracę nad drugim tomem Wykładów Pisma Świętego, wydanych w 1889 roku pod tytułem „Nadszedł czas”. W tym dziele Russell zawarł swoje wyjaśnienia czasu i sposobu powrotu Chrystusa na ziemię oraz umieścił obszerne wyjaśnienia utożsamiające Wielki Babilon z Apokalipsy z papiestwem jako systemem.

W 1890 roku Russell wprowadził regularną objazdową służbę pielgrzymów, obsługującą zainteresowane tym zbory. W 1891 roku odbyła się w Allegheny w Pensylwanii pierwsza konwencja (zgromadzenie) Badaczy Pisma Świętego. W tym roku Russell wydał trzeci tom Wykładów Pisma Świętego pod tytułem „Przyjdź Królestwo Twoje”. Tom ten zawierał nauki na temat oczyszczenia wierzących chrześcijan. W nim także twierdził, że piramida Cheopsa (której autorstwo Russell przypisywał Melchizedekowi) była Bożym Świadkiem i Biblią w Kamieniu, ze względu na układ korytarzy i komnat, które mierzone w odpowiednich proporcjach i jednostce dawały według niego liczby kojarzone z biblijnymi proroctwami.

Ponadto, w 1891 roku Russell pojechał do Kanady, gdzie na konwencji w Toronto przemawiał do 700 osób i jeszcze w tym samym roku odwiedził Europę i Bliski Wschód (obecne kraje: Irlandia, Szkocja, Anglia, Włochy, Austria, Niemcy, Polska, Norwegia, Szwecja, Dania, Szwajcaria, dzisiejsza Mołdawia, Turcja oraz Egipt). Po zakończeniu tej podróży podwoił wysiłki przy tłumaczeniu publikacji na języki europejskie.

W roku 1891 na okładce Strażnicy umieścił krzyż w koronie, który widniał na niej aż do 1931 roku. W tym samym roku zorganizował zgromadzenie – pierwszy walny zjazd swoich sympatyków.

W latach 1891-1897 Russell napisał czwarty tom Wykładów Pisma Świętego pod tytułem „Walka Armagieddonu”, w którym wykazał błędy tzw. „nominalnego chrześcijaństwa”, polegające na tym, że jego zdaniem nie przyniosło ono od Boga spodziewanego owocu. W 1896 roku podjęto decyzję zmiany nazwy Towarzystwa Traktatowego – Strażnica Syjońska na Towarzystwo Biblijne i Traktatowe – Strażnica (ang. Watch Tower Bible And Tract Society; WTB&TS).

Lata 1896 i 1897 były dla Russella szczególnie bolesne, gdyż żona nie chciała pogodzić się z faktem, że nie mogła publikować artykułów w Strażnicy i w listopadzie 1897 roku ich pożycie małżeńskie faktycznie się rozpadło. Od roku 1897 do 1899 Russell napisał piąty tom Wykładów Pisma Świętego pod tytułem „Pojednanie pomiędzy Bogiem a człowiekiem”, w którym przedstawił swoje opinie o dziele Okupu i pojednaniu człowieka z Bogiem, dokonane przez Jezusa Chrystusa.

Rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

Począwszy od roku 1898 Badacze Pisma Świętego zaczęli regularnie urządzać generalne konwencje. W miarę pojawiania się potrzeb Russell otwierał nowe Biura Towarzystwa Strażnica w innych krajach (w tym czasie w 28 krajach). Pierwsze biuro w Europie powstało 23 kwietnia 1900 roku w Londynie, w Anglii. W owym czasie istniało w Wielkiej Brytanii już dziewięć zborów, skupiających 138 braci. Następnie w latach 1899-1904 napisał szósty tom Wykładów Pisma Świętego, wydając go w 1904 roku pod tytułem „Nowe Stworzenie”. W 1902 roku Towarzystwo Strażnica opublikowało Biblię paralelną Holmana z „Pomocami do bereańskiego badania Pisma Świętego”.

W październiku 1903 roku Russell wziął udział w sześciodniowej debacie publicznej w Carnegie Hall w Pittsburghu, z Ephraimem L. Eatonem, pastorem kościoła metodystyczno-episkopalnego, reprezentującym zrzeszenie kaznodziejów protestanckich w zachodniej Pensylwanii[5]. W tej debacie Russell dowodził, że umarli są naprawdę martwi i że nie żyją ani w niebie, ani w piekle. W lokalnej prasie co rano ukazywał się artykuł szczegółowo relacjonujący debatę z poprzedniego dnia. Stało się to źródłem pomysłu, by co tydzień kazania Russela ukazywały się w różnych gazetach na terenie Stanów Zjednoczonych, a później także Kanady, Europy, Australii i RPA. Od 1904 roku były one przesyłane do różnych redakcji telegraficznie. W 1908 roku były drukowane w 11 gazetach osiągających łączny nakład 402 000 egzemplarzy. W końcu kazania te drukowało 2000 gazet, docierających do 15 milionów czytelników[6].

W owym czasie żona Russella zaczęła głosić idee praw kobiet, prohibicję i prawo żony do stania się faktyczną głową domu, co doprowadziło wiosną 1903 roku do sprawy rozwodowej (sprawę do sądu wniosła pani Russell). Kilka lat później, w roku 1908, pani Russell przyznano alimenty i orzeczono separację od stołu i łoża, ale nie rozwód.

W 1902 roku otworzono biura Towarzystwa Strażnica w Barmen-Elberfeld (obecnie część Wuppertalu) w Niemczech, a w 1904 roku w Melbourne w Australii. W 1903 roku Russell ponownie udał się z podróżą do Europy. W latach 1905-1907 Russell wziął udział w serii wykładów publicznych, na temat: „Do piekła i z powrotem! Kto w nim przebywa? Nadzieja, że wielu powróci”.

Od lutego 1908 roku do czerwca 1911 roku działalność Russella wzmogła się do tego stopnia, że wynajęto parę wagonów kolejowych, którymi Russell i grupa współpracowników jeździli z konwencji na konwencję. Russell odbył również kolejne podróże do Europy oraz na Bliski Wschód, w latach 1908, 1909, 1910 (dwa razy) i 1911 (dwa razy). Podczas wizyty w Austrii, podczas przemówienia w Wiedniu w 1911 roku, tłum przerwał zebranie, na którym miał przemawiać. Również w Niemczech doszło do podobnych incydentów. W trakcie podróży w 1909 roku Russell odwiedził Palestynę, gdzie zaprzyjaźnił się z żydowskimi liderami i dał wykład w Jerozolimie. Odwiedzał również ziemie polskie.

W owym czasie dotychczasowy Dom Biblijny w Allegheny okazał się za mały na potrzeby ruchu religijnego stworzonego przez Russella i z tego powodu Towarzystwo Strażnica przeniesiono w 1908 roku do nowej siedziby w Brooklynie (dziś dzielnica Nowego Jorku) przy Hicks Street. Inauguracyjne otwarcie miało miejsce 31 stycznia 1909 roku.

W 1909 roku Russell podjął pierwsze kroki zmierzające do nawiązania kontaktu z Żydami syjonistami. W miesięczniku „Overland Monthly” zamieszczono dwanaście artykułów Russella pt. „Wybrany Lud Boży”. Były one skierowane do Żydów. W październiku 1910 roku wygłosił publiczny wykład do Żydów w hali wyścigów konnych w Nowym Jorku na temat „Syjonizm w proroctwie”, którego wysłuchało 4 tysiące osób. Podobne wykłady wygłaszał do Żydów w Anglii. W 1912 roku wydał broszurę „Pocieszenie dla Żydów”, przedstawiającą ideę powrotu łaski Bożej dla narodu żydowskiego.

Na przełomie lat 1911 i 1912 roku Russell ruszył z cyklem wykładów dookoła Ziemi. Trasa podróży wiodła przez Honolulu, Hawaje, Jokohamę, Tokio, Kobe, Nagasaki, Szanghaj, Hongkong, Singapur, Pjongjang, Bengal, Manilę, Trivandrum, Nagarkoil, Kottarakkara, Keszaw Puram, Visakhapatnam, Kalkutę, Madras, Penang, Benares, Lucknow, Bombaj, Kolombo, Aden, Memfis, Gizę, Aleksandrię, Kair, Ateny Pireus, Korynt, Patras, Brindisi, Rzym, Paryż i Londyn. Wykładów wysłuchało wiele tysięcy osób, utworzono wiele zborów. Po powrocie przygotowano tłumaczenia literatury na cztery języki używane w Azji.

W 1913 roku założył w Londynie filię europejską Towarzystwa Strażnica pod nazwą Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego (International Bible Students Association, IBSA). Zarejestrowana w Londynie korporacja, która dysponowała drukarnią, zajmowała się kolportażem i propagowaniem pism Russella, a także wysyłała wykładowców do różnych krajów europejskich. W 1916 roku powstała europejska filia Towarzystwa Strażnica w Zurychu. Russell tłumaczył istnienie wielu towarzystw względami prawnymi.

W roku 1913 Russell wygrał sprawę w sądzie przeciw gazetom, rozpowszechniającym na jego temat nieprawdziwe informacje.

Rok 1914[edytuj | edytuj kod]

W tym czasie Russell i jego współpracownicy, oczekujący końca czasów pogan, zrealizowali zestaw filmów i kolorowych przezroczy, zsynchronizowanych z nagraniami płytowymi muzyki i tekstów komentarza pod nazwą Fotodrama stworzenia (było to pionierskie osiągnięcie w dziedzinie filmu dźwiękowego i kolorowego), który przedstawiał dzieje ziemi od jej stworzenia do końca 1000-letniego panowania Chrystusa. Premiera „Fotodramy stworzenia” odbyła się w styczniu 1914 roku. Do końca tego roku „Fotodramę stworzenia” obejrzało osiem milionów ludzi w Ameryce Północnej, Europie, Palestynie, Nowej Zelandii i w Australii.

Przed roku 1914 Russell odbył jeszcze wiele podróży z wykładami, których wysłuchały dziesiątki tysięcy osób. Rozpowszechniono miliony książek, setki milionów traktatów oraz ogromną liczbę innych publikacji w 35 językach. W prasie, również świeckiej, szeroko drukowano jego kazania już od roku 1904.

W październiku 1914 dobiegł kresu oczekiwany przez Badaczy i głoszony od 1879 roku okres czasów pogan. Według Badaczy w tym momencie Jezus Chrystus objął w niebie rządy, jako „Szilo” a skończyło się „deptanie Jerozolimy przez pogan”. Od sierpnia tego roku trwała już I wojna światowa, co wielu utożsamiało z tym proroctwem. Część oczekiwań Russela i Badaczy nie spełniła się jednak. Wcześniej oczekiwano upadku wszystkich struktur światowych, kościołów, zmartwychwstania umarłych (szczególnie świętych Starego Testamentu) i porwania żywych badaczy do nieba (tego ostatniego spodziewał się najpierw wcześniej, tuż przed rokiem 1914). Później przeniósł to na lata 1915 i 1918.

Śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

16 października 1916 roku pastor Russell oraz jego sekretarz Menta Sturgeon wyruszyli w podróż z wykładami do zachodniej części USA. Russell był już wtedy ciężko chory. Podróż prowadziła przez Kanadę, Detroit, stany Illinois, Kansas i Teksas do Kalifornii. Russell wygłosił swój ostatni wykład w Los Angeles, w niedzielę 29 października 1916 roku. Dwa dni później zmarł w trakcie podróży w wagonie kolejowym w miejscowości Pampa, w stanie Teksas w wieku 64 lat.

Uroczystości pogrzebowe odbyły się w sali Temple w Nowym Jorku i w Carnegie Hall w Pittsburghu (Pensylwania, USA). Zgodnie z ostatnią wolą Russella, został on pochowany w Allegheny (dzielnica Pittsburgha) na cmentarzu Rosemont United Cemetery[7] na parceli należącej do rodziny Betel, w pobliżu grobu jego ojca Josepha L. Russella (zmarłego w 1897 roku). Na nagrobku oprócz nazwiska, zdjęcia i dat znajduje się napis „Pastor Russell” i „Posłaniec Laodycejski”, co jest nawiązaniem do Księgi Objawienia. W 1921 na obrzeżach cmentarza, w pewnej odległości od nagrobka, ustawiono pamiątkową kamienną piramidę jako „wzorowaną na uwieńczeniu Wielkiej Piramidy w Egipcie, symbolizującej Chrystusa”[8], co nawiązywało do pism Russella.

Charles Taze Russell wygłosił ponad 30 000 kazań, napisał książki objętości w sumie ponad 50 000 stron. Jeszcze za jego życia jego publikacje zaczęły ukazywać się w 15 językach.

Dziedzictwo Russella[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Russella nastąpił kryzys w ruchu Badaczy Pisma Świętego. Jego następcą na stanowisku prezesa Towarzystwa Strażnica dnia 6 stycznia 1917 roku został mianowany przez walny zjazd akcjonariuszy Joseph Franklin Rutherford.

Część Badaczy odrzuciła ten wybór, uważając siebie za prawdziwych zwolenników Russella. W Polsce należą do nich Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania” i Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego.

Natomiast główna grupa związana z założonymi przez Russella Towarzystwem Strażnica i czasopismem Strażnica 26 lipca 1931 roku przyjęła nazwę Świadkowie Jehowy[9].

Uwagi

  1. Prawdopodobnie w 1882 roku Conley postanowił zrezygnować z aktywnej pracy w ramach korporacji Strażnicy Syjońskiej a po jego rezygnacji, prezesem został C.T. Russell. W 1894 roku Conley napisał list do C.T. Russela dotyczący broszur „Zdemaskowanie spisku” oraz „Odsiew w czasie żniwa”, opublikowany w Strażnicy. W tej Strażnicy przedstawiono go jako członka wczesnej Biblijnej Klasy Allegheny, a nie jako byłego prezesa.

Przypisy

  1. Straż, 1/2008, Charles Taze Russell
  2. Służba Pastora Charlesa Taze’a Russella [dostęp 23 września 2014]
  3. Świadkowie Jehowy : głosiciele Królestwa Bożego. Nowy Jork: Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 1995, s. 576. ISBN 83-903551-0-8.
  4. Zion's Watch Tower, „The Voice of the Church”, lipiec 1894, s. 175 (reprint) (ang.).
  5. Ephriam Llewllyn Eaton. ancestry.com. [dostęp 2014-09-22].
  6. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXX, s. 22, 23, 1 maja 2009. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  7. 40°30′35.27″N80°0′56.65″W
  8. Program of the 1921 Annual Meeting of the Watch Tower Bible and Tract Society
  9. Hans Hesse: Persecution and Resistance of Jehovah's Witnesses During the Nazi Regime: 1933-1945. Edition Temmen, s. 379. ISBN 3-86108-750-2.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Charles Taze Russell: Thy Kingdom Come. ISBN 0972824324. (ang.)
  • Charles Taze Russell, Clayton J. Woodworth, George H. Fisher: Studies in the Scriptures .... Watch Tower Bible & Tract Society, 1905. (ang.)
  • Charles Taze Russell, Pokarm dla myślących chrześcijan, Wydawnictwo Straż, Białogard 20102, ss. 168, ISBN 978-83-931027-2-3;
  • Charles Taze Russell, Kazania Pastora Russella, Wydawnictwo Straż, Białogard 2012, ss. 823, ISBN 978-83-935132-0-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
William Henry Conley
Watchtower.svg Prezes Towarzystwa Strażnica
1884-1916
Watchtower.svg Następca
Joseph Franklin Rutherford