Chełm (Gdańsk)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Herb Gdańska Chełm
dzielnica Gdańska
Miasto Gdańsk
Status dzielnica
Powierzchnia 11,0788 km²
Ludność (2011[1])
 • liczba ludności
 • gęstość

45 704
4 125 os./km²
Położenie na planie Gdańska
Położenie na planie Gdańska
brak współrzędnych
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Chełm, ul. Biegańskiego
Chełm, ul. Biegańskiego

Chełm (hist. Nowa Górka, Novogortcze, Wysoka Górka, niem. Stolzenberg) – dzielnica Gdańska znajdująca się historycznie na miejscu Starej Wsi, do 2010 wchodząca w skład dzielnicy Chełm i Gdańsk Południe.

Położenie administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Chełm bezpośrednio sąsiaduje z dzielnicami: Wzgórze Mickiewicza, Siedlce, Orunia-Św. Wojciech-Lipce, Ujeścisko-Łostowice.

Chełm nieformalnie dzieli się na Stary Chełm – osiedle robotnicze wybudowane w latach 30. i 40. XX wieku i na Nowy Chełm, czyli pozostałe rejony dzielnicy będące przykładem wielkiego zespołu mieszkaniowego.

W skład dzielnicy Chełm wchodzą także osiedla: Orunia Górna, Cztery Pory Roku, Kolorowe, Moje Marzenie, Maćkowy.

Sąsiednie podjednostki (tylko dla osiedla Chełmu)[edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie podjednostki (dla dzielnicy Chełm)[edytuj | edytuj kod]

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Chełm, dolina

Chełm jest położony na Górnym Tarasie. W całości znajduje się na wzgórzach (wysokość od 50 do 60 m n.p.m.[2]). Jego długość południkowa w najszerszym miejscu to 1,5 km. Szerokość równoleżnikowa w najszerszym miejscu to 2,5 km.

Na północnym zachodzie znajduje się Wzgórze Mickiewicza. Na północy teren obniża się w ku Siedlcom. Na północny wschodzie zaś teren łączy się z Biskupią Górką. Od wschodu na Starych Szkotach znajduje się obniżenie ku Kanałowi Raduni. Od południa znajduje się znaczne obniżenie terenu tworzące jar Oruńskiego Przedmieścia. Od zachodu teren zachowuje mniej więcej swoją wysokość.

Znajdują się tu, przy ulicy Cmentarnej, dwa cmentarze: komunalny (należący niegdyś do kościoła ewangelickiego pw. Zbawiciela (Salwatora) przy Zaroślaku oraz żydowski, odrestaurowany w 2008.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do 1516 obszar ten zwany był Nową Górką (nazwa pojawiła się już w 1356) i stanowił (podobnie jak sąsiednia Biskupia Górka) posiadłość biskupów kujawskich. Mieściła się tu wieś i dwór biskupi, niszczone wielokrotnie podczas kolejnych wojen. W 1456 osada pojawiła się w źródłach niemieckich jako Stolzenberg.

Ohel na kirkucie, na tzw. Żydowskiej Górce

Pierwsza pisemna wzmianka o cmentarzu żydowskim pochodzi z 1694, choć mógł on powstać już w XVI wieku. Używany był do pierwszej poł. XVIII wieku, kiedy na pewien czas zaprzestano pochówków i wznowiono w drugiej połowie tego wieku. Teren cmentarza stopniowo powiększano w XVIII wieku oraz XIX wieku i ostatecznie uzyskał powierzchnię ponad dwóch hektarów. Cmentarz funkcjonował do lat 30. XX wieku i przetrwał II wojnę światową, po której uległ niemal całkowitej dewastacji i rozkradzeniu.

Trasa W-Z – widok w kierunku zachodnim, po lewej Chełm, po prawej Wzgórze Mickiewicza
Trasa W-Z – widok w kierunku zachodnim, po lewej Chełm, po prawej Wzgórze Mickiewicza

Za czasów Fryderyka Wielkiego, po I rozbiorze Polski, powstało na tym terenie konkurencyjne gospodarczo dla Gdańska miasto, tzw. Kgl. Immediatstadt Stolzenberg, z własnym burmistrzem, radą miejską, urzędem pocztowym, oraz z niższymi niż w Gdańsku akcyzą i cłem[3]. Jego ratusz mieścił się u zbiegu dzisiejszych ulic Reformackiej (której nazwa pochodzi od niezachowanego klasztoru Ojców Reformatów z kościołem św. Antoniego Padewskiego z 1666) i Stoczniowców (dawna nazwa ulicy: Biskupia Dolina). Główny ciąg komunikacyjny stanowiła, podobnie jak w Gdańsku, ulica Długa (dzisiejsza Lubuska). Ogółem powstało 14 ulic, w tym Świętojańska, Młyńska, Garncarska i inne.

W 1773 miasto posiadało 10 000 mieszkańców (w 1764 Warszawa posiadała 30 000 mieszkańców, w 1793 Gdańsk posiadał 36 000 mieszkańców[potrzebne źródło]), w tym 78 rodzin żydowskich liczących 402 osoby. W mieście rozwinęło się świetnie rzemiosło.

W czasie oblężenia Gdańska w 1807 i 1813 miasto to zostało całkowicie zniszczone, a w 1814 teren ten włączono do Gdańska. Przez długi czas utrzymywały się ruiny wypalonych domów i kościołów, a dawny rynek i ulice porosły roślinnością.

Na Chełmie istniał także katolicki cmentarz, na terenie obecnego kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Św. (u zbiegu ulic: Stoczniowców, Lubuskiej, Biskupa A. Wronki i L. Hirszfelda), gdzie pochowana została m.in. Stanisława Przybyszewska. Na terenie tego cmentarza znajdował się jeden z cmentarzy cholerycznych, w czasie epidemii w 1831[4].

Począwszy od 1934 zaczęto stawiać tu bloki oraz domki dwurodzinne. W 1945 nie przywrócono dawnej polskiej nazwy, ale przetłumaczono niemiecką część nazwy -berg na Chełm (chełm – staropolskie „góra”).

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Osiedle jest od północy ograniczone Trasą W-Z. Na wschodniej granicy z Orunią istnieje także zjazd na drogę krajową nr 91, a także połączenie ul. Zamiejską z drogą wojewódzką nr 221 przebiegającą przez Oruńskie Przedmieście.

Tramwaj PESA 120Na wjeżdża na Chełm
Tramwaj PESA 120Na wjeżdża na Chełm

Obecnie rozbudowa dróg w dzielnicy Gdańsk Południe jest priorytetem miasta. Szczególnie dotyczy to Chełmu. Planuje się dalszą rozbudowę ul. Sikorskiego, aż na Orunię[5] i połączenie Chełmu z nowym węzłem komunikacyjnym Czerwony Most mającym powstać na stacji Gdańsk Południowy[6].

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

W 2007 została wybudowana na Chełm linia tramwajowa z centrum. Jest ona najbardziej stromą trasą tramwajową w Polsce[7].
Od 12 Maja 2012 tramwaje zaczęły kursować do pętli na Oruni Górnej i Łostowicach. Ze względu na otwarcie nowego węzła, linie 155, 255 i 295 przestały kursować do pętli Chełm Witosa, a zostały skrócone do pętli Łostowice-Świętokrzyska na Oruni Górnej i Łostowicach.

Na Chełm dojeżdżają linie autobusowe nr 108, 118, 156, 195, 227. Przejeżdżają tędy również linie autobusów nocnych nr N1, N4, N13 oraz linie tramwajowe nr 2, 6, 7, 11. Jedenastka kończy bieg na pętli Chełm Witosa, dwójka, szóstka i siódemka jadą dalej w kierunku południa Gdańska.

Wykaz ulic dzielnicy[edytuj | edytuj kod]

Chełm

  • Armii Krajowej (Trasa W-Z)
  • Gen. Władysława Sikorskiego
  • Wincentego Witosa
  • Łostowicka
  • Tytusa Chałubińskiego
  • Marcina Dragana
  • Stanisława Worcella
  • Zamiejska (32-50)
  • Cienista (12-32, 21-39)
  • Władysława Cieszyńskiego
  • Józefa Więckowskiego
  • Bernarda Milskiego
  • Romualda Cebertowicza
  • Ludwika Hirszfelda
  • Biskupa Andrzeja Wronki
  • Władysława Biegańskiego
  • Lubuska
  • Odrzańska
  • Stoczniowców
  • Pohulanka
  • Zielonogórska
  • Kolonia Postęp
  • Kolonia Przyszłość
  • Kolonia Anielinki
  • Kolonia Studentów
  • Dokerów
  • Reformacka
  • Łużycka
  • Cmentarna
  • Bitwy pod Lenino
  • Edmunda Biernackiego
  • Lotników Polskich
  • Tadeusza Borowicza
  • Witolda Grabowskiego
  • Lubomira Szopińskiego
  • Antoniego Suchanka
  • Henryka Jabłońskiego
  • Stanisława Hebanowskiego
  • Stanisława Szpora
  • Kazimierza Kopeckiego
  • Mariana Buczka
  • Witolda Grabowskiego
  • Ptasia (39-51)
  • Damazego Tilgnera

Orunia Górna

  • Małomiejska (29-33)
  • Świętokrzyska (1-21)
  • Platynowa
  • Krzemowa
  • Uranowa
  • Kadmowa
  • Nad Potokiem
  • Emilii Hoene
  • Gen. Leopolda Okulickiego
  • Gen. Kazimierza Sosnkowskiego
  • Gen. Augusta Emila Fieldorfa
  • 3 Brygady Szczerbca
  • Kurierów Armii Krajowej
  • Strzelców Karpackich
  • Biskupa Hieronima Rozrażewskiego
  • Biskupa Konstantyna Dominika
  • Alojzego Bruskiego
  • Antoniego Antczaka
  • Zygmunta Rumla
  • Mikołaja Działyńskiego
  • Władysława Świechockiego
  • Dywizji Wołyńskiej
  • Jana Czirenberga
  • Gabriela Rzączyńskiego

Ujeścisko Wschodnie

  • Vaclava Havla
  • Wilanowska
  • Rogalińska
  • Nieborowska
  • Wawelska
  • Łańcucka
  • Romana Lipowicza
  • Królowej Bony
  • Marii Ludwiki
  • Dąbrówki
  • Anny Jagiellonki
  • Królowej Jadwigi
  • Antoniego Madalińskiego

Maćkowy

  • Starogardzka
  • Niepołomicka
  • Borkowska
  • Jagatowska
  • Straszyńska
  • Miłocińska
  • Czerska
  • Bartnicza
  • Przemian
  • Feliksa Muzyka
  • Władysława Jagiełły
  • Kazimierza Wielkiego

os. Cztery Pory Roku

  • Wielkopolska
  • Ofiar Grudnia 70
  • Olimpijska
  • Hokejowa
  • Saneczkarska
  • Łucznicza
  • Łyżwiarska
  • Jana Kielasa
  • Jana Michonia
  • Zbigniewa Podleckiego
  • Tenisowa
  • Piłkarska
  • Szermiercza
  • Kolarska
  • Narciarska

os. Moje Marzenie

  • Kampinoska
  • Srebrna
  • Kolorowa
  • Aliny Pieńkowskiej
  • Knyszyńska

os. Kolorowe

  • Niepołomicka
  • Srebrna
  • Złota
  • Szmaragdowa
  • Kryształowa
  • Ametystowa
  • Topazowa
  • Pastelowa

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 2 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Milskiego 1
  • Zespół Obsługi Mieszkańców Nr 4 Urzędu Miejskiego w Gdańsku, ul. Wilanowska 2
  • Szkoła Podstawowa nr 8, im. Przyjaciół Ziemi w Gdańsku, ul. Dragana 2
  • Szkoła Podstawowa nr 47, im. Wojsk Ochrony Pogranicza, Reformacka 18
  • Zespół Kształcenia Podstawowego i Gimnazjalnego nr 6, im. Zasłużonych Ludzi Morza, ul. Emilii Hoene 6
    • Szkoła Podstawowa nr 19 i Gimnazjum nr 7
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 7 w Gdańsku, ul. Chałubińskiego 13
    • Gimnazjum nr 3 im. Jana Pawła II i VII Liceum Ogólnokształcące, im. Józefa Wybickiego
  • Kościół św. Jadwigi Królowej, ul. Krzemowa
  • Kościół pw. Św. Urszuli Ledóchowskiej, ul. Cieszyńskiego 1
  • Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, ul. Biskupa Andrzeja Wronki 1
  • Zabytkowy stary cmentarz żydowski[8]
  • Teren byłego podobozu Stolzenberg obozu macierzystego Stalag XX B w Malborku
  • Pętla tramwajowa Chełm-Witosa
  • Pętla tramwajowa Łostowice-Świętokrzyska
  • Spółdzielnia Mleczarska Maćkowy, ul. Bartnicza 1
  • Centrum Handlowe Pasaż Chełmski

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]