Chełm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta we wschodniej Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Chełm
Herb Flaga
Herb Chełma Flaga Chełma
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1392
Prezydent Agata Fisz
Powierzchnia 35,28 km²
Wysokość od 180 do 220 m n.p.m.
Populacja (31.12.2013)
• liczba ludności
• gęstość

65 481[1]
1918,7 os./km²
Strefa numeracyjna
82
Kod pocztowy od 22-100 do 22-118
Tablice rejestracyjne LC
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Chełm
Chełm
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chełm
Chełm
Ziemia 51°07′56″N 23°28′40″E/51,132222 23,477778Na mapach: 51°07′56″N 23°28′40″E/51,132222 23,477778
TERC
(TERYT)
0662011
SIMC 0929902
Urząd miejski
ul. Lubelska 65
od 22-100 do 22-115 Chełm
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Chełm w Wikisłowniku
Strona internetowa
Najstarszy widok Chełma, XVIII w.
Chełm – panorama miasta

Chełm (biał., ukr., ros. Холм [Chołm]) – miasto na prawach powiatu we wschodniej Polsce. Znajduje się w odległości 50 km od granicy z Białorusią i 25 km od granicy z Ukrainą w pobliżu przejścia granicznego w Dorohusku. Leży nad rzeką Uherką, lewym dopływem Bugu. Chełm jest po Lublinie drugim co do liczby ludności miastem w województwie lubelskim.

Miasto jest położone na glebach kredowych i wyróżnia się bogatą historią dawnego styku trzech kultur polskiej, ruskiej i żydowskiej.

Dawna stolica województwa chełmskiego: 1793–1795 i 1975–1998. Stolica historycznej ziemi chełmskiej, chełmszczyzny, guberni chełmskiej i kilkukrotnie powiatu. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Według danych z 30 czerwca 2010 Chełm w granicach administracyjnych liczył 67 546 mieszkańców, a aglomeracja chełmska 108 311 mieszkańców.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie i ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na podłoże kredowe w Chełmie powstały tylko dwa budynki mające powyżej 5 pięter, jest to trzygwiazdkowy hotel Kamena mający 6 pięter oraz szpital wojewódzki mający 8 pięter – będący najwyższym budynkiem w regionie. Wszystkie pozostałe mają przeważnie 4 piętra.

Chełm leży w zachodniej części Polesia Wołyńskiego, na południowo-wschodnim skraju Pagórów Chełmskich[3] i Obniżeniu Dubieńskim. Najwyższym punktem jest wzniesienie Góra Chełmska sięgające 220 m n.p.m., najniższym dolina Uherki w dzielnicy Bieławin – ok. 170 m n.p.m.

Podłoże glebowe stanowią głębokie warstwy kredy pochodzące z okresu kredy, kiedy to dzisiejsze tereny Chełma stanowiły dno ówczesnego oceanu.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Chełm znajduje się pod wpływem klimatu kontynentalnego. Zachodnie masy powietrza znad Atlantyku mają mniejsze znaczenie niż w innych regionach Polski. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, w którym średnia temperatura waha się od +14 °C do +25 °C. Najzimniejszym miesiącem jest styczeń (temperatura waha się od –6 °C do 0 °C). Średnia roczna temperatura wynosi ok. +8 °C. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 550 mm. Największe ich natężenie przypada na lipiec (90 mm). Zimy są mroźne i śnieżne, a przeciętny czas zalegania pokrywy śnieżnej to 85 dni. Pierwszy śnieg zwykle spada ok. 20 listopada, a ostatecznie zanika 15–25 marca. Długotrwałe odwilże w czasie trwania zimy nie są rzadkim zjawiskiem, choć zdarzają się też silne mrozy, w których temperatura spada do –20 do –25 °C. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 220 dni. Lata są stosunkowo ciepłe i słoneczne. Średnia liczba dni w roku z temperaturą powyżej 25 °C wynosi 49, w temperaturą powyżej 30 °C jest 11. Czasem zdarzają się upały, w których temperatura przekracza 35 °C. Okres bez przymrozków trwa od połowy kwietnia do połowy października, choć mogą się zdarzać one także w maju i we wrześniu. Klimatyczne lato, w którym średnia dobowa temperatura przekracza 15 °C trwa od końca maja do początku września.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Park Miejski, pomnik Akcji Burza AK

Przy północno-zachodnim skraju Chełma zlokalizowany jest las Kumowa Dolina, a od strony wschodniej las Borek. Przy wschodniej granicy lasu Borek mieści się liczący 1,12 ha, rezerwat przyrody Wolwinów (ochrona stanowiska roślinności stepowej, m.in. wiśnia karłowata, oleśnik górski i gorysz alzacki).

W Chełmie znajduje się 5 parków miejskich (m.in. park leśny przy ulicy Hrubieszowskiej z gatunkami takimi jak orzech szary, korkowiec amurski, iglicznia trójcierniowa) i 13 pomników przyrody (m.in. wzgórze widokowe „Grodzisko”, płat roślinności kserotermicznej „Borek”, ajlant gruczołowaty, iglicznia trójcierniowa, modrzew europejski, wiąz szypułkowy, jesion wyniosły, miłorząb dwuklapowy). Występują tu także rzadkie gatunki fauny, takie jak m.in. derkacz, płomykówka, puszczyk, uszatka, dzierlatka.

Niedaleko miasta zlokalizowany jest Chełmski Park Krajobrazowy, obejmujący kompleksy leśne Stańków i Żalin oraz torfowiska węglanowe (występują w nich ekosystemy torfowiskowe i kserotermiczne związane z budową geologiczną podłoża, będące ostoją rzadkich roślin i zwierząt). W parku występuje ok. 40 gatunków roślin chronionych oraz 22 wpisane na listę zagrożonych (m.in. kłoć wiechowata, języczka syberyjska, starzec cienisty, tłustosz dwubarwny). Wśród występujących tu zwierząt można wymienić m.in.: wodniczkę, derkacza, dubelta, kulika wielkiego, błotniaka łąkowego, żółwia błotnego, strzępotka edypus[4].

Według wojewódzkiego raportu o stanie środowiska[5] jakość środowiska naturalnego w Chełmie jest w odniesieniu do innych porównywalnych miast Polski dość dobra. Pomimo działającej w bezpośrednim sąsiedztwie miasta cementowni (w latach 80. XX wieku zamontowano na wszystkich urządzeniach technologicznych urządzenia odpylające) jakość powietrza i gleb w mieście jest zadowalająca[6].

Również rosnący ruch drogowy nie doprowadził do przekroczenia krytycznej granicy zanieczyszczenia hałasem (75dB) nawet w najgłośniejszych częściach miasta.

W obliczu zobowiązań Polski wobec wymagań Ramowej Dyrektywy Wodnej wyznaczającej jako cel dobry stan wód, III klasa czystości wody w Uherce jest niezadowalająca, chociaż lepsza niż czystość większości rzek w woj. lubelskim.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: dzielnice i osiedla Chełma.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX wieku Polacy stanowili tylko jedną trzecią mieszkańców Chełma. Obecność garnizonu wojskowego powodowała, że w mieście mieszkało wielu Rosjan, wojskowych i ich rodzin. Trzecią grupą ludnościową byli Żydzi. Po 1945 r. Chełm podobnie jak reszta kraju stał się niemal jednolity narodowościowo.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Ulica Lubelska przy Sanktuarium Maryjnym na Górze Chełmskiej

Istnieje wiele wersji etymologii nazwy miasta, w tym także wskazująca na korzenie celtyckie. Jednak najbardziej prawdopodobne jest pochodzenie od starosłowiańskiego słowa „cholm” – wzgórze, odnoszącego się do centralnego wzniesienia Góry Chełmskiej (Górki).

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia Chełma.
Kopiec Niepodległości na Wysokiej Górce (wczesnośredniowiecznym grodzisku)
Stara fotografia Chełma z początku XX wieku

Na podstawie badań archeologicznych, przeprowadzonych w m.in Łowczy, Bukowej, Okuninki stwierdzono, że początki osadnictwa na tych ziemiach sięgają epoki paleolitycznej. Odkryte przedmioty wskazują, że istniał tu nieprzerwany ciąg osadniczy na przestrzeni kolejnych epok. Natomiast na terenie samego Chełma osadnictwo rozpoczęło się na początku naszej ery. Mieszkała tu wówczas ludność kultury przeworskiej. W X wieku na Wysokiej Górce istniał gród drewniano-kamienny. Na przełomie VII i VIII wieku tereny miasta obejmował związek plemienny Lędzian z siedzibą w Sandomierzu. Tereny międzyrzecza Wieprza i Bugu zostały wzmocnione przez wybudowanie sieci grodów – nazwanych później Grodami Czerwińskimi[7].

W 981 roku Chełm został zdobyty na „Lachach” i opanowany przez Włodzimierza, od tego czasu do XIV wieku wchodził z przerwami w skład Rusi Kijowskiej.

Około 1240 książę Daniel Halicki przeniósł swoją siedzibę z Halicza do Chełma. Miasto stało się stolicą księstwa halicko-włodzimierskiego. W latach 1378–1387 podporządkowane Węgrom. W 1387 Chełm został ponownie włączony do Polski. Od 1392 posiada prawa miejskie. W wiekach XVI — XVIII wydobywano tam kredę. W latach 1220–1596, 1905–1915, 1940–1944 siedziba biskupstwa prawosławnego, 1596–1875 siedziba biskupstwa unickiego, 1349–1807 biskupstwa rzymskokatolickiego. W mieście znajdowała się również jedna z większych gmin żydowskich[3].

W 1648 spalony przez Kozaków Bohdana Chmielnickiego. 8 czerwca 1794 poniósł tu klęskę korpus gen. Józefa Zajączka (podczas insurekcji kościuszkowskiej). Od 1795 miasto znajdowało się w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, a od 1815 w zaborze rosyjskim[8]. W latach 1867–1912 Chełm był stolicą powiatu, a od 1912 stolicą samodzielnej guberni. W 1877 doprowadzono do miasta kolej. Przekazano ją do użytku 17 sierpnia 1877 roku, a Chełm w ten sposób stał się jednym z miast, przez które przebiegała Kolej Nadwiślańska[9]. Od listopada 1918 r. Chełm ponownie znalazł się w Polsce. W 1939 wybudowano wodociągi i kanalizację.

8 września 1939 niemieckie lotnictwo dokonało nalotu na miasto liczące wówczas 35570 mieszkańców. 8 października 1939 wojska niemieckie zajęły miasto. 12 stycznia 1940 na terenie szpitala psychiatrycznego żandarmeria rozstrzelała 440 osób. W październiku 1940 utworzono zamknięte getto dla ludności żydowskiej. Od lipca 1941 do kwietnia 1944 r. na terenie miasta funkcjonował jeden z największych niemieckich obozów jenieckich na ziemiach polskich Stalag 319, przez który przeszło około 200 000 jeńców, z czego około 90 000 poniosło śmierć[10]. W czasie okupacji niemieckiej w rejonie Chełma działały AK, NOW, NSZ i BCh. W lipcu 1944 w wyniku operacji brzesko lubelskiej miasto zostało zajęte przez wojska sowieckie[7].

21 lipca 1944 roku Chełm został zdobyty przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy Armii Krajowej[11]. Przez kilka dni było ono nieformalną stolicą Polski[3]. Władze komunistyczne podawały miasto jako siedzibę uchwalenia Manifestu PKWN. W rzeczywistości został podpisany i zatwierdzony przez Stalina w Moskwie 20 lipca 1944, a następnie również tam ogłoszony. W latach 1975–1998 siedziba województwa, a od 1999 miasto na prawach powiatu i siedziba powiatu chełmskiego (są to dwie odrębne jednostki samorządu terytorialnego).

Historia Żydów w Chełmie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik na kirkucie chełmskim

Najstarszym dowodem o obecności Żydów w mieście jest napis na nagrobku z miejskiego kirkutu, poświadczający rok 1442. Ale pierwsi żydowscy kupcy pojawili się w Chełmie, leżącym na ważnym szlaku handlowym, wcześniej. W XV wieku chełmscy Żydzi kupili od Dominikanów podupadły kościół i przebudowali go na swoją bożnicę. Z Chełma pochodził sławny reb Juda Aron z Chełma, rabin Lublina, Chełma i Bełza. Jego synem był Eliasz Baal Szem z Chełma. W 1550 mieszkało w Chełmie 371 Żydów. Nauczycielami w znanej chełmskiej jeszywie byli m.in. Symeon Auerbach i Eliasz ben Salomon Zalman. Rabinem w latach 1606–1615 był Samuel Eliezer ben Judah Edels. W 1648 w czasie powstania Chmielnickiego kozacy wymordowali prawie wszystkich Żydów. Wydarzenia te upamiętnia ułożona wówczas modlitwa El mole rachamim (hebr. Boże, pełen miłosierdzia).

Kahał reaktywowano po 1660. W XVIII wieku nastąpił rozwój handlu i rzemiosł, silne wpływy na gminę chełmską wywarł chasydyzm. W 1765 było w Chełmie 1500 Żydów, w 1857–2493, a w 1931 — 13 537. W 1849 istniały tu 2 synagogi i 2 domy modlitwy, a w 1903 — m.in. 45 chederów. W latach 1918–1939 ukazywało się tu 5 gazet żydowskich. Tuż przed wybuchem wojny mieszkało tu około 15 000 Żydów, co stanowiło ok. 44% mieszkańców miasta.

II wojna światowa brutalnie wstrząsnęła sztetlem. Prześladowania Żydów zaczęły się w grudniu 1939, kiedy Niemcy dokonali deportacji części żydowskiej gminy Chełma do Sokala w sowieckiej strefie okupacyjnej. W maju 1941 do utworzonego w mieście getta zostało przywiezionych około 2000 Żydów ze Słowacji. Masowa deportacja do obozu zagłady w Sobiborze, rok później oznaczała ich Holocaust. Przetrwali tylko nieliczni[12]. Opuścili oni Chełm wkrótce po wojnie, zakańczając tym wielowiekową historię Żydów w Chełmie.

Z Chełmem związana jest tradycja humoru żydowskiego. W dowcipach folkloru Żydów Europy wschodniej Żydzi z Chełma łącznie ze swoimi rabinami przedstawiani byli jako sympatyczni głupcy znajdujący zawsze dziwaczne lub złe rozwiązania problemów. Urodzony w Polsce laureat literackiej Nagrody Nobla, Isaac Bashevis Singer, oparł się na tej tradycji, kreując w swoich krótkich opowiadaniach albo sztukach teatralnych, pisanych w jidysz, śmiesznych bohaterów — „Mędrców” z Chełma[13]. Także akcja musicalu, „Shlemiel the First”, opartego na jednym z jego opowiadań, ma miejsce w Chełmie. Tłumaczone na wiele języków opowiadania Singera rozsławiły nazwę miasta na całym świecie jako bajeczne miasto głupców. Jednak przedstawiany w nich żartobliwie żydowski mikrokosmos sztetla Chełma, w którym dochodzi do zderzenia tradycji z nowoczesnością, mistyki i wiary z liberalizmem, sekularyzmem i nihilizmem, służy tylko jako metafora dla podobnych uniwersalnych konfliktów na całym świecie, gdyż jak sam Singer wywnioskował myślami swojego bohatera Szlemiela w jednej ze swoich krótkich powieści:

Ci, którzy opuszczają Chełm zakończą wędrówkę w Chełmie,
Ci, którzy zostają w Chełmie są już tam na pewno.
Wszystkie drogi prowadzą do Chełma,
Gdyż cały świat to jeden wielki Chełm.

Chełm w stosunkach polsko–ruskich i polsko–ukraińskich[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz prawosławny na Górze Chełmskiej z połowy XIX w

Chełm i ziemia chełmska związane są ściśle z historią Rusi Kijowskiej. Od wieków zamieszkiwane były przez Rusinów, z których wyłonił się między innymi naród ukraiński. Z okolic Chełma wywodziły się ukraińskie osobistości jak Mychajło Hruszewski, Filip Filipczuk czy Antoni Wasyńczuk.

Na początku I wojny światowej powstała koncepcja carskiego ministra spraw zagranicznych Siergieja Sazonowa, przewidująca powstanie autonomicznego państwa polskiego, tzw. plan Sazonowa[14]

Jednak ziemia chełmska, uważana przez administrację carską za rdzennie ruską, miała nie wchodzić w skład tego tworu. Dopiero po upadku Imperium Rosyjskiego i po zakończeniu wojen: I światowej, polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej, rejon Chełma (z 23,1% mniejszością ukraińską)[potrzebne źródło] stał się ponownie częścią Rzeczypospolitej. Starając się silniej utrwalić wielowiekowy związek z kulturą polską nowa administracja przekazała kościołowi rzymskokatolickiemu w 1919 zespół cerkiewno-klasztorny na Górze Chełmskiej, dotychczasową siedzibę diecezji prawosławnej, którą formalnie władze polskie rozwiązały w 1922. Nie pozwoliły one także na otwarcie szkół z ukraińskim językiem wykładowym. Mimo to rosła świadomość narodowa Ukraińców, co przyczyniło się do wzrostu napięć między Polakami i Ukraińcami, także i w Chełmie. Wzajemne stosunki popsuły się, gdy w 1938 władze na Chełmszczyźnie zburzyły 127 świątyń prawosławnych, w tym 91 cerkwi, 10 kaplic i 26 domów modlitwy[15].

II wojna światowa i okupacja niemiecka doprowadziły do kulminacji konfliktu. Oprócz wielu ukraińskich jednostek kolaborujących z III Rzeszą, jedną z głównych organizacji zabiegającą o realizację swojej wizji niepodległego państwa ukraińskiego, w którego skład miały wchodzić także tereny tzw. Zakierzońskiego Kraju (do którego zaliczano ziemię chełmską) należeli nacjonaliści ukraińscy z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Ukraińcy uzyskali od niemieckich władz okupacyjnych pozycję uprzywilejowaną w stosunku do Polaków i rozpoczęli ukrainizację ziemi chełmskiej[16]. W Chełmie tymczasem niemiecka administracja przywróciła zespół cerkiewno-klasztorny na Górze Chełmskiej odtworzonej diecezji prawosławnej (diecezja chełmsko-podlaska Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Generalnej Guberni). W 1942 roku nasiliły się na ziemi chełmskiej pojedyncze egzekucje na przedstawicielach obu narodów posądzanych o kolaborację z okupantem. Wkrótce doszło do czystki etnicznej dokonanej przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach polskich, której najdrastyczniejszym przykładem była rzeź na Wołyniu dokonana na około 60 tysięcy Polaków, oraz czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej która pochłonęła równie wielką liczbę ofiar szacowaną także na 60 tys. ofiar. Wszystkie te wydarzenia odbywały się w bezpośrednim sąsiedztwie Chełmszczyzny. Tysiące ocalałych po pogromach Polaków z Wołynia szukało w latach 1943–1944 schronienia w Chełmie[17].

Prawo Ukraińskiej SRR do ziemi chełmskiej podtrzymywali także ukraińscy komuniści z Nikitą Chruszczowem na czele[18]. Na tydzień przed podpisaniem „Porozumienia między PKWN a rządem ZSRR o polskiej-radzieckiej granicy państwowej” 27 lipca 1944 Chruszczow napisał do Stalina prośbę o przyłączenie tych terenów do USRR, jednak granica na Bugu była już przesądzona i potem potwierdzona na konferencji jałtańskiej[19]. Jej przebieg w oparciu o linię Curzona spowodował, że osoby pochodzenia ukraińskiego zamieszkujące Chełm znalazły się w granicach państwa polskiego. Kilka tysięcy Ukraińców dobrowolnie opuściło miasto i okolice udając się do końca 1944 w ramach tzw. układów republikańskich na Ukraińską SRR. Pozostałych deportowano tam w okresie lat 1944-1946[20].

Dzisiaj Chełm utrzymuje od kilku lat więzi partnerskie z ukraińskim Kowlem. Priorytet dany tworzeniu wspólnej teraźniejszości i przyszłości jest podkreślany bilateralnymi umowami państwowymi. Nie mniejszy wpływ na pojednanie ma też polsko-ukraińska organizacja piłkarskich mistrzostw Europy w 2012, dzięki której i Chełm, jako miasto tranzytowe przy ważnym połączeniu WarszawaKijów, może otrzymać nowe impulsy rozwojowe.

Prezydenci miasta[edytuj | edytuj kod]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Plac Łuczkowskiego wraz z pozostałościami dawnego ratusza i kamienic starosty chełmskiego W. Węglińskiego oraz zrekonstruowana studnia miejska
Gmach Dyrekcji – siedziba Starostwa Powiatowego przy placu Niepodległości
Neorenesansowy Magistrat Miejski z attykami i herbem miasta
Cmentarz prawosławny
Cmentarz przy ul. Lwowskiej – kaplica rodziny Zajdlerów z 1908 roku
Podziemia kredowe
  • Grodzisko (Wysoka Górka, Górka Chełmska, Wzgórze Widokowe – pomnik przyrody) – pochodzi z wczesnego średniowiecza. Pod ziemią znajdują się pozostałości palatium książęcego oraz cerkwi św. Jana Złotoustego, wybudowanych przez króla halicko-wołyńskiego Daniela Halickiego. Podczas badań archeologicznych odkryto również pozostałości kamiennej wieży datowanej na XIV w. Zachowały się także fundamenty cerkwi św. Cyryla i Metodego, zbudowanej w 1875 r. i rozebranej po odzyskaniu niepodległości w 1918 r.
  • Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – pierwsza świątynia zbudowana została w XIII w. przez króla halicko-wołyńskiego Daniela Halickiego jako cerkiew prawosławna. Obecna barokowa świątynia zaprojektowana przez Pawła Fontanę powstała jako katedra unicka (greckokatolicka) w latach 1736–1757. Budowniczym świątyni był Tomasz Rezler. W latach 1875–1915 był to sobór prawosławny. Od 1919 r. kościół rzymskokatolicki. W latach 1940–1944 ponownie cerkiew prawosławna. Tytuł bazyliki mniejszej nadał świątyni papież Jan Paweł II.
  • Dzwonnica – zbudowana w 1878 r., przebudowana i podwyższona w 1939 r. Otwarta dla ruchu turystycznego w czerwcu 2008 r.
  • Brama Uściłuska[21][22] (Brama Bazyliańska, Klasztorna, Zamkowa) – brama z okresu wczesnego baroku z 1616 r.
  • Klasztor Bazylianów – zbudowany w latach 1640–1649, wielokrotnie przebudowywany. Obecnie wykorzystywany w celach mieszkalnych.
  • Pałac biskupów unickich – zbudowany w latach 1711–1730. Przebudowany 1876-1886 i 1920. Obecnie kancelaria parafialna.
  • Budynek Bractwa Bogarodzicy – zbudowany w 1904 roku. Obecnie plebania.
  • Organistówka – niewielki obiekt z 1875 r. przy wjeździe na Górę Zamkową od strony ul. Hrubieszowskiej. Po wyremontowaniu była siedzibą Państwowego Konserwatora Zabytków w Chełmie. Obecnie mieści się w niej Niepubliczne Przedszkole „Arka” z oddziałami integracyjnymi.
  • Dom Pielgrzyma – miejsce noclegu pielgrzymów zmierzających do Chełma. Dawny budynek gospodarczy klasztoru Bazylianów.
  • Kościół Rozesłania św. Apostołów – zaprojektowany przez Pawła Fontanę późnobarokowy kościół. Został wybudowany w latach 1753–1763. Posiada wnętrze niezmieniane od czasu budowy, jedynie kilkakrotnie odnawiane. Postawiony na miejscu drewnianego kościoła fundowanego w XV w. przez króla Władysława Jagiełłę na pamiątkę zwycięstwa pod Grunwaldem, w czym 16 chorągiew Ziemi Chełmskiej, walcząca pod znakiem Białego Niedźwiedzia na czerwonym tle, miała znaczący udział. Kościół ten nieprzerwanie (nawet w czasach zaborów i okupacji hitlerowskiej) był w rękach katolików i Polaków.
  • Klasztor O.O.Pijarów – wybudowany w latach 1720–1726. Obecnie plebania parafii Rozesłania Świętych Apostołów.
  • Kolegium Pijarów – wybudowane równolegle z klasztorem. Obecnie Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie. Posiada ono m.in. zbiory archeologiczne i militaria.
  • Kościół i klasztor O.O.Reformatów – zespół budowli sakralnych składający się z Kościoła św. Andrzeja Apostoła (Sanktuarium św. Antoniego z Padwy) i Klasztoru O.O. Franciszkanów – Reformatów (OFM). Kościół barokowy św. Andrzeja Apostoła powstał w latach 1737–1750 wg projektu Pawła Fontany, wielokrotnie przebudowywany. Świątynia była także użytkowana przez prawosławnych (1868–1915) jako cerkiew św. Warwary (Barbary) i ewangelików (1915–1918 i 1939–1944) jako kircha protestancka.
  • Cerkiew św. Mikołaja – cerkiew wzmiankowana w XV w. Obecny budynek z lat 1721–1727. Obecnie sala koncertowa i Oddział Sztuki Dawnej Muzeum Chełmskiego.
  • Dawne seminarium unickie – kompleks budynków wzniesiony przy cerkwi św. Mikołaja w latach 1769–1800. W latach 1919–1939 siedziba Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego i II Liceum Ogólnokształcącego im. Królowej Jadwigi (tzw. Farbiszanek). W okresie PRL mieściła się tu szkoła kształcąca przyszłe przedszkolanki oraz Studium Nauczycielskie. Obecnie mieści się tu IV Liceum Ogólnokształcące im. dr Jadwigi Młodowskiej.
  • Cerkiew prawosławna pw. św. Jana Teologa – wybudowana w latach 1846-1849 w stylu bizantyńsko-rosyjskim z elementami klasycystycznymi. Pełni ona obecnie rolę konkatedry diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, jest też świątynią parafialną. Jedyna zachowana cerkiew prawosławna w Chełmie.
  • Mała Synagoga – wybudowana na początku XX w. Obecnie znajduje się w niej kawiarnia i piwiarnia „Browarek”.
  • Stara Synagoga – zbudowana w 1584 roku. Zniszczona przez Niemców około 1942 r. Fundamenty po badaniach archeologicznych zostały zniszczone, na ich miejscu powstał nowy budynek.
  • Ruiny ratusza – obecnie zarys fundamentów dawnego ratusza z XIV wieku na pl. Edwarda Łuczkowskiego. Ratusz został rozebrany w 1848 roku w wyniku groźby zawalenia po licznych pożarach[8].
  • Pałac Kretzschmarów – eklektyczny pałacyk powstały pod koniec XIX wieku. Dawniej mieścił się tam urząd poczty, obecnie Urząd Stanu Cywilnego.
  • Zespół Szkół Mechanicznych – budynek szkolny, położony przy ul. Pocztowej. Został wybudowany w 1878 roku. Obecnie siedziba PWSZ w Chełmie.
  • Dawne seminarium prawosławne – zbudowane w latach 1888-1890. Obecnie siedziba I LO im. Stefana Czarnieckiego i Gimnazjum nr 2 im. ks. Zygfryda Berezeckiego. Przed budynkiem stoi czapla-fontanna.
  • Gmach Dyrekcji – zbudowany w latach 1928–1938. Planowana siedziba Wschodniej Dyrekcji Kolei Państwowej. W 1944 r. siedziba Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Obecnie siedziba m.in. Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego Delegatura w Chełmie, Urzędu Miasta i Starostwa Powiatowego.
  • Wieża w Bieławinie – ruiny wieży postawionej na grodzisku przy brodzie rzeki Uherki, prawdopodobnie z XI w. Do 1944 r. zachowana była jedna ściana, ale została wysadzona przez wojska niemieckie tuż przed zajęciem miasta przez oddziały sowieckie. To co możemy oglądać obecnie to odkopane fundamenty do wysokości 2 metrów.
  • Kamienica mieszczańska – kamienica z 1875 r. przy ul. Lubelskiej 57. Po generalnym remoncie około 1980 r. zamieniona na muzeum.
  • Magistrat – wybudowany w 1926 r. Obecnie mieści się tam kino „Zorza” oraz Urząd Miasta. Skrzydło mieszczące kino „Zorza” gruntownie przebudowano w latach sześćdziesiątych.
  • Cmentarz przy ul. Lwowskiej (rzymskokatolicki i prawosławny) – stary cmentarz założony w 1790 r. Zabytkowe kaplice („Biała” – rodziny Bielskich z końca XVIII w., w której znajduje się mauzoleum Chełmian poległych i zamordowanych przez okupanta hitlerowskiego w okresie II wojny światowej; „Czerwona” – rodziny Zajdlerów z 1908 roku). Na cmentarzu znajdują się mogiły żołnierzy poległych w walkach 1919–1920 oraz wielu zasłużonych dla Chełma kapłanów, nauczycieli (m.in. dwukrotnego prezydenta Chełma Stanisława Gutta).
  • Cmentarz żydowski – założony na przełomie XV/XVI w. Zniszczony przez hitlerowców, odnowiony po 1990 r.
  • Cmentarz prawosławny – założony na stoku Chełmskiej Górki w 1867 r., zdewastowany. Znajduje się tu m.in. grób Filipa Filipczuka, premiera Ukraińskiej Republiki Ludowej. Chowano na nim w czasie zaborów rosyjską elitę urzędniczą miasta.
  • Cmentarz wojenny – założony w 1915 r., zlokalizowany na stoku stoku Góry Zamkowej, poniżej cmentarza prawosławnego. Miejsce pochówku żołnierzy polskich (z września 1939 r. oraz 1944–1945) i radzieckich oraz partyzantów z II wojny światowej (wśród nich Kawaler Orderu Virtuti Militari i Bohater Związku Radzieckiego ppłk Nikołaj Fiodorow, który zginął w bitwie partyzanckiej stoczonej pod Wojsławicami 17 kwietnia 1944 r.).
  • Cmentarz wojenny (okolica lasu Borek, koło wsi Strupin Łanowy) – założony w okresie I wojny światowej, pochowani są na nim żołnierze z okresu I wojny światowej oraz z okresu międzywojennego i II wojny światowej.
  • Cmentarz jeniecki (tzw. „Patelnia”) z okresu II wojny światowej – założony w czasie II wojny światowej przez hitlerowców na potrzeby Stalagu 319. Pochowanych zostało tam od 30 do 100 tysięcy ludzi, głównie żołnierzy radzieckich i Włochów.
  • Park miejski – założony na początku XX w. Powiększony po 1945 r. Do lat osiemdziesiątych istniał tam staw. Oficjalnie nie jest uznany za zabytek. W parku od 1994 r. stoi pomnik Akcji „Burza” AK.
  • Podziemia Kredowe – zabytkowa kopalnia kredy stanowiąca unikatową pozostałość górnictwa kredowego w Europie. Znajdujący się w niej wielopoziomowy kompleks korytarzy i komór powstał w wyniku wielowiekowej eksploatacji kredy piszącej, której złoża znajdują się pod powierzchnią miasta. Z podziemiami związane są legendy, podania i baśnie. Podziemia udostępnione są częściowo dla ruchu turystycznego.
  • Dziewicza Góra – domniemane stare grodzisko w miejscowości Horodyszcze koło Chełma, w rzeczywistości okazało się, że grodzisko istniało na innej górze, w miejscu gdzie obecnie przebiega droga z Chełma do Włodawy. Domniemane wały grodu to w rzeczywistości resztki okopów z pierwszej wojny światowej.
  • Pomnik Sybiraków – odsłonięty 17 września 2007 r. w kolejną rocznicę napaści ZSRR na Polskę. Upamiętnia Polaków wywiezionych z kraju przez sowietów. Głaz znajduje się przy ul. Pocztowej niedaleko skrzyżowania z ul. Puławską.
  • Osiedle Dyrekcja – osiedle kolejowe w wschodniej części miasta, którego układ urbanistyczny i architektoniczny został uznany za zabytek.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Bazylika NMP, główny budynek zespołu cerkiewno-klasztornego na Górze Chełmskiej
Bazylika NMP, główny budynek zespołu cerkiewno-klasztornego na Górze Chełmskiej – wnętrze

Chełm był od dawnych czasów jednym z religijnych centrów katolicyzmu, judaizmu, prawosławia i unitów. Miasto było zarówno miejscem pielgrzymek rzymskich katolików, chrześcijan prawosławnych i unitów do ikony Matki Boskiej Chełmskiej – replika której znajduje się w świątyni na Górze Chełmskiej i uważanej za cudotwórczą – jak i jednym z głównych ośrodków filozofii chasydzkiej. O styku wyznań świadczy bliskość sąsiedztwa byłych albo do dziś czynnych świątyń na niewielkim obszarze w centrum miasta. Nie zawsze sąsiedztwo to przebiegało bez konfliktów, o czym świadczą losy świątyni pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny, która od XIII w. należała do prawosławnych, unitów i katolików. Podobny los spotkał ikonę Matki Boskiej Chełmskiej, której oryginał od 2000 r. znajduje się w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym w Łucku, podczas gdy w bazylice chełmskiej można podziwiać tylko jej kopię. Dzisiaj Chełmianie są w przeważającej większości wyznania rzymskokatolickiego. Są tu także prawosławni (których cerkiew pw. św. Apostoła i Ewangelisty Jana Teologa (Bogosłowa) jest konkatedrą prawosławnego arcybiskupa lubelsko-chełmskiego Abla, a także świątynią parafialną) oraz wierni Kościoła Polskokatolickiego (kościół parafialny pw. Matki Boskiej Zwycięskiej znajduje się przy ul. Adama Mickiewicza).

Swoje zbory w Chełmie mają również trzy wyznania protestanckie: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (zbór w Chełmie), Kościół Chrześcijan Baptystów w RP (zbór w Chełmie) oraz Kościół Zielonoświątkowy w RP (zbór „Dom na Skale”).

Ponadto działalność kaznodziejską w mieście prowadzi 9 zborów Świadków Jehowy korzystających z 5 Sal Królestwa: ul. Bociania 10, ul. Majowa 10 (Pokrówka), ul. Malowane 2A, ul. Warzywna 13 i ul. Wojsławicka 36[23].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Lista szkół w Chełmie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Chełmski Dom Kultury

W Chełmie zlokalizowane są następujące instytucje związane z kulturą: Chełmski Dom Kultury, Chełmska Biblioteka Publiczna, Chełmska Biblioteka Pedagogiczna, Mniejsza Publiczna Biblioteka Europejska, Archiwum Państwowe w Lublinie oddział w Chełmie, Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza (posiada m.in. zbiory archeologiczne i militaria i wiele innych. W jego skład wchodzą działy: historyczny, archeologiczny, przyrodniczy, sztuki współczesnej, etnograficzny, sztuki dawnej), Młodzieżowy Dom Kultury, Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia, Kino Zorza, Amfiteatr Kumowa Dolina oraz kilka stowarzyszeń kulturalnych.

W mieście działają m.in.:

  • Zespół tańca Ludowego Ziemi Chełmskiej;
  • Formacja Tańców Latynoamerykanskich Takt-Zomar – do 2009 w kategorii powyżej 15 lat, zdobyła podczas Mistrzostw Polski Formacji Tanecznych 10 złotych medali medali i tytułów mistrzowskich, dwa srebrne i jeden brązowy[24];
  • Klub Tańca Nowoczesnego Foton;
  • Klub Boogie Opus Twist
  • Chór Ziemi Chełmskiej „Hejnał” im. Mieczysława Niedźwieckiego;
  • Chór Państwowej Szkoły Muzycznej;
  • Orkiestra Dęta;
  • Estrada Dziecięca;
  • Promyczki.
  • Teatr Ziemi Chełmskiej;

Prasa lokalna[edytuj | edytuj kod]

Tygodniki:

  • Super Tydzień Chełmski;
  • Nowy Tydzień – Tygodnik Lokalny;
  • Express Chełmski;

Dzienniki:

  • Dziennik Wschodni, oddział Chełm;
  • Kurier Lubelski, oddział Chełm;
  • Chełmska Gazeta Internetowa Chelmonline.pl - internetowy portal informacyjny
  • Chelm.NaszeMiasto.pl – internetowy portal informacyjny;
  • eChelm.pl – internetowy portal informacyjny.
  • Expressonline.pl - internetowy portal Grupy Express Chełmski

Inne:

  • Kultura Chełma - kwartalnik;
  • Chełmski Kurier Muzealny;
  • Gazeta Przystanek;
  • Kredą Pisane – kwartalnik;
  • Rocznik Chełmski.

Lokalne rozgłośnie radiowe[edytuj | edytuj kod]

  • Radio Bon Ton 104,90 FM;
  • Radio LUBLIN SA, oddział Chełm;

Internetowe:

  • Radio 41 – pierwsze radio internetowe prowadzone przez Młodzieżowy Dom Kultury (data założenia: luty 2010)
  • Radio Express - radio Grupy Express Chełmski

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Internetowe

  • Wschodnia.TV – stworzona przez Wschodnią Agencję Reklamowo Turystyczną (data założenia: 1 czerwca 2012)

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Dni Chełma – organizowane co roku w czerwcu, podczas nich odbywa się wiele imprez kulturalnych i sportowych oraz zostaje wręczony tytuł Chełmianina Roku;
  • Bieg Uliczny o Puchar Prezydenta – corocznie, podczas Dni Chełma – należący do Grand Prix Polski Biegów Ulicznych;
  • Chełmstok – międzynarodowy festiwal muzyki rockowej;
  • Szopka Bożonarodzeniowa z koncertami kolęd i pastorałek – w czasie wigilijnym na placu Łuczkowskiego;
  • Biegi Niepodległości – corocznie z okazji Święta Niepodległości 11 listopada;
  • Gala Mistrzów Podnoszenia Ciężarów im. Mariana Zielińskiego;
  • Juwenalia – majowe święto studentów;
  • Noc Kultury.
  • Chełm Bboys Battle

Chełmianie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Chełmem.
Information icon.svg Zobacz też: Kasztelanowie chełmscy.

Chełmianin Roku[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Chełmianina Roku ustanowiony w 1997 r. przez ówczesnego prezydenta Chełma Zbigniewa Bajko, reaktywowany przez Krzysztofa Grabczuka, przyznawany jest osobom za szczególną aktywność zawodową oraz pracę społeczną[25]. Osobę uhonorowaną tym tytułem wyłaniają: prezydentem miasta, przewodniczący Rady Miasta Chełma, laureaci konkursu Chełmianina Roku, notariusz oraz trzech losowo wybranych mieszkańców Chełma. Wyróżnienie nadawane jest corocznie oraz dożywotnio, co oznacza, że osoba uhonorowana tym tytułem nie może otrzymać go ponownie. Zwycięzca otrzymuje okolicznościowy medal oraz akt nadania tytułu[26]. Dotychczas tytuł ten otrzymali[27]:

  • 1997Krzysztof Grabczuk – samorządowiec, trener zapaśników, działacz sportowy, były prezydent Chełma i członek zarządu województwa, od 2008 marszałek województwa lubelskiego;
  • 1998 – Andrzej Kosior – lekarz ortopeda, ordynator oddziału ortopedii w Samodzielnym Publicznym Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym;
  • 2003 – Witold Grela – przedsiębiorca, właściciel piekarni;
  • 2004Dariusz Jabłoński – zapaśnik w stylu klasycznym, mistrz świata i Europy, olimpijczyk;
  • 2005 – Wojciech Krawczyk – lekarz internista, ordynator oddziału wewnętrznego w Samodzielnym Publicznym Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym;
  • 2006 – Jolanta Kropp – wychowawczyni wielu laureatów olimpiad oraz reprezentantów kraju na międzynarodowych konkursach języka łacińskiego, nauczycielka w I Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Czarnieckiego[28];
  • 2007Longin Jan Okoń – pisarz, poeta, społecznik;
  • 2007 – Stanisław Adamiak – przedsiębiorca, sponsor kultury;
  • 2008 – Grzegorz Gorczyca – prezes Automobilklubu Chełmskiego[29];
  • 2009 – Zbigniew Lubaszewski – nauczyciel historii, działacz PTTK, regionalista, animator kultury, przewodnik, odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[30].
  • 2010 – prof. Józef Zając – rektor Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Chełmie
  • 2011 – dr Michał Gołoś – rektor Wyższej Szkoły Stosunków Międzynarodowych i Komunikacji Społecznej w Chełmie

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Cementownia CHEŁM S.A. Grupa RMC Polska

W czasach PRL nastąpił znaczny rozwój przemysłu, zahamowany przez upadek ustroju i restrukturyzację.

Miasto stanowi ośrodek przemysłowy. Dominują tu: przemysł mineralny (cementowy – od 1960 w mieście działa Cementownia Chełm, szklarski, ceramiki budowlanej, betonów, odkrywkowa kopalnia kredy), lekki (obuwniczy, odzieżowy), spożywczy (owocowo-warzywny, winiarski, mleczarski, piwowarski, cukierniczy), maszynowy, metalowy, precyzyjny, chemiczny, tartaczny, meblarski i poligraficzny. W mieście działa wiele firm budowlano-montażowych oraz zakładów rzemieślniczych, w tym rzemiosła artystycznego. Chełm jest także ośrodkiem handlowo-usługowym, działają tu m.in. banki, agencje ubezpieczeniowe oraz firmy obsługujące ruch turystyczny i tranzytowy[3].

Od 2004 w mieście odbywają się międzynarodowe targi „Wschodnie Inicjatywy Gospodarcze”. Są one realizowane przy współpracy z samorządem miasta Kowla[31].

Region pod względem rozwoju gospodarczego nie należy do najlepiej rozwiniętych[potrzebne źródło]. Bezrobocie w Chełmie w maju 2009 wynosiło 14,7%, a w Powiecie Chełmskim 16,4%[potrzebne źródło]

W mieście znajdują się 4 targowiska. Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Chełmie

Transport[edytuj | edytuj kod]

Znaczny węzeł drogowy i kolejowy. W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Dużą rolę odgrywa komunikacja autobusowa. Przedsiębiorstwo PKS Chełm zapewnia połączenia z Lublinem, Warszawą, Krakowem, Katowicami, Kielcami, Wrocławiem, Hrubieszowem, Włodawą, Łęczną i większością okolicznych miejscowości. W Chełmie działa też wielu przewoźników prywatnych, utrzymujących linie do Lublina, Warszawy, Gdańska, Zamościa, Krasnegostawu, Włodawy, Hrubieszowa, Dorohuska i Wojsławic.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Przed przejęciem przez spółkę PKP Intercity pociągów dalekobieżnych pospiesznych i expresowych od spółki Przewozy Regionalne, Chełm posiadał połączenia do Warszawy (w postaci 3 par pociągów pospiesznych) i Kostrzyna (1 pociąg). W rozkładzie jazdy na okres 2008/2009 spółka PKP Intercity przejęła pociągi od ww. przewoźnika nie wprowadzając zmian ani poprawek. Od rozkładu 2009/2010 spółka zaczęła „pozbywać” się połączeń do miast, do których prowadzi trakcja spalinowa, tłumacząc, iż wynajem lokomotyw spalinowych jest zbyt drogie. Połączenia wówczas straciły takie miasta jak Zamość czy Gorzów Wlkp. Jednak na tym się nie skończyła seria cięć w siatce połączeń, od czerwcowej korekty rozkładu 2009/2010 spółka skróciła relacje wybranych pociągów, i tak popularne, niemal pociągi legendy „Chełmianin”, „Bydgoszczanin” i „Solina” przestały kursować do Chełma, a ich stacją docelową był Lublin. Spółka tłumaczyła, że frekwencja w tych pociągach jest zbyt niska by je utrzymać na odcinku Lublin – Chełm, co oczywiście nie obeszło się bez licznych „protestów” władz miasta, chełmskich miłośników kolei czy lokalnych mediów. Jednak PKP Intercity dalej trzymało się swojej wymówki. Aż do 12 grudnia 2010 roku, Chełm nie posiadał ani jednego połączenia dalekobieżnego, jedynymi były tylko międzynarodowe do Kijowa i Berlina, które były niedostępne w komunikacji krajowej. Dzięki wielkim staraniom władz miasta oraz miłośników kolei nie tylko z Chełma, spółka w rozkładzie jazdy na okres 2010/2011 zaplanowała kursowanie wagonów dostępnych w komunikacji krajowej w pociągu międzynarodowym Kiev Express, które będą kursować co najmniej do 16 grudnia 2012 roku. Jedynym ratunkiem na powrót pociągów dalekobieżnych do Chełma są organizowane w 2012 roku mistrzostwa w piłce nożnej, podczas których Chełm Główny będzie stacją przesiadkową dla kibiców udających się na mecze do miast na Ukrainie, jak i na odwrót. Od 11 grudnia 2011 roku do Chełma będzie dojeżdżać pociąg interREGIO spółki Przewozy Regionalne z Wrocławia. W Chełmie funkcjonuje lokomotywownia PKP Cargo, obsługująca przewozy towarowe w okolicy i kolejowe przejście graniczne z Ukrainą w Dorohusku.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus Chełmskich Linii Autobusowych

Pod koniec lat 80. XX wieku firma transportowa w Chełmie została wydzielona z Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej. 1 listopada 1989 r. powstało Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. W 1990 r. Rada Miasta podjęła decyzję o przekształceniu MPK w spółkę prawa handlowego w wyniku czego powstało Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Sp. z o.o., które rozpoczęło działalność 1 stycznia 1993 r. W latach 90. zlikwidowano linie nocne.

24 czerwca 1997 r. Miasto Chełm i irlandzka spółka Southern Vectis plc podpisały umowę, która zakładała, że Southern Vectis obejmie 3849 udziałów, pokrywając je wkładem w postaci know-how (m.in. zapewni: projekt sieci linii komunikacyjnych oraz wdrożenie go, szkolenia pracowników, sprzęt komputerowy, wizerunek firmy, system finansowy). Miasto Chełm objęło 9424 udziały (3507 pokryło gotówką, 5917 wkładem: nieruchomość przy ul. Okszowskiej 41). Powstałe wówczas Chełmskie Linie Autobusowe były pierwszym sprywatyzowanym przedsiębiorstwem komunalnym w mieście[32]. Kolorystykę autobusów zmieniono na żółto-zieloną.

Z myślą o obsłudze wąskich osiedlowych ulic w 1997 r. CLA kupiły 7 autobusów wersji midi Kapena City 7,5. W 2000 r. dołączyły do nich dwie Kapeny Thesi City, które zostały sprzedane do Lublina w 2010 roku. W 2004 r. park pojazdów wzbogacił się o 5 Kapen TCM-920. W 2007 r. dołączyły Mercedesy O303-11R i dwa niskopodłogowe autobusy DAB 11-0860S. Od 2008 r. zakupiono 27 Mercedesów O405N / O405N2 w celu stopniowego wycofywania Jelczy M11, które od 3 listopada 2011 zniknęły z ulic miasta. W 2013 roku trzy sztuki Mercedesów O405N zostały sprzedane. Kupiono także 5 autobusów Setra S315 NF i w 2012 r. dwa Many NÜ263. W 2013r. zostały zakupione cztery autobusy niskopodłogowe Mercedes-Benz O530.

W 2009 r. zmieniono kolorystykę autobusów na kolory: ciemnozielony i kość słoniowa (autobusy będące do tego roku w taborze pozostały w starych barwach, na nowy kolor zostały pomalowane autobusy zakupione po 2009 r.)[33].

Od 2010 r. Chełmskie Linie Autobusowe obsługują 16 linii autobusowych (po zmianach dokonanych w sieci komunikacyjnej 1 stycznia 2010 r. pozostały linie: 1, 2, 2B, 3, 5A, 5C, 6, 7, 8, 9, 11, 11A, 12, 15, 24, 30). Linie obsługujące centrum miasta korzystają z autobusów niskopodłogowych.

Oprócz linii CLA w Chełmie funkcjonuje sieć połączeń organizowanych przez PKS Chełm (są to linie podmiejskie kursujące m.in. do Nowosiółek, Krobonoszy, Okszowa, Żółtaniec, Pokrówki, Józefina, m.in. linie nr 201, 202, 203, 204, 206, 210[34]) oraz komunikację prywatną (linie od nr 100)[35].

Marka Liczba
Mercedes O405N / O405N2 27
Setra S315 NF 5
Man NÜ263 2
Mercedes-Benz O530 4
Cacciamali TCM920 5

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Około 7 km od miasta, w Depułtyczach Królewskich znajduje się lotnisko Chełm-Depułtycze Królewskie.

W 2011 otwarto sanitarne lądowisko przy ul. Ceramicznej.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Hala Sportowa MOSiR-u zlokalizowana jest przy ul. Granicznej 2a. Oficjalnie do użytku została przekazana 9 października 2002 r. Uroczystość otwarcia zaszczycił swoją obecnością Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski. Jest to wielofunkcyjny obiekt sportowy przystosowany do rozgrywania zawodów sportowych, przeprowadzania treningów, ćwiczeń gimnastycznych, rehabilitacyjnych.

Największe osiągnięcia sportowe odnieśli: Andrzej Głąb w Seulu w 1988 wywalczył tytuł wicemistrza olimpijskiego, Piotr Jabłoński otrzymał złoty medal podczas mistrzostw świata kadetów w Kanadzie (1991), brązowy podczas mistrzostw świata juniorów w Iranie (1995); dwukrotnie tytuł wicemistrza świata juniorów zdobywał także Dariusz Jabłoński (1990, 1991). Bracia Jabłońscy reprezentowali barwy kraju podczas Igrzysk Olimpijskich w Atlancie, w których uczestniczył również Krzysztof Grabczuk jako sędzia klasy międzynarodowej.

W Chełmie znajdują się 3 pływalnie (jedna odkryta i dwie kryte), kąpielisko miejskie „Glinianki” oraz sezonowo czynne jest sztuczne lodowisko. W Parku Miejskim przy ul. Armii Krajowej uruchomiono skate park.

Zabory[edytuj | edytuj kod]

Polityka cara poprzez rusyfikację doprowadziła do degradacji Polski, przede wszystkim oświaty i zdrowotności społecznej. Pijarzy w Chełmie, podbudowani ideami Komisji Edukacji Narodowej, swoją działalnością ratowali Polską oświatę i zdrowotność fizyczną młodzieży. Zakładali kolegia, w których prowadzili ćwiczenia cielesne i wycieczki. Wojny i rewolucja Polskiej Macierzy Szkolnej z 1905 r. doprowadziły, że od 1906 r. kurierzy polskich narodowowyzwoleńczych organizacji – m.in. Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego – podróżowali konspiracyjnie po kraju pod zaborem rosyjskim, w ramach tzw. akcji tworzenia oddziałów na prowincji i rozwijania idei regionalizmu jako budzenie prowincji polskiej do życia samodzielnego we wszystkich dziedzinach (po latach zaborów). W wyniku tych działań w 1908 r. powstało w Chełmie pierwsze konspiracyjne gniazdo „Sokole” przy Ochotniczej Straży Ogniowej i również w 1908 r. tworzył się Robotniczy Ruch Sportowy w Chełmie.

Lata 1918–1939[edytuj | edytuj kod]

Najistotniejszą i powszechną instytucją w Chełmie wychowania przez sport stała się szkoła. Obowiązkowe wychowanie fizyczne prowadzone prawidłowo na lekcjach w każdej szkole średniej i powszechnej stało się podstawą rozwoju form kultury fizycznej. Z początkiem 1919 r. z działów lekcji wychowania fizycznego wyrastały w Chełmie dyscypliny sportowe, koła-kluby sportowe. Wiosną 1920 r. powstał pierwszy KS w Chełmie przy 7 Pułku Piechoty Legionów Lekkoatletyczno-Piłkarski Wojskowy KS (WKS 7pp. Leg.), natomiast pierwsze Szkolne Koło Sportowe „Zdrów” w 1923 r., w pierwszy robotniczy KS w 1929 r. jako KS Kolejowe Przysposobienie Sportowe (KS KPW).

Po roku 1944[edytuj | edytuj kod]

Klub Sportowy Związku Zawodowych Kolejarzy „Kolejarz” Chełm działał w latach 1945–1955 (przy PKP), tworzony na przełomie 1944/1945, został powołany-zatwierdzony oficjalnie 2 kwietnia 1945 r., w oparciu o drużynę piłki nożnej (właściwie był reaktywowany na bazie Klubu Sportowego Kolejowego Przysposobienia Wojskowego utworzonego w 1929 r. też przy PKP w Chełmie) – był pierwszym robotniczym klubem sportowym działającym w Polsce Ludowej na terenie Chełma.

Sportowcy chełmscy[edytuj | edytuj kod]

1988 r. Seul, Igrzyska Olimpijskie, srebrny medal;
1987 r. zdobywca Pucharu Świata.
1996 r. Atlanta, Igrzyska Olimpijskie 8 miejsce.
1997 r. Finlandia, Mistrzostwa Europy Seniorów, złoty medal.
2000 r. Sydney, Igrzyska Olimpijskie, eliminacje.
2003 r. Francja, Mistrzostwa Świata Seniorów, złoty medal.
1991 r. Kanada, Mistrzostwa Świata Kadetów, złoty medal.
1996 r. Atlanta, Igrzyska Olimpijskie, eliminacje.
1993 r. Jezioro Kierskie koło Poznania, Mistrzostwa Świata Modeli Żaglowych medal brązowy w kl. F5E junior;
1995 r. Xanten Niemcy, Mistrzostwa Świata Modeli Żaglowych medal srebrny w kl. F5E junior;
1997 r. Iława Polska, Mistrzostwa Świata Modeli Żaglowych medal srebrny kl. F5E junior i medal brązowy kl. F5M junior.
2002 r. Bułgaria, Mistrzostwa Europy Kadetek, srebrny medal (pierwszy medal kobiety zapaśniczki).
1978 r. Kanada Uniwersjada, brązowy medal.
1973 r. Duisburg NRF, Mistrzostwa Europy Juniorów, brązowy medal w sztafecie.
1967 r. Olsztyn, Mistrzostwa Polski Juniorów, złoty medal wynikiem 5.82m. (był to pierwszy złoty medal i tytuł dla Chełma).
1990 r., bieżnia 100m. Mistrzostwa Polski Seniorek, srebrny medal,
1991 r., hala 60m. Mistrzostwa Polski Seniorek, srebrny medal,
1991 r. bieżnia 200m. Mistrzostwa Polski Seniorek, brązowy medal.

Sportowcy pochodzący z Chełma[edytuj | edytuj kod]

1956 Melbourne, 1960 Rzym, 1964 Tokio i
1968 Meksyk, trzy brązowe medale.

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

Lista klubów sportowych biorących udział w rozgrywkach ogólnopolskich:

  • Rajdy samochodowe: Automobilklub Chełmski
  • lekkoatletyka: MKS Agros Chełm
  • zapasy: Miejski Klub Sportowy „CEMENT GRYF”,
  • piłka nożna: ChKS Chełmianka Chełm
  • koszykówka: MKS Chełm (dawniej MKS „Biomlek” Chełm)
  • tenis stołowy: KS „OGNIWO” Chełm
  • tenis ziemny: Ognisko TKKF „OLIMPIA”
  • siatkówka:TEMPO Chełm
  • taniec: TAKT Chełm, RYTM Chełm, Klub Tańca Nowoczesnego Foton
  • pływanie: MUKS „LIDER” Chełm
  • karate: „Klub Kyokushin-kan Karate-do w Chełmie”, Karate Kyokushin-kan Kanku
  • strzelectwo sportowe: MKS Dragon Chełm
  • boks: MKS II LO Chełm
  • judo: MKS Judo Chełm
  • Sambo: MKS Sambo Chełm

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Obok administracji miasta na prawach powiatu, siedzibę w Chełmie ma także powiat chełmski. Delegatura Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego znajduje się w budynku byłej Dyrekcji Kolei Państwowych.

Posłowie VII kadencji z Chełma:

Organizacje pozarządowe[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Jana Pawła II autorstwa Krystyny Fałdygi-Solskiej odsłonięty w 2006 r. na pl. Niepodległości

Do wielokulturowej przeszłości Chełma nawiązuje swoimi projektami stowarzyszenie Miasteczko, a chełmskie oddziały Ligi Ochrony Przyrody i Towarzystwa Krzewienia Kultury Fizycznej wygrały w 2004/2005 roku konkursy o dotacje na programy edukacji ekologicznej z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony środowiska.

Aktywnością wykazuje się także Stowarzyszenie Rocznik Chełmski. Jednym z głównych celów statutowych tej organizacji jest promocja miasta i historycznej ziemi chełmskiej poprzez wydawanie Rocznika Chełmskiego i Biblioteki Rocznika Chełmskiego oraz organizowanie konferencji naukowych i popularnonaukowych we współpracy z Uniwersytetem w Łucku. Stowarzyszenie to wydało w 2008 tom 12. Rocznika Chełmskiego oraz – jako tom 2. Biblioteki Rocznika Chełmskiego – pracę doktorską Witolda Sulimierskiego pt. „Oświata i życie kulturalno–społeczne Chełma w latach 1864–1939”; w roku 2009 – tom 13 Rocznika Chełmskiego i pracę Andrzeja Rybaka pt. „Stalag 319. Międzynarodowy obóz jeniecki w Chełmie w latach 1941–1944” jako tom 3 Biblioteki Rocznika Chełmskiego; w roku 2010 – tom 14 Rocznika Chełmskiego oraz, jako tom 4 Biblioteki Rocznika Chełmskiego pracę pióra Longina Jana Okonia zatytułowaną „Historia literatury Ziemi Chełmskiej 1505–2010 uzupełniona szkicami”; w roku 2011 – tom 15 Rocznika Chełmskiego, pracę gen. dr Jacka Pomiankiewicza pt. „Dzieje więzienia w Chełmie” jako tom 5 Biblioteki Rocznika Chełmskiego oraz jako tom 1 nowej serii wydawniczej „Źródła”, opracowany i przygotowany do druku przez dr Andrzeja Rybaka „Dziennik wojenny” Zenona Waśniewskiego. Ponadto członkowie Zarządy Stowarzyszenia Rocznik Chełmski w ostatnich trzech latach brali udział w międzynarodowych sympozjach i sesjach naukowych zorganizowanych m.in. przez Instytut Pamięci Narodowej, Polską Fundację Kościuszkowską, Konsulat Generalny Ukrainy, Chełmskie Towarzystwo Naukowe).

Turystyka i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Miasto znajduje się na przygraniczu polsko–ukraińskim i leży na ważnej trasie łączącej Ukrainę z Polską. W Chełmie znajduje się kilka hoteli oraz Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej przy Urzędzie Miasta.

Organizacjami oferującymi informację turystyczną są: oddział Wojskowy PTTK i Chełmskie Podziemia Kredowe „LABIRYNT”.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

W granicach miasta znajduje się las „BOREK” z oznakowaną ścieżką zdrowia. W mieście powstaje również wiele ścieżek rowerowych prowadzących do okolicznych wsi. W lesie „Kumowa Dolina” znajduje się ścieżka rowerowa o charakterze sprawnościowym.

Przez miasto przechodzą 3 szlaki: niebieski, czerwony i zielony. Kilka szlaków przebiega przez atrakcyjne krajobrazowo obszary ziemi chełmskiej. Na terenie miasta wyznaczono dwie ścieżki spacerowe oznakowane kolorem czerwonym i zielonym

  • Ścieżka spacerowa szlakiem chełmskich zabytków architektury – ok. 2 km. Trasa obejmuje 11 najcenniejszych obiektów zabytkowych.
  • Ścieżka spacerowa szlakiem chełmskich pomników przyrody – ok. 6 km. Trasa obejmuje 12 przystanków z pomnikami i obiektami przyrodniczymi Chełma.
  • szlak turystyczny zielony Szlak Rezerwatów Przyrody – zielony, długość 101,3 km.
  • szlak turystyczny niebieski Szlak Bagien i Moczarów – niebieski, długość około 45 km.
  • szlak turystyczny czerwony Szlak I Korpusu Pancernego – czerwony, długość 45,6 km.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Do tej pory przedstawiciele administracji Chełma podpisali dwustronne umowy o przyjaźni z miastami partnerskimi z 5 państw:

Współpraca odbywa się przeważnie na polu kulturalno-oświatowym.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2013 r.
  2. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Wielka Encyklopedia PWN, Warszawa 2001, t. 5, s. 353-354, ISBN 83-01-13443-7.
  4. Środowisko naturalne Chełma, www.chelm.pl [dostęp: 19 kwietnia 2009][martwy link]
  5. raport Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony środowiska w Lublinie z 2005 roku.
  6. Oprócz dobowych stężeń pyłu zawieszonego PM 10 wszystkie inne stężenia zanieczyszczeń nie przekraczają wartości dopuszczalnych, przy czym przekroczenia stężenia pyłu nie maja bezpośredniego związku z emisjami cementowni.
  7. 7,0 7,1 Prożogo Konstanty: Chełm i okolice. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1981, s. 23-24. ISBN 8321723357.
  8. 8,0 8,1 Chełm i okolice. Chełm: Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji, Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej, s. 31. ISBN 8391345572.
  9. Zygmunt Gardziński, Budowa i pierwsze lata funkcjonowania Nadwiślańskiej Kolei Żelaznej w Chełmie (1874-1914), [w:] Chełm nieznany 2. Tradycje kolejowe Chełma, pod red. Beaty Jarosz, Chełm 2009, s. 38-39.
  10. A. Rybak, Stalag 319 w Chełmie. Zarys dziejów, Chełm 2004, s. 153-156.
  11. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 31.
  12. Według informacji z maja 1945 w Chełmie ocalało ok. 350 osób, w tym 40 dzieci. Zobacz wykaz ilości Żydów w miastach Lubelszczyzny w opracowaniu Adama Kopciowskiego.
  13. tekst jednego z opowiadań o mędrcach.
  14. Achmatowicz A. (2004): Polityka Rosji w kwestii polskiej w pierwszym roku Wielkiej Wojny 1914-1915, ISBN 83-88973-67-3.
  15. Pismo z dnia 18 VII 1938 r. Wydziału Społeczno-Politycznego Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego, skierowane do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr II w Lublinie.
  16. Czesław Partacz, Przyczyny i tło konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939-1947, „27 Dywizja Wołyńska AK” Biuletyn Informacyjny, nr 1(101), styczeń-marzec 2009 Warszawa, s. 18.
  17. Dokument niemiecki potwierdzający przybycie do Chełma ponad 7200 osób z Wołynia tylko w okresie 30 sierpnia-30 października 1943 (de).
  18. Zobacz: „Chełmska SSR” w Gazecie Wyborczej, z 18 lutego 1998, i „Sentymenty Chruszczowowej” w Gazecie Wyborczej z 23 lutego 1998, s. 2.
  19. Przedruk w Eugeniusz Misilo: Repatriacja czy deportacja? Warszawa, Archiwum Ukraińskie, 1996, s. 17-18.
  20. Zobacz hasło Wysiedlenie Ukraińców z RP do ZSRR 1944-1946.
  21. Tablica informacyjna Zespołu Katedralnego na Górze Chełmskiej.
  22. Paweł Kiernikowski, Miasto Chełm w okresie międzywojennym (1918-1939), t. 1 Biblioteki Rocznika Chełmskiego, Stowarzyszenie Rocznik Chełmski, Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych i Komunikacji Społecznej w Chełmie, Chełm 2007, s. 30.
  23. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 8 stycznia 2014.
  24. Formacja Tańców Latynoamerykańskich „TAKT-ZOMAR”, www.chdk.chelm.pl [dostęp: 20 kwietnia 2009][martwy link]
  25. Chełmianin Roku, urzad.chelm.pl[dostęp: 27 lutego 2010].
  26. Chełmianin Roku, www.chelm.pl [dostęp: 19 kwietnia 2009][martwy link]
  27. Tomasz Wójciszyn, Chełmianin Roku: można już zgłaszać kandydatów, 6 maja 2008, www.dziennikwschodni.pl [dostęp: 19 kwietnia 2009].
  28. Podsumowanie Ruchu Olimpijskiego 2007, www.1lo.chelm.pl [dostęp: 30 kwietnia 2009].
  29. Joanna Sadowska, Grzegorz Gorczyca Chełmianinem Roku 2008, dziennikwschodni.pl [dostęp: 27 lutego 2010].
  30. Historyk i regionalista Zbigniew Lubaszewski Chełmianinem Roku, www.dziennikwschodni.pl, 20 czerwca 2010 [dostęp: 27 sierpnia 2010].
  31. Wschodnie Inicjatywy Gospodarcze, www.chelm.pl [dostęp: 19 kwietnia 2009][martwy link]
  32. Chełmskie Linie Autobusowe, www.cla.net.pl.
  33. CLA zmienia barwy, www.nowytydzien.pl, 19 listopada 2009 [dostęp: 28 kwietnia 2010].
  34. Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej Sp. z o.o. w Chełmie, www.pks-chelm.pl.
  35. http://phototrans.eu/24,574,0,Che_mskie_Linie_Autobusowe__sp__z_o_o_.html

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Aftanazy, „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej – Województwo ruskie, Ziemia sanocka”, Ossolineum, Wrocław 1995. t. VI – d. województwo bełskie, Ziemia Chełmska woj. ruskiego.
  • Kazimierz Kling, „Pamiętniki”, Biblioteka Ossolineum.
  • Andrzej Gruszka, Starostowie chełmscy w epoce jagiellońskiej, Chełmski Szkolny Związek Sportowy, Chełm 2002, ISBN 83-916168-0-0.
  • Paweł Kiernikowski, Miasto Chełm w okresie międzywojennym (1918–1939), Stowarzyszenie Rocznik Chełmski, Chełm 2007, Biblioteka Rocznika Chełmskiego, t. 1, ISBN 978-83-922585-1-3.
  • Witold Zbigniew Sulimierski, Oświata i życie kulturalno-społeczne Chełma w latach 1864-1939, Stowarzyszenie Rocznik Chełmski, Chełm 2008, Biblioteka Rocznika Chełmskiego, t. 2, ISBN 978-83-922585-2-0.
  • Andrzej Henryk Rybak, Stalag 319. Międzynarodowy obóz jeniecki w Chełmie w latach 1941-1944, Stowarzyszenie Roczniki Chełmski, Chełm 2009, Biblioteka Rocznika Chełmskiego, t. 3, ISBN 978-83-922585-4-4.
  • Longin Jan Okoń, Historia literatury Ziemi Chełmskiej 1505-2010 uzupełniona szkicami, Stowarzyszenie Rocznik Chełmski, Chełm 2010, Biblioteka Rocznika Chełmskiego, t. 4, ISBN 978-83-922585-3-7.
  • Jacek Pomiankiewicz, Dzieje więzienia w Chełmie, Stowarzyszenie Rocznik Chełmski, Chełmska Biblioteka Publiczna im. M.P. Orsetti, Chełm 2011, Biblioteka Rocznika Chełmskiego, t. 5, ISBN978-83-922585-7-5.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Życie sportowe w Chełmie w latach 1918-1939, Chełmskie Towarzystwo Regionalne, Chełm 2004, ISBN 83-913961-6-9.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Krajoznawstwo i turystyka w Chełmie w latach 1918–1939, Stowarzyszenie Czarniecczyków i Przyjaciół I LO w Chełmie, Chełm 2007, ISBN 978860321256.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Sport w organizacjach paramilitarnych na ziemi chełmskiej w latach 1918–1939, Stowarzyszenie Czarniecczyków i Przyjaciół I LO w Chełmie, Chełm 2008, ISBN 83-916993-0-7.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Wychowanie fizyczne i sport szkolny w Chełmie w latach 1918–1939, Stowarzyszenie Czarniecczyków i Przyjaciół I LO w Chełmie, Chełm 2008, ISBN 83-916993-1-5.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Dzieje piłki nożnej w Chełmie w latach 1919-2010, autor, Chełm 2010, ISBN 83-916993-3-1.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Kazimierz Paweł Janczykowski (1888–1972), autor, Chełm 2011, ISBN 83-916993-4-X.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Ruch krajoznawczo-turystyczny współczesnej aktywnej turystyki w Chełmie – ziemi chełmskiej w latach (1906)-1944–2010, autor, Chełm 2011, ISBN 83-916993-6-6.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Kultura fizyczna w Chełmie i w powiecie chełmskim w latach 1944–2010, autor, Chełm 2011, ISBN 83-916993-5-8.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Zasłużeni chełmianie dla kultury fizycznej słownik biograficzny część pierwsza, Stowarzyszenie Czarniecczyków i Przyjaciół I LO w Chełmie, Chełm 2007, ISBN 9788360321195.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Zasłużeni chełmianie dla kultury fizycznej słownik biograficzny część druga, autor, Chełm 2009, ISBN 83-916993-2-3.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Bolesław Zygmunt Wirski (1900-1972) i jego dokonania – (w tym) SKS „Zdrów” 1923-1966 i MKS 1934-1939, autor, Chełm 2012, ISBN 83-916993-7-4.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Liga Żeglugi Polskiej 1921–1924, Liga Morska i Rzeczna 1925–1930, Liga Morska i Kolonialna 1931–1939, Liga Morska 1945-1952 w Chełmie i w powiecie chełmskim, autor, Chełm 2012, ISBN 83-916993-8-2.
  • Waldemar Antoni Kozłowski, Chełmskie Towarzystwo Cyklistów (1922–1939), autor, Chełm 2013, ISBN 83-916993-9-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat miasta Chełm