Ciemiernik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ciemiernik
Ciemiernik biały
Ciemiernik biały
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd jaskrowce
Rodzina jaskrowate
Rodzaj ciemiernik
Nazwa systematyczna
Helleborus L.
Sp. Pl. 557. 1753
Typ nomenklatoryczny
Helleborus niger L.[2]
Synonimy

Helleboraster Moench

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiaty różnych gatunków i odmian
Kwiat odmiany ozdobnej ciemiernika wschodniego
Ciemiernik cuchnący
Jedna z odmian ciemiernika ogrodowego

Ciemiernik (Helleborus L.) – rodzaj roślin należących do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Liczy około 20 gatunków. W Europie Zachodniej (od Wysp Brytyjskich po Hiszpanię występują 2 gatunki. Obszarem o największym zróżnicowaniu rodzaju jest Półwysep Bałkański, gdzie rośnie 8 gatunków ciemierników, spośród których niektóre sięgają do Kaukazu. W zachodnich Chinach występuje ciemiernik tybetański o izolowanym zasięgu. Wiele gatunków ciemierników, mieszańców między nimi i odmian uprawnych uprawianych jest jako rośliny ozdobne[3]. Wiele gatunków wykorzystywanych jest także od dawna w zielarstwie oraz w homeopatii[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny dorastające do 80 cm wysokości, z silnym kłączem[3].
Liście
Grube, skórzaste, nierzadko zimotrwałe, liście odziomkowe długoogonkowe, 7-12-sieczne lub dzielne, o odcinkach na brzegu mniej lub bardziej ząbkowanych[3][5].
Kwiaty
Często zwisające, okazałe. Mają 5 trwałych, dużych i barwnych działek okwiatu, płatki zielone lub purpurowe, w liczbie 5-15 zredukowane do drobnych, rurkowatych, kubkowatych lub dwuwargowych miodników. Pręciki liczne. 2-15 słupków (najczęściej 5, natomiast u H. foetidus i H. dumentorum – 3) z górnymi zalążniami i długimi szyjkami[3][5].
Owoce
Wielonasienne mieszki z długimi dzióbkami, u niektórych gatunków nasiona zawierają białawe elajosomy[3][5].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Byliny, geofity kłączowe. Kwiaty zapylane są przez owady, głównie pszczoły. Nasiona rozsiewane są u części gatunków przez mrówki. Rosną w widnych lasach i zaroślach[3]. Wymagają zwykle gleb próchnicznych o odczynie obojętnym do zasadowego, tylko niektóre gatunki rosną na glebach kwaśnych. Zwykle rosną na glebach wilgotnych i w większości sa odporne na mrozy sięgające do -15°C[4].

Wszystkie gatunki są trujące[6]. Zawierają toksyczne, w smaku piekące alkaloidyhelleborynę i helleborydynę (stosowane też w medycynie). Po przełamaniu liście wydzielają silny, ostry zapach[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales), należących do kladu dwuliściennych właściwych (eudicots)[1]. Reprezentuje monotypowe plemię Helleboreae[7].

Gatunki flory Polski[8]
Gatunki uprawiane[8][9]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny ozdobne
Wiele gatunków jest uprawianych na rabatach jako rośliny ozdobne. Uprawiane są głównie ze względu na ładne kwiaty oraz fakt, że kwitną bardzo wczesną wiosną, a niektóre gatunki nawet w zimie[10]. Ich kwiaty są dość trwałe, mogą więc być używane na kwiat cięty[6].
Rośliny lecznicze
W Polsce (niegdyś w Bieszczadach) i na Słowacji ciemiernik purpurowy (H. purpurascens) stosowany był w medycynie ludowej w dolegliwościach sercowych. Ciemiernik kaukaski (sprzedawany pod rosyjską nazwą "moroznik") jest wykorzystywany jako lek oczyszczający organizm i wspomagający przy odchudzaniu. Ze względu na silne własności trujące stosowanie ciemiernika lub jego preparatów dopuszczalne jest tylko pod kontrolą lekarza.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Ciemierniki najlepiej rosną na częściowo zacienionych stanowiskach, na przepuszczalnej, próchnicznej i stale wilgotnej ziemi[10]. Rozmnaża się je przez nasiona wysiewane zaraz po ich zbiorze, gdyż szybko tracą one zdolność kiełkowania[6]. Można też rozmnażać je przez podział silnie rozrośniętych kęp, najlepiej robić to również zaraz po przekwitnieniu[6]. Po przekwitnieniu wskazane jest usuwanie kwiatostanów oraz ściółkowanie gleby kompostem. Rośliny bywają atakowane przez mszyce, zwalcza się je preparatami chemicznymi.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-07].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-04].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 54. ISBN 0333748905.
  4. 4,0 4,1 Janet Marinelli (red.): Wielka Encyklopedia Roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 182-183. ISBN 83-7391-888-4.
  5. 5,0 5,1 5,2 Adam Jasiewicz (red.): Flora polski. Tom IV. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwa Naukowe, 1985, s. 16. ISBN 83-01-05853-6.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Ciemierniki. [dostęp 2010-02-01].
  7. Genus: Helleborus (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2013-03-28].
  8. 8,0 8,1 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  10. 10,0 10,1 zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło ciemiernik w Wikisłowniku