Chile

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
República de Chile
Republika Chile
Flaga Chile
Herb Chile
Flaga Chile Herb Chile
Dewiza: (hiszp.) Por la razón o la fuerza
(Rozumem lub siłą)
Hymn: Dulce Patria, recibe los votos
Położenie Chile
Język urzędowy hiszpański
Stolica Santiago
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent
Michelle Bachelet
Szef rządu prezydent
Michelle Bachelet
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
38. na świecie
756 950 km²
1,07%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
60. na świecie
18 096 847
23,9 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

277,0 mld[1] USD
15 776[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

334,8 mld[1] USD
19 067[1] USD
Jednostka monetarna peso chilijskie (CLP)
Niepodległość od Hiszpanii
18 września 1810
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC -4 – zima
UTC -3 – lato
Kod ISO 3166 CL
Domena internetowa .cl
Kod samochodowy RCH
Kod samolotowy CC
Kod telefoniczny +56
Mapa Chile
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Chile w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Chile w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Chile w Wikisłowniku

Chile (Republika Chile, hiszp. República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna ( najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Chile.
Chile topo es.jpg

Chile położone jest w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej i rozciąga się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża o długości 4,3 tys. km. Najdalej na północ wysunięty punkt Chile to styk granic Chile, Peru i Boliwii (17° 30' S), a na południe przylądek Horn (55° 59' S). Rozciągłość równoleżnikowa kraju w najszerszym miejscu wynosi zaledwie 468 km, a w najwęższym 90 km.

Wybrzeże w północnej i środkowej części państwa ma słabo rozwiniętą linię brzegową, natomiast południowa część – bardzo dobrze.

Powierzchnia całkowita kraju: 756 950 km², z czego 748 800 km² to powierzchnia lądu, pozostałe 8150 km² stanowią wody oceaniczne.

Chile uważa, że ma prawo do części Antarktydy o powierzchni 1 236 000 km². Jest to teren sporny z Argentyną.

Całkowita granica lądowa: 6339 km, długość granicy morskiej: 6435 km.

Długość granic z sąsiadującymi państwami:

  • Argentyna 5308 km,
  • Boliwia 860 km,
  • Peru 171 km

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Region północny (od granicy z Peru do 31°S) charakteryzuje klimat zwrotnikowy wybitnie suchy. Zaznacza się tu wyraźny wpływ zimnego Prądu Peruwiańskiego. Na Pustyni Atakama są miejsca, gdzie deszcz nie spadł od ponad 400 lat. Jedynym źródłem wody są tam mgły i rosy.

W regionie środkowym (31-42°S) panuje klimat podzwrotnikowy morski. Opady dominują w porze zimowej (od maja do lipca). Najcieplejszym miesiącem jest styczeń, najchłodniejszym lipiec.

Na południe od 42°S panuje klimat umiarkowany morski z bardzo wysokimi sumami opadów (1000–3000 mm rocznie, a w rejonie Cieśniny Magellana ok. 5100 mm). Mniejsze opady są na wschodnich stokach Andów Patagońskich.

Najdalej na południe wysunięte krańce Chile znajdują się w strefie klimatu subpolarnego.

Sieć rzeczna[edytuj | edytuj kod]

Chile ma bardzo słabo rozwiniętą sieć rzeczną. Jedynym wyjątkiem jest rzeka Loa (440 km) wpadająca do Oceanu Spokojnego, którą wykorzystuje się do irygacji oraz w energetyce.

Najlepiej rozwiniętą sieć rzeczną ma region środkowy, gdzie występują m.in. krótkie rzeki Biobío (380 km) czy Rapel (240 km). Najkrótsze rzeki występują w regionie południowym, ale to one wykorzystywane są w energetyce, ponieważ mają bardzo duże przepływy wody, np. rzeka Baker ma średni przepływ 1500 m³/s.

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Na północy Chile występują głównie gleby inicjalne i czerwonobure gleby pustynne. W regionach zasolonych (Salar de Atacama) wykształciły się solończaki. Żyzne gleby aluwialne powstały na równinach stożków napływowych wymagają one jednak nawadniania. W Andach występują głównie gleby górskie, ale i także gleby stepowe powstałe z popiołów wulkanicznych i zawierające duża ilość próchnicy. Najżyźniejsze gleby są w środkowej części kraju – na obszarach górskich brązowe, szarobrązowe oraz czerwonobrązowe i niekiedy cynamonowe. Dla południowej części Chile charakterystyczna jest obecność gleb torfiastych, brunatnych, lokalnie zbielicowanych i kwaśnych gleb leśnych.

Flora[edytuj | edytuj kod]

Roślinność Chile

Najuboższa pod względem roślinności jest północ kraju. Brak stałych rzek powoduje, że dominują tu formacje pustynne i półpustynne. W miejscach występowania mgieł pojawiają się kwitnące na żółto i liliowo szczawiki. Znacznie bogatszy jest świat roślinny w środkowym regionie Chile, gdzie przeważa flora śródziemnomorska. W jej skład wchodzą wiecznie zielone krzewy mattoral i espinales oraz rośliny laurowe. Występuje tu również jubea (palma miodowa; Jubaea chilensis) oraz święte drzewo Indian Mapuczówcanelo (Drimys winteri). W Dolinie Środkowochilijskiej powyżej 1200 m n.p.m. pojawia się cedrzyniec kalifornijski (Calocedrus decurrens), a jeszcze wyżej karłowate buki: Nothofagus antarctica (zwany ñire) i Nothofagus pumilio (zwane lenga). Na obszarach zasobnych w wodę rosną bambusy Chusquea quila, araukarie i Nothofagus. W południowej części Chile do wysokości 500–600 m n.p.m. rosną wiecznie zielone krzewy i drzewa, występuje m.in. lasy waldiwijskie[2], w strefie 500–1000 m n.p.m. – Nothofagus antarctica i Nothofagus pumilio. Dla wysokości 1000–1200 m n.p.m. charakterystyczne są ficroje cyprysowate oraz buki. Na wysokości 1300–1800 m n.p.m. dominuje berberys, powyżej rozciąga się piętro łąk.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Obszar Chile należy do zoogeograficznej Krainy Neotropikalnej (Region Chilijsko-Patagoński). Na skalistych wybrzeżach kontynentu i wysp żyją liczne gatunki ptaków. W zaroślach trzciny i kamyszu spotkać można pancerniki - są to pancernik włochaty (Chaetophractus villosus) i pancernik mały (Zaedyus pichiy), żółwie i jaszczury oraz pumę i lisa argentyńskiego (Lycalopex griseus) W lasach górskich występują: dzikie koty pampasowe (Oncifelis colocolo). W Andach żyją także lamy i guanako, a w Patagonii nandu. Niezwykle charakterystycznymi dla Chile gryzoniami są – żyjące głównie w półpustynnym, pokrytym zaroślami ekosystemie zwanym matorral[3]koszatniczki i szynszyle - szynszyla duża (Lagidium peruanum) i szynszyla mała (Chinchilla lanigera). Występuje również grizon patagoński (Lyncodon patagonicus)[2].

Do endemicznych gatunków ptaków należą: cęgosterek chilijski (Eulidia yarrellii), krasnogonka długodzioba (Enicognathus leptorhynchus), turko kasztanowaty (Pteroptochos castaneus), turko wąsaty (Pteroptochos megapodius), krytonos białogardły (Scelorchilus albicollis), krytonosek chilijski (Scytalopus fuscus), turniówek rdzaworzytny (Ochetorhynchus melanurus), trzęsiogon pacyficzny (Cinclodes nigrofumosus), ostrogonek duży (Aphrastura masafuerae), koszykarek ciemnosterny (Pseudasthenes humicola), czuprynek wyspowy (Anairetes fernandezianus) oraz przedrzeźniacz chilijski (Mimus thenca)[4]. Z pozostałych ptaków występują np. łabędź czarnoszyi (Cygnus melanocoryphus), sępnik różowogłowy (Cathartes aura) i kondor wielki (Vultur gryphus)[2].

Wybrane Parki Narodowe[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Struktura liczby ludności według wieku
chilijski zespół

Chile jest szóstym co do liczebności państwem Ameryki Południowej (16,9 mln mieszkańców). Gęstość zaludnienia wynosi 21,7 osób na km². Współczynnik przyrostu naturalnego kształtuje się w okolicach 1,2%.

W 2009 r. Chile miało około 16 970 000 mieszkańców, z czego około 8,8 milionów, tj. 52,7% stanowili biali, zaś liczbę metysów szacowano na 44%. W wyniku innych badań stwierdzono 64% do 90% białej większości[5][6]. W Chile osiedlały się kolejne fale imigrantów, m.in. Hiszpanie, Włosi, Irlandczycy, Francuzi, Grecy, Niemcy, Anglicy, Szkoci, Chorwaci i Palestyńczycy.

Według spisu powszechnego z 2002 r., 3,2% ludności Chile uznano za rdzenną.

Grupy etniczno-rasowe[edytuj | edytuj kod]

Większość ludności Chile w 2005 roku stanowili Biali (72%), następnie Metysi (22%), następnie Indianie - Araukanie (5%), na pozostałą część ludności pozostało 1%[2].

Języki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Języki w Chile.

Chile jest krajem, w którym dominuje język hiszpański. Niemniej nie jest on językiem ojczystym dla 2 mln mieszkańców tego kraju[7]. Poza hiszpańskim, w Chile ludność lokalnie posługuje się językiem mapudungun, językiem keczua, językiem rapanui oraz kilkoma innymi. Część Chilijczyków pochodzenia niemieckiego posługuje się na co dzień językiem niemieckim[8].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Źródło: Pew Forum, 2010[9][10]; Prolades, 2010[11]; LDS, 2012[12]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Chile cechuje wysoki poziom edukacji i jeden z najniższych na kontynencie wskaźnik analfabetyzmu (4% ludności powyżej 15 roku życia)[2]. Nauka w szkołach podstawowych trwa 8 lat, jest obowiązkowa i bezpłatna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Chile.

Najstarsze stanowiska archeologiczne (Tagua Tagua, Quereo) wskazują na zamieszkanie obszarów Chile 12 tys. lat temu. Przed przybyciem Hiszpanów tereny obecnego Chile były zamieszkane przez Indian - na północy Ajmarowie, Atacamo i Diaguici, na wybrzeżu Changos, na południu Araukanie, Huillche i Picunche, zaś w Patagonii Chonos[2].

Około VII-VIII w. obszary północnego Chile zostały objęte wpływami kultury Tiahuanaco, a w początkach XVI w. włączone do Imperium Inków. W pierwszej połowie XVI w. tereny aż do rzeki Biobío zostały opanowane przez Hiszpanów i włączone do wicekrólestwa Peru. Obszary bardziej na południe pozostały we władaniu Araukanów, którzy utrzymali niezależność aż do drugiej połowy XIX w. Zapoczątkowany w drugiej połowie XIX w. wśród Kreolów chilijskich ruch separatystyczny doprowadził do proklamowania w 1818 niepodległej republiki z prezydentem B. O'Higginsem na czele. W 1881 roku, na mocy traktatu z Buenos Aires (1881 rok), do Chile przyłączono zachodnią Patagonię. Natomiast w 1884 roku, dzięki zwycięstwu nad Peru i Boliwią w wojnie o saletrę, państwo zaanektowało całe boliwijskie wybrzeże oraz najdalej na południe wysuniętą nadmorską prowincję Peru z miastami Arica i Iquique.

Kryzys spowodowany I wojną światową położył kres gospodarczej stabilizacji Chile. W latach 1938-1952 władzę sprawowała koalicja radykałów i komunistów – Front Ludowy, reprezentująca głównie interesy klasy średniej. Na przełomie lat 50. i 60. silnie uwidoczniły się tendencje do przeprowadzenia reform społecznych i gospodarczych, co umożliwiło przejęcie władzy w 1964 chrześcijańskim demokratom, głoszącym hasła rewolucji w wolności.

W 1970 w wyborach prezydenckich zwyciężył kandydat lewicowej koalicji Jedność Ludowa, Salvador Allende Gossens, który przystąpił do realizacji programu chilijskiej drogi do socjalizmu, przeprowadził szereg radykalnych reform, m.in. wywłaszczając amerykańskich właścicieli kopalń miedzi. Interwencja USA, które finansowało akcje opozycji, tj. strajki i konflikt wewnętrzny, a także inne czynniki doprowadziły do wewnętrznego chaosu i pogorszenia się sytuacji gospodarczej Chile”[13][14][15].

Information icon.svg Osobny artykuł: Pucz w Chile 1973.

W 1973 jednostki wojskowe z gen. Augusto Pinochetem na czele, w wyniku zamachu stanu ustanowiły rządy junty wojskowej, wprowadzając radykalną politykę ekonomiczną (zasady wolnego rynku) i zwalczając wewnętrzną opozycję (ofiarami terroru padły tysiące osób[16]).

Narastający w latach 80. sprzeciw wobec rządów junty zmusił Pinocheta do zorganizowania w 1988 narodowego referendum, które odrzuciło jego kandydaturę na kolejną kadencję prezydencką. W wyborach prezydenckich w 1989 zwyciężył polityk chadecki Patricio Aylwin (Azócar), który przywrócił rządy cywilne. Pinochet zachował (do 1997) stanowisko głównodowodzącego sił zbrojnych, z prawem wyznaczenia swego następcy. Kolejne wybory, w 1993 roku, wygrał ponownie kandydat chadecki – E. Frei Ruitz-Tagle. 17 października 1998 r. Pinochet został zatrzymany w Wielkiej Brytanii na wniosek władz hiszpańskich, które wystąpiły o jego ekstradycję.

27 lutego 2010 Chile nawiedziło silne trzęsienie ziemi o magnitudzie 8,8 stopnia w skali Richtera.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Chile.

Chile jest republiką. Konstytucję uchwalono ostatecznie 11 marca 1981 (ze zmianami 1989, 1991, 1997, 1999, 2000, 2003 i 2005) a pierwsza jej wersja została opracowana 11 września 1980 roku. Głową państwa jest prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na 4-letnią kadencję (bez prawa do natychmiastowej reelekcji). Obecnie prezydentem jest Michelle Bachelet. Prezydent mianuje członków rządu, którego jest szefem, ma prawo wprowadzić stan wyjątkowy na 20 dni, mianuje kilku senatorów, jest przewodniczącym Krajowej Rady Bezpieczeństwa, posiada inicjatywę ustawodawczą. Poprawka z 1989 do konstytucji pozbawiła prezydenta prawa do rozwiązania parlamentu. Rozszerzyła także skład Krajowej Rady Bezpieczeństwa o 1 członka – kontrolera generalnego. Władzę ustawodawczą sprawuje 2-izbowy Kongres Narodowy: Izba Deputowanych (Cámara de Diputados), wybierana w wyborach powszechnych na 4 lata, oraz Senat, o kadencji 8-letniej (co 4 lata połowa składu ulega odnowieniu), w większości wybierany w wyborach powszechnych i bezpośrednich, częściowo mianowany przez prezydenta, Sąd Najwyższy i Krajową Radę Bezpieczeństwa (senatorami są dożywotnio wszyscy byli prezydenci). Władzę wykonawczą sprawuje prezydent i odpowiedzialny przed nim rząd.

Partie polityczne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Partie polityczne Chile.

Podział terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Chile.
Regiony Chile

15 regionów:

Chile rości sobie prawa do fragmentu Antarktydy (patrz mapka).

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Siły Zbrojne Chile.

Chile dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną (Armada de Chile) oraz siłami powietrznymi[17]. Uzbrojenie sił lądowych Chile składało się w 2014 roku z: 305 czołgów, 2 346 opancerzonych pojazdów bojowych, 48 dział samobieżnych oraz 16 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[17]. Marynarka wojenna Chile dysponowała w 2014 roku 14 okrętami obrony przybrzeża, 8 fregatami oraz czterema okrętami podwodnymi[17]. Chilijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 43 myśliwców, 105 samolotów transportowych, 63 samolotów szkolno-bojowych oraz 86 śmigłowców[17].

Wojska chilijskie w 2014 roku liczyły 60,6 tys. żołnierzy zawodowych oraz 82 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) chilijskie siły zbrojne stanowią 58. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 5,5 mld dolarów (USD)[17].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko chilijskie.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Chile jest jednym z najlepiej rozwiniętych gospodarczo krajów Ameryki Południowej, o produkcie krajowym brutto 14 900 dolarów na 1 mieszkańca (2008) i o wysokim średniorocznym tempie wzrostu produktu krajowego brutto – 7% w 1985–1989 (10,0% w 1989). Jest jednocześnie jednym z najmniej zadłużonych krajów Ameryki Południowej i 141. pod tym względem na świecie[18]. W 2004 roku zadłużenie zagraniczne wynosiło 44,6 mld $[2].

Wykres PKB per Capita dla Chile (niebieska linia) i Ameryki Południowej (pomarańczowa linia)
Information icon.svg Zobacz też: Chilijski cud.

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia w Chuquicamata

Podstawą gospodarki jest przemysł (z dużym udziałem górnictwa) oraz rolnictwo. W kraju wydobywa się rudy miedzi (1 miejsce w świecie, 30% światowego wydobycia m.in. w Chuquicamata, Potrerillos, El Teniente), cynku, molibdenu, żelaza, nitratyn (saletra chilijska 1. miejsce, głównie w północnym Chile), boraks, złoto, srebro, ropę naftową i gaz ziemny (południowe Chile i Ziemia Ognista), węgiel kamienny, węgiel brunatny[2].

  • 13 października 2010 rozpoczęła się bezprecedensowa akcja ratunkowa w kopalni miedzi i złota w Copiapo, mająca na celu wydobycie 33 górników, po 69 dniach spędzonych ponad 600 metrów pod ziemią.

Produkcja energii elektrycznej: 60,6 mld kWh (2007). Główne gałęzie przemysłu przetwórczego: spożywczy (mięsny, cukrowniczy, młynarski, winiarski), włókienniczy (zwłaszcza bawełniany, głównie w Tomé, Concepción, Valparaíso), chemiczny, hutnictwo miedzi (Chuquicamata, Potrerillos) i żelaza oraz rafinerie ropy naftowej, przemysł maszynowy, cementowy, papierniczy, skórzany.

Główne źródła zanieczyszczeń przemysłowych związane są z wytapianiem miedzi w Chuquicamata (22°32'S, 68°92'W), Potrerillos (26°43'S, 69°47'W), Noranda (23°98'S, 70°07'W) i w Paipote (27°42'S, 70°25'W).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Główne porty lotnicze mieszczą się w Santiago Port lotniczy Santiago de Chile oraz Arica (Aeropuerto Internacional Chacalluta), natomiast główne porty morskie w Valparaiso, Talcahuano, San Antonio i Antofagasta. W roku 2001 przeładunek portów wyniósł 52 mln ton. Także w 2001 roku w Chile było 16 080 km dróg utwardzonych, 407 km autostrad. W 2003 roku długość linii kolejowych wynosiła 6585 km. W 2004 roku Chile posiadało 1003 km ropociągów i 2625 km gazociągów[2].

Mapa lokalizacyjna Chile
Balmaceda
Balmaceda
Osorno
Osorno
Talcahuano
Talcahuano
Antofagasta
Antofagasta
Chacalutta
Chacalutta
Chamonate
Chamonate
Iquique
Iquique
Calama
Calama
El Salvador
El Salvador
Puerto Montt
Puerto Montt
Cerro Sombrero
Cerro Sombrero
Castro
Castro
Puerto Williams
Puerto Williams
La Serena
La Serena
Temuco
Temuco
Talca
Talca
Punta Arenas
Punta Arenas
Pucón
Pucón
Puerto Aisén
Puerto Aisén
Ancud
Ancud
Santiago
Santiago
Valdivia
Valdivia
Viña del Mar
Viña del Mar
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Chile

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Chilijczycy posiadają dwoje laureatów Literackiej Nagrody Nobla - Gabrielę Mistralę i Pablo Nerudę. Znanymi pisarzami są także Gonzalo Rojas, Concha Zardoya, Isabel Allende, Luis Sepúlveda, José Donoso i Roberto Bolaño.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 17. Ameryka Południowa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 68-75. ISBN 83-01-14932-9.
  3. University of Michigan Museum of Zoology
  4. Denis Lepage: Avibase - Swiatowy Wykaz Ptaków. Chile. AviBase. [dostęp 20 lutego 2014].
  5. Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19.
  6. Genetic epidemiology of single gene defects in Chile.
  7. Chile profile, Ethnologue, dane pobrano 2010-10-14
  8. Oliver Zöllner: Generating Samples of Diasporic Minority Populations: A Chilean Example
  9. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-21].
  10. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-22].
  11. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  12. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-21].
  13. Naomi Klein Milton Friedman did not save Chile
  14. Uribe, Armando; y Cristián Opaso (2001). Intervención Norteamericana en Chile [Dos textos claves]. Santiago: Editorial Sudamericana. 956-262-123-5. s. 274-279
  15. Zdzisław Marzec Umierać za Chile s.95-96, KRAJOWA AGENCJA WYDAWNICZA RSW „PRASA-KSIĄŻKA-RUCH" WARSZAWA 1980
  16. Report of the Chilean National Commission for Truth and Reconciliation (1993). http://www.usip.org/publications/truth-commission-chile-90
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Chile (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-26].
  18. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2186rank.html

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rajmund Mydel (red.), Jerzy Groch (red.), Przeglądowy Atlas Świata, Ameryka Południowa, Popularna Encyklopedia Powszechna, Wyd. Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 1999, ISBN 83-85719-31-8 – komplet, ISBN 83-85719-39-3 – Ameryka Południowa.
  • Jolanta Klimowicz, Moje Chile, Wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1973

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]