Chorał gregoriański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chorał Ad te levavi w notacji gregoriańskiej
Gregoriański śpiew modlitwy Pater noster.

Chorał gregoriański – tradycyjny, jednogłosowy śpiew liturgiczny Kościoła łacińskiego.

Chorał gregoriański był rozwijany, kodyfikowany i notowany w krajach zachodniej lub centralnej Europy podczas IX i X wieku, z późniejszymi dodatkami i przekształceniami, ale niektóre teksty i melodie mają swój początek w wiekach jeszcze wcześniejszych. Pomimo iż popularna legenda łączy papieża Grzegorza Wielkiego z wynalezieniem chorału gregoriańskiego, obecnie przyjmuje się, że śpiew noszący jego imię powstał z późniejszej karolińskiej syntezy rzymskiego i galijskiego chorału. Jedno Cesarstwo, jeden Kościół, jeden chorał – podkreślanie jedności było jednym z priorytetów w tamtych czasach.

Chorał pozostawał dominującym nurtem muzyki kościelnej także przez kolejne mijające stulecia, podczas których dał początek różnym jej modyfikacjom. Coraz większą popularność zdobywały niespotykane dotąd techniki wykonywania utworów, w których pojawiały się nowe melodie do nowych tekstów. Inną popularną praktyką było przedłużanie pieśni poprzez przekształcanie jej w organum. Nawet muzyka polifoniczna, która powstała z dostojnych, starych pieśni, stanowiących część organum, skomponowanych przez Leoninusa i Perotinusa w Paryżu (1160-1240), ostatecznie przyjęła formę monofonicznej pieśni. W późniejszych tradycjach nowe style kompozycji stosowano w zestawieniu (lub luźnym związku) z pieśnią monofoniczną. Tak było również za życia François Couperina. Jego Msze Organowe miały być wykonywane na przemian z homofonicznym chorałem. Chociaż po okresie baroku w znacznej mierze śpiew kościelny zmienił swoje oblicze, to w XIX wieku przeżył on swoisty renesans w Kościele rzymskokatolickim i anglokatolickim skrzydle Wspólnoty Anglikańskiej.

Chorały gregoriańskie oparte są na ośmiu skalach modalnych. Cztery z nich są autentyczne, a cztery plagalne. Najważniejszymi stopniami w skalach są: finalis (dźwięk końcowy) i tonus dominant (dźwięk dominujący, inaczej reppercusio). Pary skal autentycznej i plagalnej (np. dorycka i hypodorycka) mają taki sam tonus finalis i różny tonus dominant.

Do typowych cech melodycznych chorałów gregoriańskich należą: incipit oraz kadencja, zastosowanie tonów recytacyjnych, wokół których skoncentrowane są inne dźwięki melodii, a także przeplatające się w procesie centonizacji teksty słowne motywów muzycznych, tworzące grupy podobnych chorałów.

Melodie gregoriańskie zapisuje się stosując neumy, wczesną formę notacji muzycznej, która w XVI wieku dała początek współczesnej notacji na pięciolinii[1]. Chorał gregoriański odegrał kluczową rolę w rozwoju polifonii.

Tradycyjnie śpiewały go chóry mężczyzn i chłopców w kościołach, a także kobiety i mężczyźni ze zgromadzeń zakonnych w kaplicach. Jest to muzyka rytu rzymskiego, wykonywana podczas mszy oraz godzin kanonicznych (łac. oficjum) w klasztorach. Chorał gregoriański, który zyskał miano oficjalnej muzyki liturgii chrześcijańskiej, przyczynił się do marginalizacji, a czasami nawet całkowitego wyparcia innych lokalnych tradycyjnych pieśni chrześcijańskiego Zachodu. Mimo to w Mediolanie nadal wykonywano chorał ambrozjański, który wraz z chorałem mozarabskim z chrześcijańskiej Hiszpanii stanowiły przedmiot zainteresowania muzykologów. Chociaż wykonywanie chorału gregoriańskiego nie jest już obowiązkowe, Kościół rzymskokatolicki nadal oficjalnie uznaje go za muzykę najbardziej odpowiednią dla kultu religijnego[2]. W XX wieku chorał gregoriański powrócił do łask zarówno w środowisku muzykologów, jak i ludzi świeckich.

Cechy chorału gregoriańskiego[edytuj | edytuj kod]

  • jednogłosowość (unisoniczność);
  • melizmatyczność, czyli wykonywanie kilku dźwięków na jednej sylabie;
  • a cappella – bez akompaniamentu, czyli użycie w muzyce kościelnej jedynego świętego instrumentu – ludzkiego głosu;
  • teksty w języku łacińskim;
  • oparty o skale modalne, czyli kościelne;
  • teksty głównie z Pisma Świętego;
  • notacja neumatyczna;
  • podstawą kompozycji jest tekst;
  • symbioza tekstu i melodii.

Notacja[edytuj | edytuj kod]

Notacja na przestrzeni całej epoki: litery, neumy, klucze, solmizacja.

Chorał w późniejszym okresie swojego rozwoju był zapisywany za pomocą tzw. notacji neumatycznej, która wykorzystywała specjalne znaki (tzw. neumy) na oznaczenie poszczególnych dźwięków: virga na oznaczenie dźwięku relatywnie wyższego oraz (punctum) na oznaczenie dźwięku relatywnie niższego lub ich grup przypadających na jedną sylabę tekstu (neumy proste i neumy złożone). We wczesnym stadium rozwoju europejskiego zapisu muzycznego (do X w.) neumy wyrażały tylko przybliżoną wysokość dźwięków, wyrażały za to całe bogactwo rytmiczne tekstu. Po wynalezieniu solmizacji Guidona z Arezzo w XI w. określały konkretne dźwięki, gdyż możliwym było kreślenie dokładnej relacji wysokościowej.

Podstawowe znaczenie w chorale gregoriańskim ma tekst składający się z fragmentów pochodzących głównie z Pisma Św. Muzyka jest siłą ekspresyjną słowa, która wzmacnia jego znaczenie. Ważne było zrozumienie nierozerwalnej symbiozy tekstu i muzyki. Z punktu widzenia estetyki, można wyróżnić następujące style kompozycji gregoriańskiej:

  • sylabiczny (deklamacyjny) – gdy na jedną sylabę tekstu przypadał jeden dźwięk
  • neumatyczny – gdy na jeden dźwięk przypadało kilka sylab
  • melizmatyczny – gdy na jedną sylabę tekstu przypadało od dwóch do kilkunastu nut

Rodzaje śpiewów[edytuj | edytuj kod]

W chorale gregoriańskim wyróżnia się następujące rodzaje śpiewów:

  • psalmodia – śpiewy proste, recytatywne, wykonywane solo, przez dwa chóry na przemian lub przez wszystkich wiernych; posługuje się ona stereotypami, charakterystycznymi dla każdego tonu psalmowego formułami melodycznymi, z kolei tony mają wiele zakończeń modulujących do następujących po nich śpiewów. Melodyka psalmodii jest ściśle sylabiczna lub w niewielkim stopniu ozdobna. Śpiewy psalmodyczne kończą się przeważnie doksologią.
  • antyfona – utwory w zasadzie krótkie (z wyjątkiem Introitów i Communio) spełniające role refrenów do psalmów, z którymi zazwyczaj występują. Istniały antyfony rozbudowane melizmatycznie, np. wielkanocne. We wczesnym okresie stosowano przemienną recytację psalmów przez dwa chóry, później nazwano tak wszystkie śpiewy wykonywane zbiorowo.
  • responsoria – śpiewy melizmatyczne, rozbudowane w melodyce ornamentalnej (np. Alleluja) lub krótkie (np. graduały, offertoria) i utwory w stylu swobodnym.
  • ordinarium missaeKyrie, Gloria, Credo, Sanctus (włącznie z Benedictus), Agnus Dei i Ite Missa est lub Benedicamus Domino

śpiewy o charakterze recytacyjnym lub melizmatycznym, wykonywane przeważnie przez 2 chóry równe. ordinarium missae jest z muzycznego punktu widzenia najbardziej interesującym i kompleksowym cyklem w chorale gregoriańskim.

  • hymny, tropy, sekwencje, versus, quasi-versus – formy zarówno oryginalne jak i adaptowane, wzięte niekiedy z innego repertuaru, np. liturgii bizantyjskiej (Agios o Theos na Wielki Piątek, śpiewy na uroczystości Oczyszczenia NMP). Hymn to jednogłosowa pieśń sławiąca Boga, o sylabicznej melodyce i budowie zwrotkowej, wprowadzona przez św. Ambrożego jako śpiewy kościelne. Trop to wstawka nowego wierszowanego tekstu z melodią, umieszczonego pomiędzy tekstem liturgicznym. Za twórcę tropów został uznany szwajcarski mnich, Tuotilo (zm. 915). Sekwencja to rodzaj wstawki z nowo stworzonym tekstem podstawionego pod istniejące wcześniej melodie, będące bezsylabowymi dźwiękami melizmatu na słowie, np. alleluja. Najsłynniejsze sekwencje, które sobór trydencki ograniczył do 5, to pochodzące z końca XII wieku: Stabat Mater Dolorosa (z łac. Stała Matka Bolejąca) Jacopone da Todi i Dies Irae (z łac. Dzień gniewu) Tommaso Celano. W Mediolanie nazywano je "longissima melodia" (z wł = melodia najdłuższa), gdyż tworzył ją łańcuch złożony nawet z kilkudziesięciu nut. Do tej grupy zaliczyć również można misteria, dramat liturgiczny, wczesne łacińskie pieśni waganckie, najstarsze pieśni trubadurów – conductus.

Niedawno odkryty został dramat liturgiczny Hildegardy von Bingen Ordo virtutum (Gra cnót) – moralitet. Cechuje się wyszukaną melodyką i ekspresyjnością. Wykorzystano tam instrumenty smyczkowe (fidel) oraz dęte (syrinks).

  • concentus – charakteryzował się śpiewnym charakterem melodii bez względu na tekst słowny;
  • lais – pieśni na cześć chrześcijańskich świętych;
  • legendy – rymowane pieśni o świętych;
  • ody – forma poezji religijnej; posiadały budowę zwrotkową, śpiewane były zawsze według jednej melodii , zwanej "hirmos".

Śpiewy mszalne i pozamszalne[edytuj | edytuj kod]

Podział chorału gregoriańskiego na śpiewy mszalne i pozamszalne:

Mszalne[edytuj | edytuj kod]

Początkowo chorał rozwijał się głównie w klasztornych ośrodkach benedyktyńskich (Reichenau, Fulda, Akwizgran, Sank Gallen Metz i in.), a później także w innych ośrodkach monastycznych: kartuzkich (od IX w.), cysterskich i norbetańskich (od XI w.) oraz franciszkańskich i dominikańskich (od XIII w.). Z czasem chorał gregoriański objął swym zasięgiem także większe diecezje: katedralne i kolegiackie, a wreszcie ośrodki parafialne.

Z biegiem czasu Rzym utracił nadrzędne znaczenie w dziedzinie chorału gregoriańskiego. Od VIII w. dominację w praktyce i twórczości chorałowej przejęły kraje leżące na północ od Alp, a zwłaszcza regiony zajmujące obszar dzisiejszej Francji. W VIII w. ustała rozwijająca się dotąd twórczość chorałowych śpiewów "Proprium Missae". Wyjątek stanowiły śpiewy Alleluja, które nadal komponowano. Natomiast szczególnie bogato rozwijała się odtąd twórczość śpiewów mszalnych Ordinarium Missae: Kyrie, Gloria, Sanctus, Agnus Dei oraz Credo.

części stałe mszy (ordinarium missae):

Kyrie z XI mszy gregoriańskiej (Orbis Factor) .
  • Kyrie (gr. Panie)

stanowiło początkowo część składową Litanii do Wszystkich Świętych. Samodzielnie znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej dopiero od V wieku. Udział ludu w śpiewy kościelne Kyrie notuje się od VIII wieku. Zachowało się około 266 melodii Kyrie, ale w powszechniej praktyce było jedynie ok. 26 melodii. Melodie były zarówno sylabiczne jak i melizmatyczne. Kyrie występowało w trzech schematach: AAA, ABA, ABC. Kyrie eleison, Christe eleison, Kyrie eleison (Panie zmiłuj się, Chryste zmiłuj się, Panie zmiłuj się).

  • Gloria

podobnie jak Kyrie, znalazło zastosowanie w liturgii rzymskiej w V wieku. Zachowało się około 50 melodii Gloria. W melodyce Gloria zastosowaną różną technikę: psalmodyczną, motywiczną i przekomponowaną (każda strofa była opracowaniem innej).

  • Sanctus (zawiera "Benedictus")

wprowadzono do liturgii rzymskiej w IV wieku. Zachowało się około 230 melodii Sanctus. Niejednokrotnie pod względem melodyki zbliżało się do śpiewów ludowych. W melodyce Sanctus stosowano technikę przekomponowaną i motywiczną. Ujmowano też melodie zgodnie z tekstem w formę poprzednika i następnika.

  • Agnus Dei

podobnie jak Kyrie, było częścią składową Litanii do wszystkich Świętych. Jako samodzielny śpiew występuje w liturgii dopiero w VII wieku. Od IX wieku w śpiewie Agnus dei bierze udział lud. Zachowało się ok. 300 melodii. Pod względem melodycznym Agnus dei jest niezależne od Kyrie i Gloria(które łączono). Agnus dei upodabniało się melodycznie raczej do Sanctus. Melodyka Agnus dei jest zarówno sylabiczna, jak i melizmatyczna. W niektórych melodiach widać wpływ muzyki ludowej.

  • Credo

występuje od IV wieku w liturgii mozarabskiej, dopiero od VIII wieku w liturgii rzymskiej. W XI wieku staje się częścią Ordinarium Missae. Melodyka Credo jest sylabiczna. Credo wykonywało duchowieństwo ze scholą cantorum, lub schola z ludem.

W XII wieku zaczęto te śpiewy łączyć w zbiory i w cykle mszalne.

W chorałowej twórczości brewiarzowej powstawały głównie śpiewy dla nowych świąt (oficja rymowane). Od IX wieku począwszy rozwinęła się bujna twórczość sekwencji, tropów a później także dramatów liturgicznych. Niewiele dziś wiemy o twórcach śpiewów chorałowych. Przekazany nam chorał to głównie twórczość anonimowa, co było zresztą zgodne z ogólnie przyjętą podstawą twórców średniowiecza. Znacznie więcej informacji posiadamy o teoretykach, którzy w swych traktatach ustalili podstawy tonalne chorału gregoriańskiego, a także poprzez wprowadzenie notacji diastematycznej umożliwili doskonalszy i wierniejszy zapis i przekaz melodii chorałowych. Do najwybitniejszych teoretyków należeli m.in.:

  • Alcuinus Flaccus (753-804),
  • Aurelianus z Reome (IX w.),
  • Odo z Cluny (+942),
  • Notker Labeo (+1022)
  • Guido z Arezzo (955-1050),
  • Hermanus Contractus (1013-1054),
  • Johannes Affligemensis vel Cotto (X/XI w.),
  • Guido z Charlieu (+1158),
  • Guido z Eu (XII w.),
  • Johannes de Garlandia (+1272).

Wyżej zamieszczone informacje pochodzą z:[3]

i części zmienne mszy (proprium missae):

  • Introitus (śpiew na rozpoczęcie)
  • Responsorium-graduale
  • Alleluja
  • Offertorium (śpiew na przygotowanie darów)
  • Communio (śpiew na komunię)

Pozamszalne[edytuj | edytuj kod]

Antyfona brewiarzowa Salve Regina Hermana z Reichenau w wykonaniu Les Petits Chanteurs de Passy

Oficja (liturgia godzin, godziny kanoniczne):

  • Jutrznia (przed wschodem słońca, odprawiana jeszcze w nocy – dzisiaj znana jako Godzina Czytań);
  • Laudes (od laudare – chwalić o brzasku – dzisiejsza Jutrznia);
  • Pryma (o wschodzie słońca – dziś zniesiona);
  • Tercja (o 9.00);
  • Seksta (w południe);
  • Nona (ok. 15.00);
  • Nieszpory (o zachodzie słońca);
  • Kompleta (przed udaniem się na spoczynek).

Głównym elementem tych oficjów są: hymn, antyfony, psalmy, responsoria.

Historia chorału gregoriańskiego[edytuj | edytuj kod]

Chorał gregoriański, rzymski chorał, repertuar śpiewów ściśle liturgiczny Kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowany w początku VIII w., a przekazany w rękopisach w IX w. Językiem tekstów chorału gregoriańskiego jest łacina. Nazwa chorału gregoriańskiego pochodzi z ok. 770 r. i pierwotnie oznaczała śpiew rzymski – cantus firmus, na który składały się skodyfikowane śpiewy pochodzące m.in. z muzyki synagogalnej, syryjskiej, bizantyjskiej i greckiej. W 754 r. chorał rzymski usiłował wprowadzić w Galii król Pepin Mały. W 787 r. papież Hadrian wysłał rękopisy z chorałem opactwu w Cordobie. Zdaniem Amaleriusza z Metzu (831 r.) w obu przypadkach chodziło o śpiew tzw. starorzymski zwany również autentycznym, w odróżnieniu od chorału późniejszego, do którego zalicza się hymny, sekwencje, versus, itp., jak również utwory klasyczne z późniejszego okresu, m.in. officium za zmarłych, o Św. Trójcy i Wszystkich Świętych. Chorał rzymski rozpowszechnił się w kraju Franków między 782 a 786 r., na północy Italii wyparł on lokalny śpiew zwany ambrozjańskim lub mediolańskim (chorał ambrozjański), charakteryzujący się bogatymi melizmatami i rozbudowaną melodyką. Chorał mediolański uległ niewielkim wpływom gregoriańskim za pośrednictwem kościoła w Monza, Ravennie, Pavii i klasztorów północnowłoskich, będących w kręgu wpływów ośrodka w Saint Gall. Wcześnie, bo jeszcze w VI w. chorał rzymski dotarł do Anglii. W 805 r. Karol Wielki wprowadził w swym państwie śpiew, który uważał za autentyczny chorał gregoriański. Nokter z Saint Gall podkreślił w 883 r., że między śpiewem rozpowszechnionym w Galii a śpiewem wykonywanym w Rzymie – śpiew starorzymski, istnieje wielka różnica. W IX w. chorał gregoriański objął swym zasięgiem centralną Germanię, później Czechy i Polskę (966 r.). Z lat 817-834 pochodzi pierwszy znany rękopis chorału gregoriańskiego (Monachium, kodeks 9543) z melodiami zanotowanymi notacją bezliniową (in campo aperto). System ten był bardzo nieprecyzyjny, toteż w XI w. Hermannus Contractus wprowadził oznaczenia literowe dla uściślenia i sprecyzowania interwałów. Ważnym krokiem w uściśleniu zapisu muzycznego chorału gregoriańskiego było wprowadzenie do notacji linii (po raz pierwszy w 986 r. w klasztorze w Cordobie). Linię dla dźwięku „fa” kreślono inkaustem czerwonym, zaś dla dźwięku „do” – żółtym. System ten udoskonalił Guido z Arezzo dodając dalsze linie. Na bazie notacji francusko-normandzkiej rozwinęła się notacja chorałowa w dwóch podstawowych rodzajach:

  • rzymska zwanym nota quadrata
  • niemiecka, czyli gotycka – neumy

Wprowadzenie precyzyjnego zapisu muzycznego miało pierwszorzędne znaczenie dla dalszego rozwoju i ujednolicenia chorału gregoriańskiego. Niezależnie od tradycji rzymskiej rozwijały się samodzielnie śpiewy w liturgii mediolańskiej, benewentyńskiej, gallikańskiej, mozarabskiej (Toledo), wizygockiej. Wszystkie te śpiewy wchodzą w skład tzw. monodii liturgicznej – cantus planus, czyli śpiewów jednogłosowych opartych na systemie diatonicznym. W opinii teoretyków z X i XI w. termin planus oznaczał śpiewy w rejestrze niskim. W tym znaczeniu użył go Guido d’Arezzo w 12. rozdziale traktatu Micrologus. W epoce notacji modalnej i notacji menzuralnej (od XIII w.) określenie musica plana wiązało się z rytmem swobodnym i było przeciwieństwem menzuralnej – musica mensurata.

Po wprowadzeniu notacji do chorału gregoriańskiego uległ on wielu modyfikacjom i zniekształceniom, w wyniku których nastąpiło zubożenie lub nawet całkowite wyrugowanie ornamentyki. Występujące w chorale gregoriańskim rozbieżności, tak w melodyce jak i w teorii, mające różne podłoże, a występujące tak w śpiewach monastycznych, jak i w śpiewach kościołów katedralnych – nawet w obrębie regionów tego samego kraju, doprowadziły do podjęcia reform unifikujących chorał gregoriański. Przeprowadzili je cystersi (1134), dominikanie (1255-1256), kartuzi, premonstratensi (norbertanie), karmelici (przed 1312), franciszkanie. Chorał gregoriański stał się również punktem wyjścia dla konstrukcji wielogłosowych, kontrapunktycznych (organum), modyfikujących pierwotną linię melodyczną – cantus firmus. Począwszy od XII w. chorał gregoriański coraz bardziej zaczął podlegać wpływom muzyki menzuralnej.

Chorał gregoriański oparty jest na 8 skalach modalnych (skale kościelne), 4 autentycznych (re – dorycka, mi – frygijska, fa – lidyjska, sol – miksolidyjska) i 4 plagalnych, będących transpozycjami skal autentycznych o kwartę w dół, z zachowaniem wspólnej finalis (la – hypodorycka, ut/si – hypofrygijska, do – hypolidyjska, re – hypomiksolidyjska). Pozwala to na pewnego rodzaju modulacje do innych skal (tonów, modusów) lub w obrębie tej samej (np. modus w „re” ulega przekształceniu w modus „la” i „sol” z „si bemol”). Śpiewy te są wyłącznie jednogłosowe, wykonywane przez głosy męskie, zgodnie z ówczesną zasadą Mulier tacet in ecclesia. Ambitus melodii chorału gregoriańskiego obraca się najczęściej w obrębie seksty (u cystersów nie przekracza decymy), czasami dochodzi do duodecymy (np. offertorium Jubilate Deo, graduał Qui sedes Domine). Melodie rozwijają się przeważnie wokół dźwięku podstawowego, czyli finalis.

Z biegiem czasu chorał gregoriański rozwijał się, podlegał reformom i zmianom. Repertuar tzw. autentyczny skrystalizował się w VIII-IX w. i był także używany do innych tekstów lub nawet komponowano utwory pseudogregoriańskie (H. Du Mont).

Przeciwko deformacjom dawnego repertuaru chorału gregoriańskiego występowało wielu teoretyków i papieży. Okres ten kończy się uchwałami soboru trydenckiego – reformą chorału gregoriańskiego dokonaną przez papieża Grzegorza XIII (1577). W Polsce opracowano wydanie śpiewów oparte na dawnych rękopisach. Graduał i Antyfonarz zatwierdzone zostały w 1621 i 1628 roku przez Synod Piotrkowski i Uniwersytet Jagielloński.

Prace nad rekonstrukcją chorału gregoriańskiego rozpoczęto w XIX w. pod hasłem powrotu do źródeł, zainicjowane przez ojca Prospera Guérangera i jego następców w opactwie benedyktyńskim w Solesmes (słynna szkoła solesmeńska). Podjęto badania paleograficzne najstarszych rękopisów muzycznych i odtworzono ich pierwotną wersję. Punktem zwrotnym było opublikowanie swojej pracy przez kanonika Gontier z Le Mans oraz rezultatów badań solesmeńczyków – o. P. Jausionsa i o. J. Pothiera. Prace te zyskały poparcie papieża Leona XIII i papieża Piusa X, który encykliką Tra le Sollecitudini z 22 listopada 1903 roku zlecił im nową redakcję ksiąg liturgicznych (tzw. Editio Vaticana). Pius XI ogłosił konstytucję Divini cultus, dotyczącą pielęgnowania chorału gregoriańskiego, a Pius XII wydał 2 encykliki potwierdzające dawne przepisy. Sobór watykański II zwołany przez papieża Jana XXIII potwierdził ważność chorału gregoriańskiego w kultywowaniu tradycji. W Konstytucji o liturgii w rozdziale VI poświęconym muzyce stwierdza się, że „chorał gregoriański jest śpiewem własnym liturgii rzymskiej i w liturgii on powinien zajmować pierwsze miejsce”, jednak wraz z zastąpieniem łaciny językami narodowymi zatracono nierozerwalny związek słowa i muzyki. Nowe odkrycia w dziedzinie rekonstrukcji oraz interpretacji przyniósł wiek XX za sprawą ojca Eugène Cardine'a oraz jego uczniów, którzy w 1975 r. założyli Międzynarodowe Stowarzyszenie Studiów Śpiewu Gregoriańskiego (Associazione Internazionale Studi di Canto Gregoriano – w skrócie AISCGre).

Na początku lat dziewięćdziesiątych melodie gregoriańskie wykorzystał w swojej twórczości projekt Michaela CretuEnigma.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Rozwój form notacji muzycznej omówiono w Dolmetsch online, ostatnie wejście: 4.07.2006
  2. Konstytucja o liturgii świętej, Sobór Watykański Drugi. "Encyklopedia Katolicyzmu" odnosi się do tego poglądu w tym miejscu:artykuł nt. cantus planus. Ten pogląd podzielają zajmujący najwyższe stanowiska w Kościele katolickim, łącznie z Papieżem Benedyktem XVI: Wiadomości Świata Katolickiego 28 June 2006 ostatnie wejście: 5.07.2006
  3. Edward Hinz: Chorał gregoriański. Wyd. III poprawione. Pelplin: Wydawnictwo "Bernardinum" sp. z o.o., 1999. ISBN 978-83-7380-438-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]