Chrzanów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Chrzanów.
Chrzanów
Panorama Chrzanowa
Panorama Chrzanowa
Herb Flaga
Herb Chrzanowa Flaga Chrzanowa
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat chrzanowski
Gmina Chrzanów
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja górnośląska
Prawa miejskie 1393
Burmistrz Ryszard Kosowski
Powierzchnia 38,31 km²
Wysokość ok. 280 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

38 989[1]
1027,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 32-500 do 32-503
Tablice rejestracyjne KCH
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Chrzanów
Chrzanów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chrzanów
Chrzanów
Ziemia 50°08′28″N 19°24′14″E/50,141111 19,403889Na mapach: 50°08′28″N 19°24′14″E/50,141111 19,403889
TERC
(TERYT)
2121503034
Urząd miejski
al. Henryka 20
32-500 Chrzanów
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Chrzanów w Wikisłowniku
Strona internetowa

Chrzanów (niem. Krenau[2]) – miasto w woj. małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Chrzanów. Wchodzi w skład Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego.

Miasto położone jest nad rzeką Chechło (lewym dopływem Wisły), na pograniczu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Śląskiej. Historycznie w Małopolsce.

Przez Chrzanów przebiega płatny[3] odcinek autostrady A4, łączący Katowice i Kraków.

Według danych z 30 czerwca 2010[1] miasto miało 38 989 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. katowickiego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Osiedla Chrzanowa.

Miasto Chrzanów dzieli się administracyjnie na dziesięć[4] jednostek pomocniczych:

Osiedla w Chrzanowie

Kąty, Stara Huta, Borowiec i Kościelec stanowią typowo willowe części miasta, w pozostałych osiedlach dominuje budownictwo wielorodzinne. W całej gminie Chrzanów poza wymienionymi jednostkami funkcjonuje także sześć sołectw[potrzebne źródło].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Chrzanów jest położony na niewielkim grzbiecie jurajskim; grzbiet ten łączy Garb Tenczyński z pozostałą częścią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i jednocześnie oddziela od siebie niecki: chrzanowsko-dulowską (część Rowu Krzeszowickiego zwana także Rowem Chrzanowskim) i chrzanowską zachodnią. Grzbiet przecina dolina Chechła[5].

Budowa geologiczna okolic Chrzanowa wyróżnia się występowaniem rud cynku i ołowiu, wapieni, dolomitów, margli, piasków, glin i iłów. Miasto okalają bory sosnowe i buczyny karpackie. Na północ, wschód i południe od miasta występują tereny podmokłe. Na brzegach potoku Chechło występują zbiorowiska leśne o charakterze olsu, a miejscami lasu łęgowego. W lasach i na łąkach spotkać można między innymi sarny, jelenie, daniele, dziki, łosie, bobry i wydry[6].

Chrzanów znajduje się w strefie klimatu przejściowego. Średnia temperatura roczna wynosi ok. 7 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, najchłodniejszym – styczeń. Roczna suma opadów wynosi około 730 mm, największe opady występują od maja do sierpnia. Niemal połowa wiatrów wieje od zachodu[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Chrzanów od strony Kościelca
Położenie Chrzanowa na terenie Wolnego Miasta Kraków (1815-1846)
Rynek Główny w Chrzanowie
Dom z Chrzanowa z 1804 r. (obecnie w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym)
Plac Tysiąclecia, oddany w 1971 r., z pomnikiem projektu Mariana Konarskiego
Dawna synagoga przy ul. 3 Maja (obecnie galeria handlowa)
Rynek w Chrzanowie
Grób Elii Marchettiego na cmentarzu parafialnym
Figura Chrystusa na murze pałacowym w Kościelcu
Dawny budynek Starostwa Powiatowego przy al. Henryka

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Według hipotezy historyków[8] nazwa miasta pochodzi od Chrzana, legendarnego założyciela grodu (późniejszej kasztelanii) z czasów poprzedzających powstanie państwa polskiego. Nie są jednak znane żadne historyczne dokumenty na potwierdzenie tej legendy.

Dzieje miasta do 1944 roku[edytuj | edytuj kod]

Chrzanów jest miastem o średniowiecznym rodowodzie. Pierwsze wzmianki o istnieniu kasztelanii na granicy Śląska i Małopolski pochodzą z 1178 roku, nie natrafiono jednak w źródłach pisanych ani archeologicznych na ślady grodu, który był jej głównym ośrodkiem. Według innych źródeł kasztelania chrzanowska powstała pomiędzy 1228 a 1243[9]. Ostatnia wzmianka źródłowa o istnieniu takiej kasztelanii pochodzi z 1287 roku[7] (1228 Chranow, 1258 Chranov, 1326 Crenovia (w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej[10]), 1343 Chrenovia, 1344 Chrzanovia, 1345 Chrzanow). Prawa miejskie Chrzanów uzyskał w XIV wieku (niektóre źródła[11] podają rok 1393, opierając się na wzmiance sądowej z tegoż roku o sprzedaży wójtostwa chrzanowskiego). Pierwszy zapis w najstarszej zachowanej księdze miejskiej pochodzi z 1408 roku. Chrzanów otrzymał również królewski przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim (1500).

Chrzanów był miastem otwartym, pozbawionym murów, którymi nie został otoczony dzięki swojemu położeniu wśród rozlewisk, lasów i grzęzawisk. Aż do II wojny światowej miasto pozostawało w rękach prywatnych. Od połowy XVI wieku do 1640 roku miał miasto w swym posiadaniu Piotr Ligęza, herbu Półkozic. W XVI wieku Ligęzowie (pochodzący z Bobrka) nadali swemu miastu nowe przywileje. Od 1581 roku za zgodą Zygmunta Augusta, urządzano tu dodatkowe cztery jarmarki – na św. Grzegorza, Jacka, Filipa i Jakuba oraz Franciszka. Już od końca XVI wieku do Chrzanowa zaczęła napływać ludność żydowska. W roku 1640 Anna Ligęzina sprzedała miasto kasztelanowi bieckiemuAndrzejowi Samuelowi Dębińskiemu, który był fundatorem kaplicy św. Stanisława w kościele farnym.

W latach 1654-1688 właścicielami Chrzanowa byli Grudzińscy. W latach potopu szwedzkiego miasto mocno podupadło na skutek wojennych spustoszeń. Z rokiem 1688 miasto przeszło na własność Franciszka Stadnickiego ze Żmigrodu. W 1740 roku, jako składnik posagu Teresy Stadnickiej, Chrzanów przeszedł we władanie Józefa Ossolińskiego. W 1763 roku ustanowił on specjalną komisję do ratowania miasta, której prace przyczyniły się do uregulowania wielu aspektów tutejszego życia, m.in. sytuacji Żydów, których rodzin było w mieście około 60. Żydowska gmina wyznaniowa została w Chrzanowie założona w roku 1745, w roku 1759 powstał cmentarz żydowski, a w 1786 pierwsza synagoga.

W wyniku trzeciego rozbioru Polski (1795), w 1798 roku Chrzanów trafił pod zabór austriacki do Galicji Zachodniej. W latach 1804 – 1822 właścicielem miasta był Albert Kazimierz, książę sasko-cieszyński, który nabył miasto drogą licytacji. W latach 1809-1815 Chrzanów wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego (do którego nawiązuje herb miasta), a po kongresie wiedeńskim w latach 1815-1846 stał się częścią Rzeczypospolitej Krakowskiej. Od 1822 do 1826 właścicielem miasta był arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg (na podstawie testamentu z 1816 roku), następnie od 1826 do 1856 Jan Mieroszewski.

W latach 1846-1918 Chrzanów był częścią Wielkiego Księstwa Krakowskiego podległego Królestwu Galicji w Cesarstwie Austriackim. Wówczas to uruchomiono przebiegającą przez miasto linię kolejową (1847) i rozwinął się handel rudami cynku i ołowiu. Ostatnimi nabywcami Chrzanowa w roku 1856 była spółka kupców wrocławskich: Loewenfeld, Silbergleit i Kuźnicki. Potomkowie Loewenfelda, po rozwiązaniu spółki, władali miastem aż do 1939 roku (główna ulica spacerowa miasta – Aleja Henryka – nosi imię Henryka Loewenfelda). Chrzanowscy mieszczanie wspomagali między innymi powstanie styczniowe (1863-1864), organizując pomoc dla rannych dla powstańców i żołnierzy włoskich, takich jak Elia Marchetti.

Na początku XX wieku miasto intensywnie się rozwijało: powołano Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" (1909) i Gimnazjum im. Stanisława Staszica (1911). W Legionach Józefa Piłsudskiego służyło 538 mieszkańców miasta i okolic. W 20-leciu międzywojennym miasto znajdowało się w województwie krakowskim. Powstawały nowe zakłady przemysłowe, szpital, placówki oświatowe.

Podczas I wojny światowej w mieście wybudowano 2 cmentarze wojenne. Cmentarz wojenny nr 444 i cmentarz wojenny nr 445. Oba cmentarze są mogiłą żołnierzy zmarłych w szpitalu zakaźnym zlokalizowanym na terenie Chrzanowa w czasie trwania wojny. Pochowano na nich około 220 żołnierzy narodowości Polskiej, Rosyjskiej, Czeskiej, Słowackiej, Węgierskiej, Austriackiej, Bośniackiej i Chorwackiej[12].

W przeddzień wybuchu II wojny światowej Chrzanów przygotowywał się do niej. Funkcje Komendy Wojskowej Miasta pełniła policja państwowa. 25 sierpnia 1939 roku rozpoczęto kopanie rowów przeciwlotniczych[13]. W mieście znajdował się rejon mobilizacyjny batalionów 23 dywizji piechoty. Chrzanowa miała bronić Grupa Operacyjna "Śląsk" ,wchodząca w skład armii "Kraków". Do tego zgrupowania należał 204 rezerwowy pułk piechoty, w którym jeden z batalionów nosił nazwę "Chrzanów". Dnia 4 września 1939 roku podczas odwrotu GO "Śląsk" starła się z niemiecką 5 Dywizją Pancerną w okolicy Piły Kościeleckiej. Tego samego dnia, w południe, niemiecki VIII korpus pod dowództwem gen. Ernsta Buscha zajął miasto[14]. Z nastaniem okupacji niemieckiej Chrzanów wraz z położonym na zachód polskim Górnym Śląskiem wcielono w listopadzie 1939 do III Rzeszy (pod zmienioną nazwą Krenau od 1941 r.). Szczególnie tragiczny był los ludności żydowskiej, stanowiąca przed wojną około 50% populacji miasta. W 1940 roku powstało w Chrzanowie getto, które obejmowało ulice: Kadłubek, Krzyską, Garncarską, część Krakowskiej, Luszowicką, Balińską oraz Berka Joselewicza[15]. Zostało ono w 1943 roku zlikwidowane a Żydów wywieziono do pobliskiego obozu koncentracyjnego w Auschwitz.

Polska Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Okupacja miasta zakończyła się 24 stycznia 1945 wraz z wkroczeniem wojsk II frontu ukraińskiego Armii Czerwonej. Ubytek ludności miasta w latach okupacji wynosił oficjalnie 7897 osób, a liczbę zniszczonych budynków oszacowano na 25%[16]. 27 stycznia działacze komunistyczni z PKWN i Polskiej Partii Robotniczej przystąpili do organizowania terenowych władz partyjnych oraz Rad Narodowych. 30 stycznia 1945 funkcjonowanie rozpoczął Zarząd Miejski. Pierwszym burmistrzem Chrzanowa po wojnie został Paweł Szarek. Największy chrzanowski zakład – Pierwsza Fabryk Lokomotyw w Polsce – uruchomił wszystkie wydziały 15 lutego, a na koniec marca zatrudniał około 1700 osób. Uruchomiony na nowo Szpital Miejski codziennie udzielał pomocy co najmniej kilku ofiarom niewypałów[16]. Odbudowa zniszczeń w Śródmieściu rozpoczęła się w roku 1946.

W powojennej Polsce Chrzanów był początkowo siedzibą należącego do województwa krakowskiego powiatu, obejmującego także miasta Jaworzno, Trzebinia i Krzeszowice oraz powstałe później Chełmek, Jeleń i Libiąż oraz okoliczne obszary wiejskie. Teren ówczesnego powiatu, do dziś nazywany Ziemią Chrzanowską, został wskutek reformy administracyjnej z roku 1975 podzielony między województwa: katowickie (w którym znalazły się miasta Chrzanów, Trzebinia, Libiąż, Jeleń i Jaworzno), krakowskie (Krzeszowice i Alwernia) oraz bielskie (Chełmek). Mimo silnego oddziaływania Górnego Śląska chrzanowianie zachowali poczucie więzi z Krakowem.

W okresie władzy ludowej zmienione były niektóre historyczne nazwy ulic, np. Aleję Henryka przemianowano na Aleję Lenina, Rynek na Plac Marksa, ulica Sokoła nosiła imię Koniewa, a Świętokrzyska – Komuny Paryskiej. W 1964 roku świętowano Obchody 700-lecia Miasta Chrzanowa. Nie jest dziś jasne, na jakiej podstawie akurat rok 1264 przyjmowano za datę lokacji miasta; znaczenie mogły mieć zbliżające się obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966.

Do osiedli budowanych lub rozbudowywanych w okresie PRL należą: śródmiejskie bloki przy ul. Wojska Polskiego oraz Osiedle Stella (1949-1955), Osiedle Północ (1961-1973), osiedle przy ul. Jordana (W 1978 osiedle było lokowane najpierw na ul.Śląskiej; później zmieniono nazwę na Żabią), Osiedle Młodości (1976-1989). Ostatnie z wymienionych osiedli miało być największym tego typu przedsięwzięciem, z mieszkaniami dla 40 tysięcy osób (plan zagospodarowania Chrzanowa zakładał zwiększenie liczby ludności miasta do 80 tysięcy osób). Planów tych w pełni nie zrealizowano, obecnie Osiedle Młodości liczy około 9 tysięcy mieszkańców.

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Upadek PRL stał się okazją do dyskusji nad powrotem Chrzanowa do województwa krakowskiego. Po ostatniej reformie administracyjnej z roku 1999 Chrzanów znajduje się w województwie małopolskim i stanowi siedzibę powiatu, obejmującego także miasta Trzebinia, Libiąż i Alwernia oraz gminę Babice. Powiat ten niemal dwukrotnie mniejszy niż przed rokiem 1975.

Information icon.svg Osobny artykuł: Powiat chrzanowski.

W 2008 roku, na wniosek władz miasta, watykańska Kongregacja do spraw Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów wydała dekret o uznaniu świętego Mikołaja z Miry za patrona Chrzanowa[17]. Dekret został ogłoszony 6 grudnia przez kardynała Stanisława Dziwisza.

Burmistrzami Chrzanowa od roku 1990 byli:

Information icon.svg Osobny artykuł: Burmistrzowie Chrzanowa.

Żydzi w Chrzanowie[edytuj | edytuj kod]

Przed wybuchem II wojny światowej w 1939 roku Chrzanów zamieszkiwała liczna społeczność żydowska – około 8 tys. osób. Zaczęli oni napływać znacznie wcześniej, bo już w XVI i XVII wieku, i przez 400 lat zamieszkiwania Chrzanowa stanowili około 50% ludności miasta. Przypuszcza się, że Żydzi tak chętnie osiadali w rzemieślniczo-handlowym Chrzanowie ze względu na jego status miasta prywatnego, gdzie nie obowiązywało prawo zakazujące osiedlania się ludności żydowskiej. W 1745 roku powstała w Chrzanowie zorganizowana gmina wyznaniowa, której zarząd sprawował władzę administracyjną, religijną i sądową nad społecznością żydowską. Na przełomie XIX i XX wieku udało im się zdominować organa władzy miejskiej, uzyskując nawet bezwzględną większość w radzie miasta w okresie 1888-1920. W latach 1899-1912 Zygmunt Keppler pełnił funkcję burmistrza.

Z czasem stali się oni wpływową grupą społeczną, często dominującą w wielu dziedzinach życia publicznego jak np. wyszynk alkoholu, produkcja pieczywa czy usługi dentystyczne. Jednak wbrew popularnemu stereotypowi większość Żydów zamieszkujących Chrzanów była uboga i mieszkała na peryferiach miasta, żyjąc z drobnego rzemiosła oraz rolnictwa.

W Chrzanowie znajdowały się liczne instytucje żydowskie jak synagogi, rzeźnia koszerna, szkoły, chadery, biblioteka, czytelnia, teatr, żydowskie kółko dramatyczne, kółko żydowskie kobiet, Żydowski Związek Miłośników Sztuki, Żydowskie Towarzystwo Sportowo–Gimnastyczne – Makkabi, Żydowski Klub Sportowy – Jutrznia i inne.

Dzisiejszymi pozostałosciami po chrzanowskich Żydach jest kirkut oraz obelisk na ul. Grunwaldzkiej upamiętniający śmierć 6 Żydów, a także kolekcja judaików w lokalnym muzeum.

Szacuje się, że Holocaust przeżyło około 10% chrzanowskich Żydów[18] .

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Statystyka[edytuj | edytuj kod]

Miasto Chrzanów jest siedzibą i jednocześnie częścią miejsko-wiejskiej gminy Chrzanów. Mieszkańcy miasta stanowią około 80% mieszkańców gminy.

Struktura ludności[19]

Miasto Chrzanów
stan na 30.06.2006
Ogółem Mężczyźni Kobiety
Łączna liczba ludności 39 797 18 973 20 824
Wiek przedprodukcyjny 6 845 3 492 3 353
Wiek produkcyjny 26 463 13 372 13 091
Wiek poprodukcyjny 6 489 2 109 4 380

Zmiany liczby ludności[19]

  • Główny Urząd Statystyczny w Warszawie
Stan na: 31.08.1939 24.01.1945 ... 31.12.1966 31.12.1970 31.12.1978 31.12.1982 31.12.1985 31.12.1995
Liczba
mieszkańców
21,5 tys.[20] 13,5 tys.[20] 23,6 tys. 28,6 tys. 33,4 tys. 36,2 tys. 38,4 tys. 42,1 tys.
Stan na: 31.12.2001 31.12.2002 31.12.2003 31.12.2004 31.12.2005 31.12.2006 31.12.2007 31.12.2008 31.12.2009[1]
Liczba
mieszkańców
40 880 40 708 40 425 40 203 39 944 39 704 39 452 39 291 39 049

Cabani[edytuj | edytuj kod]

Według tradycji ustnej, od XIII wieku Chrzanów i okoliczne miejscowości zamieszkiwała ludność napływowa zajmująca się pasterstwem i hodowlą bydła nazywana cabanami. Wywodziła ona swoje pochodzenie od pasterzy (czabanów), którzy przybyli na ziemie Małopolski wraz z najazdem Tatarów w 1241 roku. Społeczność ta z czasem przyjęła osiadły tryb życia i zasymilowała się z Polakami. Zachowała jednak do XX wieku pewne swoje tradycje i utrzymywała własną odrębność kulturową.

Ze społeczności cabanów wywodzą się znane chrzanowskie rody, m.in. Balisiowie, Bytomscy, Dulowscy, Oczkowscy, Palkowie.

Obecnie cabanami nazywa się często – w tonie humorystycznym – wszystkich mieszkańców Chrzanowa, a za najbardziej znaną regionalną potrawę uchodzą ziemniaki po cabańsku[21].

Mniejszości narodowe[edytuj | edytuj kod]

  • Śródmieście Chrzanowa zamieszkuje duża społeczność Romów.
  • Przed II wojną światową około 50% mieszkańców miasta stanowili Żydzi. Z inicjatywy środowisk żydowskich w latach 2005-2007 dokonano renowacji i uporządkowania znajdującego się w mieście cmentarza żydowskiego.

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Struktury wyznaniowe w Chrzanowie.
Zasięg parafii katolickich w Chrzanowie

Kościół rzymskokatolicki

W Chrzanowie funkcjonuje sześć następujących parafii rzymskokatolickich należących do dekanatu chrzanowskiego archidiecezji krakowskiej[22]:

Kościoły ewangeliczne

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące protestanckie wspólnoty o charakterze ewangelicznym:

Świadkowie Jehowy

Na terenie miasta działają 2 zbory Świadków Jehowy:

  • Chrzanów – Północ
  • Chrzanów – Śródmieście

Korzystają one wspólnie z jednej Sali Królestwa (ul. Pogorska 2)[23].

Dawne synagogi żydowskie

W Chrzanowie istniały cztery synagogi:

Infrastruktura mieszkaniowa[edytuj | edytuj kod]

W Chrzanowie znajduje się prawie 17 tysięcy mieszkań, z czego około 6 tysiącami administruje Powszechna Spółdzielnia Mieszkaniowa w Chrzanowie, a ponad 2,5 tysiącami – Zarząd Budynków Komunalnych. Mieszkania zaopatrywane są w wodę z ujęć głębinowych "Matylda" i "Żelatowa". Ponad 9 tysięcy mieszkań posiada ogrzewanie centralne[7].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Uwarunkowania[edytuj | edytuj kod]

Parowóz Ol49 produkowany w Fabloku (1951-1954)

U początków swojego istnienia Chrzanów był przede wszystkim miastem kupieckim. W 1616 roku zatwierdzono statut cechu tkackiego, wyrabiajacego słynne sukna "bernardyńskie" i granatowe "lazury". W mieście działały też cechy; rzeźnicki, szewski, krawiecki i kowalski. Chrzanów staropolski miał dwie handlowe specjalności: bydło (istniała tu komora celna dla jego wywozu na Śląsk) oraz kruszce – głównie ruda ołowiu, tzw. galena, ołowianka oraz cynk. Ich wydobywanie, a także przetapianie rozpoczęto w rejonie Chrzanowa w drugiej połowie XIV wieku. O znaczeniu Chrzanowa w handlu ołowiem świadczy urobiona od imienia miasta nazwa jednostki wagi tego kruszcu- centarius ponderis gravis Chrzanowiensis. Reliktem ówczesnej, powierzchniowej eksploatacji kruszców są tzw. warpie – lejowate zaglębienia w ziemi, rozsiane wokół Chrzanowa i porośnięte roślinnością. W ciagu XVIII wiek i XIX wieku Żydzi przejęli cały handel oraz część przemysłu.

Rozwój przemysłu i handlu nastąpił wraz z uruchomieniem w roku 1847 linii kolejowej, łączącej Kraków z Wiedniem, co umożliwiło transport rud wydobywanych w jednej z pierwszych głębinowych kopalni rud cynkowo-ołowianych "Matylda", uruchomionej w 1852 roku.

Information icon.svg Osobny artykuł: Zagłębie Krakowskie.

W odrodzonej II Rzeczypospolitej miasto rozwinęło się jako ośrodek produkcji lokomotyw i maszyn (w 1920 roku powstała tu "Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce" S.A. – Fablok ), która była jedynym przedsiębiorstwem w owym czasie produkującym parowozy. Wkrótce w 1928 roku[24][25] powstały Zakłady Materiałów Ogniotrwałych Stella, dostarczające hutnictwu materiały szamotowe oraz ogniotrwałe materiały ceramiczne. W roku 1930 zatopienie kopalni Matylda zakończyło natomiast okres wydobycia rud cynku i ołowiu.

Po II wojnie światowej w Chrzanowie rozwinął się przemysł spożywczy (powstały m.in. zakłady mięsne, mleczarnia i chłodnia) oraz produkcja materiałów budowlanych. W roku 1953 osuszono kopalnie Matylda i w roku 1958 wznowiono wydobycie. Kopalnia działała do roku 1973, a w roku 1987 przeprowadzono całkowitą likwidacje zakładu. W dawnym szybie "Betty" (powojenna nazwa: "Józef") znalazło się ujęcie wody pitnej dla miasta[26].

Od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, wskutek znacznej redukcji zatrudnienia w sektorze przemysłowym w latach 90. XX wieku, znaczna część mieszkańców Chrzanowa trudni się handlem detalicznym. Miasto stało się lokalnym centrum handlu, także dla mieszkańców Trzebini, Libiąża czy południowych części Jaworzna.

Inwestycje[edytuj | edytuj kod]

Węzeł Chrzanów, autostrada A4 a po lewej ul. długa w Trzebini

W Chrzanowie swoje sklepy zlokalizowało kilka dużych sieci handlowych (m.in. Tesco, Piotr i Paweł, Lidl, Biedronka, Kaufland, Netto). Znajduje się również Centrum Handlowe MAX, które jest jedyną galerią handlową w powiecie chrzanowskim. Obecnie w galerii znajduje się ponad 65 sklepów i lokali usługowych, w tym kawiarnia i restauracje. Na istniejących terenach przemysłowych swoje fabryki otwarły m.in. norweski koncern Hydro i niemiecka grupa Seppeler ponadto Zakłady Mięsne "UNIMIĘS". Wybudowano nową fabrykę akcesoriów samochodowych Valeo, zlokalizowaną przy autostradzie A4.

Zgodnie z porozumieniem[27] podpisanym 27 września 2007 przez Burmistrza Miasta Chrzanowa oraz Instytut Prawa Spółek i Inwestycji Zagranicznych w Krakowie reprezentujący zagranicznego inwestora, planowane jest zagospodarowanie terenów położonych na północ od autostrady A4 (w sąsiedztwie Balina) o powierzchni ok. 400 ha, między innymi poprzez budowę nowego, dużego osiedla mieszkaniowego (nazywanego potocznie "drugim Chrzanowem"). Realizację tego przedsięwzięcia opóźnia znaczne rozdrobnienie własności gruntów na tych terenach (obejmujących ok. 1800 prywatnych działek). W roku 2009 rozpoczęto budowę obwodnicy, która ma połączyć osiedle Północ, osiedle Niepodległości i Kościec.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Szlaki drogowe i kolejowe w Chrzanowie
Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat pożaru cysterny na DK79
(27 IX 2008)

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Przez Chrzanów przebiega linia kolejowa nr 93 TrzebiniaZebrzydowice. Miasto posiada bezpośrednie połączenie kolejowe z Krakowem (relacja docelowa: Wieliczka) oraz Oświęcimiem, kursy obsługiwane przez EZT EN57 i EN71. Z Chrzanowa pociągiem można się również dostać do Bohumina. Duży ruch pociągów towarowych, w dużej części z libiąskiej Kopalni Węgla Kamiennego "Janina".

W mieście znajduje się stacja Chrzanów oraz przystanek osobowy Chrzanów Śródmieście, który ze względu na lokalizację blisko centrum cieszy się większą popularnością wśród podróżnych.

Przez Chrzanów przebiega zamknięta obecnie dla ruchu osobowego linia nr 126 Jaworzno SzczakowaBolęcin, (na odcinku Jaworzno – Chrzanów została rozebrana w roku 1985) obecnie wykorzystywana jedynie przez Kopalnię i Prażalnię Dolomitu "Żelatowa". PKP nie ma w planach przywrócenia tam ruchu osobowego, który został tam zamknięty w roku 1995, a w roku 2001 zdjęto sieć trakcyjną.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

W obrębie Chrzanowa znajdują się trzy bezpośrednie zjazdy na autostradę A4E40 . Dzięki temu Chrzanów posiada szybkie połączenie drogowe z Krakowem, Katowicami i dalej Wrocławiem.

Przez centrum miasta przebiega również alternatywna wobec autostrady droga krajowa 79. Nie jest jednak przejezdna dla pojazdów o wysokości powyżej 3,2 metra ze względu na stosunkowo niskie wiadukty kolejowe. Na trasie w kierunku Katowic prowadzi północnym obrzeżem Śródmieścia, pod wiaduktem o wysokości 3,2 metra [1], natomiast na trasie w kierunku Krakowa – południowym obrzeżem Śródmieścia, pod wiaduktem o wysokości 3,5 metra [2].

W Chrzanowie swój początek mają drogi wojewódzkie: 933 przez Oświęcim, Pszczynę, Wodzisław Śląski, Jastrzębie-Zdrój do Rzuchowa oraz 781 przez Babice, Zator, Andrychów do Łękawicy.

Komunikacja zbiorowa[edytuj | edytuj kod]

Większość linii komunikacji miejskiej na terenie Chrzanowa i sąsiednich gmin jest obsługiwana na zlecenie Związku Komunalnego "Komunikacja Międzygminna" w Chrzanowie (współtworzonego przez gminy: Chrzanów, Libiąż i Trzebinia) przez Konsorcjum Komunikacji Autobusowej w Trzebini, w skład którego wchodzą różne firmy przewozowe (głównie Transgór Mysłowice – zakład nr 2 w Trzebini). Do 31 grudnia 1999 w skład ZKKM wchodziło również miasto Jaworzno, gdzie obecnie przewozy realizuje niezależnie przedsiębiorstwo PKM Jaworzno.

Ponadlokalny transport samochodowy dla mieszkańców Chrzanowa i okolic zapewniają ZKKM Chrzanów (linia "K" w kierunku Krakowa), PKM Jaworzno (linie w kierunku Katowic), PKS Kraków, a także minibusy przewoźników prywatnych, takich jak POL-BUS, Stan-BUS, Jawor-Trans, DANEXpress. Funkcjonujące przez wiele lat przedsiębiorstwo PKS Chrzanów zakończyło działalność w roku 2006.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2012 otwarto sanitarne lądowisko przy ul. Topolowej.

Atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Muzeum w Chrzanowie
Muzeum "Dom Urbańczyka"
Kryta pływalnia

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Budowle z początków istnienia Chrzanowa – a także późniejsze, lecz wzniesione z drewna, jak ratusz miejski czy pałac hr. Starzeńskich w parku Kościelec – nie zachowały się do dzisiejszych czasów. Zniszczeniom wojennym i późniejszej rozbiórce uległy również synagogi. Zachowały się kościoły i śródmiejskie kamienice. W centrum miasta warte odwiedzenia są: kościół pw. Św. Mikołaja, Rynek (przebudowany i odnowiony w latach 2004-2005), Plac Tysiąclecia, Park Miejski, Aleja Henryka. Warto odwiedzić Muzeum w Chrzanowie (budynek główny na terenie parku oraz tzw. Dom Urbańczyka przy Alei Henryka), a także kościół pw. Św. Jana Chrzciciela w Kościelcu.

W sołectwach do ciekawszych obiektów można zaliczyć kościół pw. Podwyższenia Krzyża Św. oraz Pałacyk (obecnie Dom Pomocy Społecznej) w Płazie. Na terenie wapiennika w tej samej miejscowości interesującym zabytkiem architektury przemysłowej jest kręgowy piec do wypalania wapna (typ "Hoffman") z roku 1892, ostatnia taka budowla zachowana w Polsce[28]. Dość znany jest w Polsce napis na zegarze, znajdującym się przy jednym ze skrzyżowań w Płazie, głoszący: Jedna z tych godzin będzie twą ostatnią.

W sąsiedniej gminie Babice zlokalizowane są, należące do Muzeum w Chrzanowie, największe atrakcje okolicy: zakonserwowane ruiny zamku Lipowiec oraz bogaty skansenNadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie.

Kultura i rozrywka[edytuj | edytuj kod]

W centrum miasta zlokalizowany jest dom kultury (Miejski Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji), pełniący także funkcję jedynego kina w Chrzanowie. Funkcjonuje Miejska Biblioteka Publiczna z filiami dla dzieci i młodzieży.

Corocznie w czerwcu organizowane są Dni Chrzanowa, na które składa się wiele imprez kulturalnych, sportowych i rozrywkowych.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Chrzanowie działają kluby sportowe: II Ligowy Piłki Ręcznej: MTS Chrzanów ( wydzielony w roku 1998 z upadającego, założonego w 1926 roku TS "Fablok"[29] ), Fablok (piłkarski), Orły, Sokół. Swą siedzibę ma tu również Chrzanowska Akadamia Ju-jitsu, a filię grupa Mundo Capoeira. Znajdują się tu także: kryty basen kąpielowy i niewielki odkryty basen letni oraz hala widowiskowo-sportowa.

Rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Chrzanów i okolice bogate są w atrakcyjne pod względem rekreacyjnym tereny leśne, z wytyczonymi szlakami pieszymi i rowerowymi. Urozmaicone i interesujące są budowa geologiczna oraz ukształtowanie terenu. W sąsiedztwie miasta znajduje się rekreacyjny zbiornik wodny – Zalew Chechło oraz Puszcza Dulowska. Pośród należących do miasta obszarów leśnych znajduje się duży zbiornik dla wędkarzy Groble oraz prowadzony przez zakonników ośrodek rekolekcyjny.

Baza agroturystyczna nie jest rozwinięta.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Oświata w Chrzanowie.

Chrzanów posiada dwa licea ogólnokształcące, zespoły szkół technicznych i zawodowych, cztery gimnazja i siedem szkół podstawowych (w tym jedną specjalną), szkołę muzyczną, a także niepubliczną Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Marketingu oraz społeczny koledż dla absolwentów szkół średnich.

Media[edytuj | edytuj kod]

Do tytułów prasy lokalnej należą: Tygodnik Ziemi Chrzanowskiej "Przełom", dwumiesięcznik "Kronika Chrzanowska", Magazyn Reklamowy "Żółty Jeż" (bezpłatny), a także lokalny dodatek do Gazety Krakowskiej. Do mediów internetowych: Portal PowiatChrzanowski.pl, Portal społecznościowo informacyjny Chrzanowski24.pl oraz powiat-chrzanow.pl

Radio Kraków posiada w Chrzanowie studio terenowe.

Chrzanowska Telewizja Lokalna produkuje audycje dostępne do oglądania w telewizjach kablowych oraz na stronie internetowej.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Chrzanowem[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Chrzanowem.

Osoby (w kolejności chronologicznej)

Formacje artystyczne (w kolejności alfabetycznej)

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010
  2. Rolf Jehke: [www.territorial.de/obschles/krenau/gem1945.htm Gemeindeverzeichnis Landkreis Krenau].
  3. Istnieje możliwość bezpłatnego przejazdu autostradą A4 na odcinku: węzeł Chrzanów II (ul. Balińska, zjazd na DW933) – węzeł Chrzanów I (Os. Niepodległości, DK79).
  4. Por. Statut gminy Chrzanów
  5. Julian Zinkow, Informator turystyczny powiatu chrzanowskiego, Wydawnictwo artystyczno-graficzne, Kraków 1968
  6. http://www.zielonasiec.pl/IMG/pdf/18_publikacja_tnz_pzs.pdf
  7. 7,0 7,1 7,2 Małgorzata Stefańska, Jerzy Motyka – Chrzanów, Wydawnictwo TEKST, 1994
  8. W oparciu o monografię miasta autorstwa Jana Pęckowskiego
  9. Rafał Malik: Średniowieczne lokacje miejskie w granicach kasztelanii chrzanowskiej. Kraków: Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków, 2005.
  10. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  11. Por. np. Encyklopedia PWN oraz Chrzanów w dokumencie archiwalnym w serwisie Polska.pl
  12. http://groby.radaopwim.gov.pl/grob/7080/
  13. S. Jura Etapy walki z okupantem niemieckim (2). "Kronika", 1994, nr 32: kwiecień, s. 9.
  14. Muzeum w Chrzanowie Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1 Chrzanów 1999, s. 11-12, ISBN 83-906081-3-8
  15. http://www.regionalia.home.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=138&catid=150&Itemid=549
  16. 16,0 16,1 Jan Ciura, Jerzy Motyka – Chrzanów w 35-leciu Polski Ludowej, wyd. 1980
  17. Św. Mikołaj biskup – patron miasta. chrzanow.pl. [dostęp 2013-09-24].
  18. http://www.regionalia.home.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=138&catid=150&Itemid=549
  19. 19,0 19,1 Główny Urząd Statystyczny w Warszawie
  20. 20,0 20,1 www.chrzanow.pl
  21. Por. reportaż z kiermaszu II Małopolskiego Festiwalu Smaku
  22. Dekanat Chrzanów. diecezja.pl. [dostęp 2013-09-24].
  23. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.
  24. H. Latała Chrzanowskie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych. /W:/ Zarys historii polskiego przemysłu materiałow ogniotrwałych. T.2. Gliwice 1997, s. 77-83
  25. Muzeum w Chrzanowie Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1 Chrzanów 1999, s. 369, ISBN 83-906081-3-8
  26. Muzeum w Chrzanowie Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1 Chrzanów 1999, s. 368, ISBN 83-906081-3-8
  27. Por. www.chrzanow.pl
  28. Muzeum w Chrzanowie Chrzanów. Studia z dziejów miasta. tom 2. Chrzanów współczesny. cz.1 Chrzanów 1999, s. 368, ISBN 83-906081-3-8
  29. http://www.fablok.net/index2.php?plik=historia.html

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]