Chata za wsią

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chata za wsią
Autor Józef Ignacy Kraszewski
Język polski
Data I wyd. 1854–1855
Typ utworu powieść
Tekst w Wikiźródłach Tekst w Wikiźródłach

Chata za wsią – powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego, powstała w 1842 roku. Ukazała się w odcinkach w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1853–1854. W formie książkowej ukazała się po raz pierwszy w latach 1854–1855 w trzytomowym wydaniu petersburskim w wydawnictwie B. M. Wolffa. Należy do grupy powieści ludowych, porusza tematykę dyskryminacji społeczności cygańskiej. Jest jedną z najpoczytniejszych powieści Kraszewskiego, kilkakrotnie była adaptowana: na potrzeby teatru, opery i filmu. Została przetłumaczona na język białoruski, rosyjski, francuski, czeski, niemiecki, słoweński i ukraiński.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Powieść opowiada o nieszczęśliwych losach małżeństwa Cygana Tumrego z córką wiejskiego gospodarza Lepiuka – Motruną. Tumry porzuca wędrowny tryb życia i dla ukochanej postanawia osiąść we wsi i zająć się kowalstwem. Jednak związek dziewczyny z Cyganem jest negatywnie oceniany przez jej ojca, który przeklina córkę i nastawia wrogo do młodych całą wiejską społeczność. Pierwsza postawiona przez Cygana przy cmentarzu lepianka zostaje podpalona przez zawistnego ojca Motruny, Tumry podejmuje się odbudowy domostwa. Małżonkowie są dyskryminowani, odmawiana jest im wszelka pomoc ze strony wsi, wsparcie dla młodych przychodzi ze strony francuskiej kochanki, a potem żony dziedzica wioski – Adama, która jednak rychło umiera. Gdy do wsi wracają Cyganie, a wpływy u dziedzica odzyskuje jego dawna cygańska kochanka Aza, pomoc ze strony dworu ustaje. Widok Azy, która niegdyś nie była obojętna Tumremu, budzi w nim tajoną zazdrość. Skrajna nędza i wewnętrzne rozterki sercowe prowadzą go do samobójczej śmierci.

Wdową i jej córeczką Marysią zajmuje się upośledzony Janek, a potem uboga lekarka Sołoducha. Mortuna jednak umiera, a jej dwunastoletnia córka, wspierana przez Sołoduchę i jej niewidomego męża Rataja, przejmuje opiekę nad gospodarstwem rodziców. Zagrodowy szlachcic, Tomko Choiński, przejęty dobrocią i silnym charakterem dziewczyny, bierze wbrew swojemu ojcu ślub z młodą Cyganeczką, i pędzą razem szczęśliwe życie.

Powieść charakteryzuje się dużym realizmem w oddaniu mentalności, obyczajów i życia społeczności wiejskiej i cygańskiej, a także trafnymi obserwacjami społecznymi.

Adaptacje[edytuj | edytuj kod]

W 1884 roku Chata za wsią została zaadaptowana przez Gabrielę Zapolską na potrzeby teatru. Na motywach powieści oparł Alfred Nossig libretto opery Ignacego Paderewskiego Manru (1901). W 1926 w oparciu o książkę Kraszewskiego powstał film w reżyserii Artura Twardyjewicza Cyganka Aza.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lewestam F. H., Obraz najnowszego ruchu literackiego w Polsce, Warszawa 1859, s. 47–55.
  • Lewinówna Z., Chata za wsią, w: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, T. 1, A–M, red. R. Łąkowski, Warszawa 1989, s. 132. ISBN 83-01-01520-9. ISBN 83-01-053368-2.