Cieszyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o nazwie Cieszyn.
Cieszyn
Herb Flaga
Herb Cieszyna Flaga Cieszyna
Dewiza: Amore et non dolore
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat cieszyński
Gmina gmina miejska
Data założenia 810[uwagi 1]
Prawa miejskie 1220
Burmistrz Mieczysław Jerzy Szczurek
Powierzchnia 28,61 km²
Wysokość 249-378,5 m n.p.m.[1] m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

36 119
1262 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 33
Kod pocztowy 43-400
Tablice rejestracyjne SCI
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Cieszyn
Cieszyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cieszyn
Cieszyn
Ziemia 49°45′N 18°38′E/49,750000 18,633333Na mapach: 49°45′N 18°38′E/49,750000 18,633333
TERC
(TERYT)
2403011
SIMC 0924158
Urząd miejski
Rynek 1,
43-400 Cieszyn
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Cieszyn w Wikisłowniku
Strona internetowa

Cieszyn (czes. Těšín, niem. Teschen, łac. Tessin) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, którego władz jest siedzibą. Leży na Pogórzu Śląskim, nad Olzą. Współczesne administracyjne pojęcie „miasto Cieszyn” odnosi się do prawobrzeżnej części, stanowiącego pod względem przestrzennym i społecznym jedną całość, ośrodka miejskiego, którego część lewobrzeżna należy do Czech i nosi oficjalną nazwę „Czeski Cieszyn”.

Dzieje Cieszyna sięgają IX wieku i wiążą się z grodem słowiańskiego plemienia Golęszyców. Lokacja miasta nastąpiła około 1220 r. Od końca XIII wieku było ono centrum księstwa cieszyńskiego – istniejącego formalnie do 1918 r. i rządzonego w swej historii przez dwie dynastie: Piastów oraz Habsburgów – stając się w epoce nowożytnej jednym z najważniejszych miast Śląska. W dobie XIX-wiecznego uprzemysłowienia Cieszyn zaczął być gospodarczo prześcigany przez takie ośrodki jak Bielsko czy Morawska Ostrawa, pozostając jednak ważnym ośrodkiem kulturalnym i oświatowym. Podział miasta dokonał się w lipcu 1920 r. i był wynikiem dwuletniego sporu terytorialnego między powstałymi na gruzach monarchii austro-węgierskiej Polską i Czechosłowacją. Cieszyn jest stolicą krainy historyczno-geograficznej Śląska Cieszyńskiego.

W polskiej części miasta znajduje się większość cieszyńskich zabytków, skupionych w zespole przestrzennym Starego Miasta oraz na Górze Zamkowej. Do najbardziej rozpoznawalnych należą rotunda św. Mikołaja i Kościół Jezusowy.

W przeciwieństwie do Czeskiego Cieszyna, dzielnice prawobrzeżne są jednolite etnicznie – ponad 96% ludności deklaruje narodowość polską. Charakterystyczna jest natomiast różnorodność religijna z wyznaniami rzymskokatolickim i luterańskim jako dominującymi.

Według danych na 1 stycznia 2013 r. polski Cieszyn liczy 36 119 mieszkańców, jego powierzchnia wynosi natomiast 28,61 km²[2]. Wspólnie obie części miasta zamieszkiwane są przez 60,5 tys. osób i zajmują 63 km².

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Cieszyn na mapie powiatu

Cieszyn znajduje się w południowej części Polski, pomiędzy 18º 35' 50 długości geograficznej wschodniej i 49º 43' 08 szerokości geograficznej północnej[3]. Pod względem administracyjnym leży w południowej części województwa śląskiego, w powiecie cieszyńskim. Graniczy od północy z gminą Hażlach (z Pogwizdowem, Hażlachem i Zamarskami), od północnego wschodu z gminą Dębowiec (z Gumnami i Ogrodzoną), od wschodu i południa z gminą Goleszów (z Bażanowicami, Dzięgielowem i Puńcowem). Zachodnia granica miasta o długości ok. 9,7 km pokrywa się z granicą polsko-czeską, za którą leży miasto Czeski Cieszyn[4].

Według danych z 2007[5] Cieszyn ma obszar 28,69 km², w tym:

  • użytki rolne: 55%
  • użytki leśne: 7%

Miasto stanowi 3,93% powierzchni powiatu.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy Cieszyn wzmiankowany został w 1155 jako Tescin[6], w bulli protekcyjnej papieża Hadriana IV dla biskupa wrocławskiego Waltera, w której wymieniono Cieszyn jako jeden z grodów kasztelańskich.[7] Z kolei w 1223 miejscowość wzmiankowano jako Tessin[8].

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Teschin. Księga ta wymienia również Kalembice, które w 1973 zostały wchłonięte przez miasto, w formie Chalambyci[9][10].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych GUS na 1 stycznia 2013 Cieszyn liczył 36 119 mieszkańców i jest 149. miastem w Polsce pod względem liczby mieszkańców oraz 2176. pod względem zajmowanej powierzchni. Gęstość zaludnienia wynosi 1262 os./km²[2].

Dane z 31 grudnia 2012[11]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
parametr osób  % osób  % osób  %
populacja 36 119 100 19 229 53,2 16 890 46,8
gęstość zaludnienia (os./km²) 1262,5 672,1 590,4

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie miasta[edytuj | edytuj kod]

Rotunda romańska z XI wieku

Cieszyn jest jednym z najstarszych miast na Śląsku. Podanie głosi, że założyli go w 810 roku[uwagi 1] trzej bracia, Bolko, Leszko i Cieszko (Bolek, Lešek a Těšek), synowie czeskiego księcia Lecha, który zginął w walce z wojskami cesarza Karola Wielkiego w 805 roku, najpewniej przy oblężeniu Canburga, siedzibie rodowej księcia Lecha, w dolinie dolnej Ohrzy[12]. Według legendy trzej bracia, po długiej wędrówce spotkali się tutaj u źródła, nazwanego później Studnią Trzech Braci, i ciesząc się tym faktem założyli gród Cieszyn.

W rzeczywistości zalążkiem dzisiejszego miasta jest Góra Zamkowa, gdzie najstarsze ślady osadnictwa sięgają VI-V w. p.n.e. oraz słowiański gród we wsi Podobora (obecnie część Kocobędza, Rep. Czeska), zwany „Starym Cieszynem”. Po zniszczeniu Starego Cieszyna przez wojska wielkomorawskie w końcu VIII wieku osadnicy słowiańscy zbudowali na Górze Zamkowej nowe grodzisko obronne, które stało się zapleczem dla odbudowywanego starego grodu. Z czasem zyskało ono na znaczeniu i wraz ze Starym Cieszynem stało się centrum administracyjnym, religijnym i gospodarczym znacznej części Śląska. W XI wiek] zbudowano tu kaplicę w stylu romańskim, która przetrwała do dziś i jest jednym z najważniejszych zabytków na Śląsku i w Polsce (jej podobizna zdobi m.in. rewers banknotu 20-złotowego oraz dwuzłotowej monety z kolekcjonerskiej serii Historyczne miasta w Polsce). W tym samym czasie pod Górą Zamkową zaczęło rozbudowywać się podgrodzie, a cieszyński gród urósł do rangi kasztelanii podlegającej królom polskim, a w okresie rozbicia dzielnicowego książętom śląskim. Rozwój grodu na Górze Zamkowej spowodował, że na przełomie XI i XII wieku przestał istnieć Stary Cieszyn.

W 1172 powstało księstwo raciborskie w skład którego oprócz kasztelanii raciborskiej weszła również cieszyńska. W 1202 połączyło się ono z księstwem opolskim. W tym czasie na przeciwległym do Góry Zamkowej wziesieniu za fosą rozwijała się osada, być może targowa, o owalnym układzie przestrzennym skupionym wokół obecnego Placu Teatralnego, gdzie pod koniec XII wieku powstał pierwszy kościół parafialny (poza grodową kaplicą pw. św. Mikołaja) o nieznanym dziś wezwaniu[13]. Powierzchnia przedlokacyjnej osady wynosiła w przybliżeniu 2,3 ha[14]. W dokumencie protekcyjnym biskupa wrocławskiego Wawrzyńca z dnia 25 maja 1223 roku wydanym na prośbę księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza dla klasztoru premonstrantek w Rybniku wśród miejscowości mających im płacić dziesięcinę wymieniono również suburbium Cieszyna, czyli przedmieście (późniejsze Frysztackie Przedmieście)[15], pośrednio więc dokument ten dowodził tego, że Cieszyn był już miastem, a więc formalna lokacja miasta nastąpiła najpewniej pomiędzy 1217[a] a 1223, a początkowo prawa miejskie oparte były na prawie lwówieckim[16]. Miasto lokacyjne przylegało od strony wschodniej do osady przedlokacyjnej, z rynkiem w miejscu obecnego Starego Targu, powiekszając obszar miasta o około 1,75 ha[17]. Około 1240 zbudowano też okazały nowy kościół parafialny pw. św. Marii Magdaleny w miejscu obecnego teatru, przy którym działała szkoła parafialna. Około 1270 ufundowany został klasztor Dominikanów, usytowany na południowy wschód od zabudowań miejskich[18].

Okres panowania Piastów[edytuj | edytuj kod]

Cieszyn ok. 1640 – miedzioryt Meriana

Po podziale Księstwa Opolsko-Raciborskiego w 1281 lub 1282, a następnie Księstwa Raciborskiego w 1290, Cieszyn został stolicą Księstwa Cieszyńskiego, a pierwszym księciem cieszyńskim został Mieszko, założyciel linii Piastów cieszyńskich, który rozpoczął przebudowę grodu na zamek. Jako stolica księstwa Cieszyn nadal zdobywał na znaczeniu i rozbudowywał się. Największy rozwój przypadł na lata panowania księcia Przemysława I Noszaka, który w 1374 nadał Cieszynowi nowe prawa miejskie na wzór Wrocławia i w miejsce drewnianego zamku wzniósł murowany. Wtedy też powołano urząd burmistrza (pierwszy znany burmistrz to Mikołaj Giseler) i radę miejską, dla których zbudowano ratusz przy utworzonym rynku (dzisiejszy Stary Targ). Prawdopodobnie już w tym okresie działał też miejski szpital dla ubogich na Frysztackim Przedmieściu. Ówcześnie Cieszyn był jednym z najważniejszych i największych miast Śląska.

Kolejny gwałtowny rozwój miasto przeżyło za panowania księcia Kazimierza II, który w 1496 przeniósł rynek na obecne miejsce podarowując również nowy kwartał wzdłuż obecnej ulicy Srebrnej, powołał sąd ziemski, a obwałowania miejskie zostały poszerzone na wschód, w tym część z nich stanowiło kamienne mury obronne. W XVI wieku notuje się dalszy rozwój miasta we wszystkich dziedzinach. Po objęciu samodzielnych rządów przez Wacława III Adama w 1545 rozpoczęte zostały przez niego działania reformacyjne. Jeszcze w tym samym roku podarował on miastu obszar ogrodów klasztoru Dominikanów, który z czasem został zabudowany i nazwany Nowym Miastem[19]. W drugiej połowie XVI wieku miasto rozpoczęło planowy zakup obszaru położonego na wschód od Wyższej Bramy pod założenie Górnego Przedmieścia[20]. W XVII wieku miasto zostało w dużym stopniu zniszczone podczas wojny trzydziestoletniej. W wyniku wojny nastąpił upadek ekonomiczny i demograficzny całego Księstwa Cieszyńskiego, w tym samego Cieszyna. Wygaśnięcie linii Piastów cieszyńskich w 1653 i przejęcie władzy w księstwie bezpośrednio przez królów czeskich (cesarzy niemieckich) z rodu Habsburgów spowodowało stagnację gospodarczą i polityczną Cieszyna do końca wieku.

Okres panowania Habsburgów[edytuj | edytuj kod]

Plan miasta z 1909
Kartka pocztowa z 1900 r.
Pałac Habsburgów
Wymarsz Legionu Śląskiego z Cieszyna w 1914 r.
Jakub Alt: „W Cieszynie” (1840)

Zakończenie okresu kontrreformacji pozwoliło na zbudowanie w Cieszynie w latach 1709-1750 dużego kościoła ewangelicko-augsburskiego, który jest dziś największą świątynią luterańską w Polsce. Pozycja miasta wzmocniła się po zakończeniu wojen śląskich w połowie XVIII wieku, w wyniku których Cieszyn, jako jedno z nielicznych miast Śląska, pozostał przy Austrii. 13 maja 1779 podpisano tu pokój pomiędzy Austrią i Prusami, kończący wojnę o sukcesję bawarską. W latach 1768-1771 Cieszyn stał się też główną siedzibą konfederatów barskich. Powolny powrót do świetności miasta przerwała seria kataklizmów (w tym trzęsienia ziemi). Najpoważniejszym z nich był pożar w 1789, który doszczętnie strawił niemal całe miasto. Przez 11 lat Cieszyn podnosił się z gruzów, a większość ze zbudowanych wtedy budynków przetrwała do dnia dzisiejszego.

Przełom XVIII i XIX wieku to gwałtowny rozwój życia kulturalno-oświatowego Cieszyna. W 1802 ks. Leopold Szersznik tworzy muzeum (obecnie Muzeum Śląska Cieszyńskiego), uznawane dziś za pierwsze publiczne muzeum na ziemiach polskich. W 1805, w wyniku zagrożenia Wiednia przez wojska napoleońskie, do Cieszyna przenosi się dwór cesarski i rząd monarchii austriackiej. W ten sposób przez pewien czas Cieszyn był stolicą cesarstwa, nie przyniosło to jednak miastu żadnych wymiernych korzyści. W 1839 ostatecznie rozebrano piastowski zamek, a na Górze Zamkowej, z polecenia księcia Karola Habsburga, zbudowano klasycystyczny pałac (tzw. Nowy Zamek) z dużym parkiem (w tej formie Góra przetrwała do dziś). W 1836 po raz kolejny pożar strawił część śródmieścia, w tym piękny ratusz, który odbudowano w 1846 (po odbudowie ratusz pozostał w niezmienionej formie do dziś). W 1846 powstał również, działający do dziś, browar książęcy u stóp Góry Zamkowej. W okresie Wiosny Ludów Cieszyn staje się ważnym ośrodkiem polskiej myśli narodowej. W 1848 zaczęła wychodzić tu pierwsza polska gazeta. W 1872 Cieszyn stał się siedzibą Wikariatu Generalnego dla Śląska Austriackiego. W 1869 do Cieszyna dociera pierwsza linia kolejowa, a wokół zbudowanego dworca na zachodnim brzegu Olzy (dzisiejszy Czeski Cieszyn) rozpoczyna się budowa dzielnicy przemysłowej. Rozwój przemysłowy miasta nie przebiegał jednak tak szybko jak choćby w niedalekim Bielsku, co spowodowało powolną utratę znaczenia gospodarczego Cieszyna w regionie. Pozostawał on jednak nadal ważnym ośrodkiem administracyjnym i kulturalno-oświatowym.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 979 budynkach w Cieszynie na obszarze 677 hektarów mieszkało 18581 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 2744,6 os./km², z tego 12873 (69,3%) mieszkańców było katolikami, 4019 (21,6%) ewangelikami, 1666 (9%) wyznawcami judaizmu a 23 (0,1%) innej religii lub wyznania, 10510 (56,6%) było niemiecko-, 5950 (32%) polsko-, 1050 (5,7%) czesko- a 69 (0,4%) innojęzycznymi[21]. Do 1910 liczba budynków wzrosła do 1230 a mieszkańców do 22489 (na obszarze 669 ha, gęstość zaludnienia 3361,6 os./km²), z czego 21550 było zameldowanych na stałe, 13254 (61,5%) było niemiecko-, 6832 (31,7%) polsko-, 1437 (6,7%) czeskojęzycznymi, a 27 (0,1%) posługiwało się jeszcze innym językiem, 15138 (67,3%) było katolikami, 5137 (22,8%) ewangelikami, 37 (0,2%) kalwinistami, 2112 (9,4%) żydami a 65 (0,3%) osób było jeszcze innej religii lub wyznania[22]. Z tego po odliczeniu części miasta, które w 1920 przypadły Czechosłowacji (Brandys, Kamieniec i Saska Kępa) i stacjonującej tu armii (w sile 1992 mężczyzn) Cieszyn miałby w 1910 403 hektary (60,4%), 13660 mieszkańców (60,7% populacji miasta, gęstość zaludnienia 3389,6 os./km²), w tym 13043 zameldowanych na stałe, 8969 (65,7%) katolików, 3288 (24,1%) protestantów, 1363 (10%) żydów, 40 (0,3%) innych religii, 8618 (63,1%) niemiecko-, 3935 (28,8%) polsko-, 482 (3,5%) czeskojęzyczynych i 8 posługujących się innym językiem. Gdyby do tego doliczyć jeszcze miejscowości, które w latach późniejszych włączono w państwie polskim do granic Cieszyna (Błogocice, Bobrek, Boguszowice, Gułdowy, Kalembice, Krasna, Marklowice, Mnisztwo i Pastwiska) to obszar wyniósłby 2915 hektarów, populacja 19587, gęstość zaludnienia 671,9 os./km², z czego 12773 (65,2%) katolików, 5355 (27,3%) protestantów, 1413 (7,2%) żydów, 46 (0,2%) innych religii, 9210 (47%) niemiecko-, 9097 (46,4%) polsko-, 611 (3,1%) czeskojęzycznych i 8 posługujących się innym językiem[22]. W 1911 powstaje w mieście linia tramwajowa, łącząca dworzec kolejowy z centrum Cieszyna (linia uległa likwidacji w 1921).

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Legion Śląski.

W okresie I wojny światowej stacjonowały tu duże ilości wojsk austriackich, przez pewien okres Cieszyn był także siedzibą ich Sztabu Generalnego. Z Cieszyna pochodziło wielu żołnierzy Legionów Piłsudskiego, a sam Józef Piłsudski bywał zresztą w mieście. Do legionów wcielono uformowany w Cieszynie przez śląską sekcję Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego Sokół tzw. Legion Śląski pod dowództwem Hieronima Przepilińskiego[23]. Legioniści śląscy brali udział między innymi w bitwie pod Mołotkowem oraz w bitwie pod Kostiuchnówką, gdzie poległ dowódca kompanii, porucznik Jan Łysek.

Legion śląski upamiętnia pomnik w Cieszynie tzw. Nike cieszyńska autorstwa znanego rzeźbiarza Jana Raszki z Ropicy, który był jednym z weteranów tej jednostki.

Po I wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna polsko-czechosłowacka.

Po upadku cesarstwa i zakończeniu I wojny światowej Cieszyn, jak i cały Śląsk Cieszyński, stał się terytorium spornym pomiędzy Polską i Czechosłowacją. W styczniu 1919 doszło nawet do wojny. Wykorzystując zaangażowanie odradzającego się państwa polskiego w powstanie wielkopolskie i walki o Lwów, Czesi dokonali zbrojnej agresji na Śląsk Cieszyński. Powstała jeszcze w październiku 1918 w Cieszynie Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego dążyła do przyłączenia regionu do Polski, jednak ostatecznie spór został rozstrzygnięty dopiero przez paryską Radę Ambasadorów w 1920, która arbitralnie podzieliła Śląsk Cieszyński. Samo miasto Cieszyn zostało podzielone wzdłuż rzeki Olzy, przy czym historyczna część miasta znalazła się w granicach Polski (Cieszyn), zaś przemysłowa z dworcem kolejowym w granicach Czechosłowacji (Czeski Cieszyn). Podział nie był dokonany według kryteriów etnicznych, w związku z czym w części czeskiej miasta pozostała bardzo znaczna ilość ludności polskiej.

Oddzielenie Cieszyna od dworca kolejowego i terenów przemysłowych zahamowało rozwój miasta. Co prawda w latach 1938-1945 Cieszyn i Czeski Cieszyn znów połączono w jedno miasto (w październiku 1938 wojska polskie zajęły tzw. Zaolzie wraz z Czeskim Cieszynem, natomiast we wrześniu 1939 cały Śląsk Cieszyński został włączony do III Rzeszy), jednak tuż po zakończeniu II wojny światowej podział przywrócono. Po 1945 Cieszyn nie rozwijał się tak dynamicznie, jak inne miasta Śląska. Znany był głównie z największego przejścia granicznego na południowej granicy i wyrobów średniej wielkości zakładów przemysłowych („Olza”, „Celma”, „Polifarb Cieszyn”, „FACH”, „Cefana”, „Polwid”, „Termika”, „Zampol”). Znaczenie administracyjno-polityczne stracił na rzecz pobliskiego miasta Bielsko-Biała, zaś jako stolica kulturalna regionu odrodził się dopiero w latach 90.

W latach 1945 - 1991 stacjonowała tu strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza. Z dniem 16.05.1991 roku strażnica została przejęta przez Straż Graniczną i funkcjonowała do 15.10.2002 roku, kiedy to została rozformowania oraz Jednostka WOP.

Dzielnice i osiedla[edytuj | edytuj kod]

Po podziale miasta w 1920 Cieszyn w granicach Polski miał początkowo 424 hektary, jednak stopniowo powiększał się poprzez włączanie sąsiednich, związanych z miastem wsi. Najpierw przyłączono Błogocice w 1923[24] (przed 1920 część Sibicy), potem Bobrek w 1932, w 1973 Boguszowice, Gułdowy, Kalembice, Krasną, Mnisztwo oraz Pastwiska, w 1977 Marklowice. Miejscowości te stanowią dziś integralne części miasta i nie mają własnych samorządów. Ich nazwy nadal funkcjonują, często w połączeniu z nazwą miasta (np. Cieszyn-Boguszowice) oraz jako jednostki urbanistyczne w planach zagospodarowania przestrzennego, jednak ich granice nie zawsze pokrywają się z granicami historycznymi dawnych miejscowości.

W obrębie miasta Cieszyna, najczęściej na otaczających śródmieście wzgórzach, zbudowano w drugiej połowie XX wieku kilka osiedli mieszkaniowych: os. Mały Jaworowy (tzw. „ZOR”, w granicach historycznego Bobrka – lata 50.), os. Liburnia (na Frysztackim Przedmieściu, lata 70. i 80.), os. Podgórze (tzw. „Banotówka”, w dawnych granicach Bobrka – lata 70. i 80.), os. Piastowskie (lata 80.), os. Bobrek Zachód (lata 80. i 90.) i os. Bobrek Wschód (lata 90.).

Ludność poszczególnych jednostek urbanistycznych w latach 1985 i 1997[25]:

Gęstość zaludnienia w 1997:

     0-99

     100-499

     500-1999

     2000-4999

     5000+

Jednostka urbanistyczna Ludność w 1985 Ludność w 1997
Śródmieście
(Stare Miasto)
7185 6053
Mała Łąka 575 436
Liburnia 9227 9571
Bobrek 2344 3040
Podgórze 7598 7945
Błogocice 5445 5560
Boguszowice 430 361
Marklowice 590 935
Kalembice 765 970
Pastwiska 936 1712
Krasna 478 525
Gułdowy 180 193
Mnisztwo 407 388
Razem 36163 38115

Ważniejsze zabytki[edytuj | edytuj kod]

Figura św. Floriana z XVIII wieku – Rynek
Ratusz przy cieszyńskim Rynku
Detal figury św. Floriana na cieszyńskim Rynku

Pełna lista zabytków:

Cieszyn dziś[edytuj | edytuj kod]

Plan miasta
Ulica Głęboka

Obecnie Cieszyn, pomimo niewielkich rozmiarów, jest ważnym ośrodkiem kulturalnym, administracyjnym i oświatowym. Jest też ważnym punktem na transportowej mapie Europy. Ponadto jest też popularnym ośrodkiem handlowym, głównie wśród obywateli Czech.

Jest stolicą powiatu cieszyńskiego i siedzibą Euroregionu Śląsk Cieszyński.Miasto jest również ważnym ośrodkiem bielskiego okręgu przemysłowego. Znajduje się tu wydział Uniwersytetu Śląskiego, co roku odbywają się festiwale takie jak: Międzynarodowy Festiwal Teatralny „BEZ GRANIC”, Przegląd Filmowy „Kino Na Granicy” („Kino na Hranici”) – prezentujący filmy czeskie, polskie, słowackie i węgierskie, czy Festiwal Muzyki Wokalnej „Viva il canto”. W latach 2002-2005 odbywał się w Cieszynie jeden z największych w Polsce festiwali filmowych „Era Nowe Horyzonty”, który bardzo spopularyzował miasto. Od 2006 w wakacje odbywa się Festiwal Filmowy „Wakacyjne Kadry”. Ponadto funkcjonuje tu szereg instytucji i organizacji kulturalnych (w tym teatr oraz nowatorski Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości).

Położenie u stóp Beskidu Śląskiego, bezpośrednio na granicy, przy linii kolejowej, drodze ekspresowej S1, a także atrakcyjny wygląd historycznego centrum z malowniczym rynkiem i dużą ilością zabytków, daje Cieszynowi spore perspektywy rozwoju. Staje się on coraz bardziej popularnym ośrodkiem turystycznym i kulturalnym, co częściowo rekompensuje upadek miejscowego przemysłu w latach 90. i brak dużych inwestycji gospodarczych. Miejscowa gospodarka nastawiona jest obecnie głównie na handel i usługi.

W Cieszynie funkcjonuje również folklorystyczny Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej im. Janiny Marcinkowej, który ma na swoim koncie wiele osiągnięć, nie tylko w Polsce, ale także poza jej granicami (Czechy, Słowacja, Niemcy, Ukraina. Finlandia, Szwecja, Belgia, Francja, Węgry, Bułgaria, Rumunia, Grecja, Turcja, Włochy, Wielka Brytania, Macedonia i inne). W skład zespołu wchodzą: dorosła grupa taneczna, Dziecięcy Zespół Pieśni i Tańca, Chór Jubileuszowy, Kapela, Kapela młodzieżowa.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Cieszynianka wiosenna – rzadki kwiat pochodzenia alpejskiego, który swą nazwę zawdzięcza właśnie miastu
  • Cieszynka – ozdobna strzelba myśliwska wytwarzana w Cieszynie
  • Cieszynit – skała spotykana tylko w okolicach Cieszyna
  • W Cieszynie działał znany i ceniony na świecie zakład złotniczy Alojzego Horaka

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Cieszyn jest miastem z dużą ilością terenów zielonych 6,40 km² (23% powierzchni miasta), z czego lasy zajmują jedynie 2,06 km² (7% powierzchni). Tereny zurbanizowane, szczególnie okolice centrum miasta i pobocza dróg, są silnie zadrzewione. Na terenie Cieszyna znajduje się obecnie 38 pomników przyrody[26], skupiających łącznie 100 drzew 27 różnych gatunków i odmian. Ponadto na terenie miasta istnieją 3 florystyczne rezerwaty przyrody, których głównym zadaniem jest ochrona populacji cieszynianki wiosennej oraz naturalnych grądów:

Zwraca też uwagę ciekawa cieszyńska fauna, bowiem oprócz pospolitych na obszarach miejskich gatunków zwierząt można tu często spotkać sarny, jeże wschodnioeuropejskie i zające szaraki, które poprzez rezerwaty przyrody trafiają pomiędzy zabudowania centrum miasta. Ponadto na terenie miasta, głównie w rezerwatach, spotkać można borsuki i piżmaki, wiele rzadkich gatunków ptaków (np. czaple, pustułki, puszczyki), płazów (np. salamandry, rzekotki drzewne) oraz gadów (zaskrońce, czasem żmije zygzakowate).

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przechodzą następujące trasy rowerowe:

Miasto wyznakowało w terenie 6 pieszych tras spacerowych:[27]

  • Ścieżka krajoznawcza - czerwona.svg czerwona śródmiejska trasa spacerowa
  • Ścieżka krajoznawcza - czerwona.svg czerwona trasa spacerowa krawędziowa
  • Ścieżka krajoznawcza - żółta.svg żółta trasa spacerowa widokowa
  • Ścieżka krajoznawcza - zielona.svg zielona trasa spacerowa rezerwatów
  • Ścieżka krajoznawcza - czarna.svg czarna trasa spacerowa Bobrecka
  • Ścieżka krajoznawcza - niebieska.svg niebieska trasa spacerowa osiedlowa

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Droga ekspresowa S1 na terenie Cieszyna

Cieszyn jest położony na szlaku tranzytowym z południa na północ Europy, przy międzynarodowej drodze E75 (w Polsce stanowiącej drogę krajową nr 1), ściślej: przy drodze ekspresowej S1. Na jego terenie do 21 grudnia 2007 znajdowały się się trzy drogowe przejścia graniczne do Czech, przy czym Cieszyn-Boguszowice było największym przejściem drogowym na granicy polsko-czeskiej. Przejścia te zostały zlikwidowane na mocy Układu z Schengen. Inną ważną drogą na terenie miasta jest droga wojewódzka nr 938 do Pawłowic, będąca najkrótszym połączeniem miasta z GOP i ROW. Drogi powiatowe prowadzą do Skoczowa, Ustronia, Dębowca i Lesznej Górnej.

Sieć dróg miejskich jest dobrze rozwinięta, jednak na obszarze cieszyńskiej starówki istnieją znaczne ograniczenia w ruchu. Niewielka liczba miejsc parkingowych zmusiła władze do pobierania opłat za parkowanie w centrum miasta (strefa płatnego parkowania i system parkomatów).

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Sieć pozamiejskiej komunikacji autobusowej jest w Cieszynie dobrze rozwinięta, co związane jest głównie z upadkiem transportu kolejowego w mieście. Do końca maja 2012 duży dworzec autobusowy obsługiwał komunikację powiatową oraz wojewódzką. Połączenia obsługiwane były głównie przez spółkę PKS Cieszyn oraz PKS-y z innych miast (np. Kraków i Pszczyna). Ponadto w mieście działa kilku prywatnych przewoźników, m.in. WISPOL (od 30 czerwca 2012 Jaworzynka, Koniaków, Wisła Czarne, Wisła Malinka, Wisła Jawornik, Ustroń Zawodzie, Ustroń Równica), DAS II (Bielsko-Biała, od 1 września 2012 również Jaworzynka, Koniaków),TRAF-LINE (Kraków, Krosno), LINEA TRANS (Chybie, Brenna, Jastrzębie-Zdrój), TRANSBUS (Gliwice, Wrocław, Leszna Górna, Rudnik, Hażlach), BUS BROTHER (Katowice), COMFORT BUS Kraków, INTERPALM Kraków i JKA BUS Bielsko-Biała. W grudniu 2012 roku zaczęto proces wyburzania dworca PKS przy ul. Korfantego, by w II kwartale 2013 roku móc zacząć budowę nowej Galerii Handlowej „Stela” przez Biuro Prawno-Finansowe „Inwestor”, który jest właścicielem placu. Galeria ma być gotowa na początku 2014 roku.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Zabudowania dworcowe stacji Cieszyn

Po podziale miasta w 1920 roku główny cieszyński dworzec kolejowy oraz najważniejsze szlaki kolejowe pozostały po stronie czeskiej. Funkcje dworca przejął niewielki przystanek Cieszyn Wschód, zaś głównym szlakiem kolejowym stała się linia kolejowa prowadząca z Cieszyna do Bielska na wschód oraz do Zebrzydowic na północ. Linia od wielu lat nie była remontowana i znajduje się obecnie w bardzo złym stanie technicznym. W Cieszynie znajduje się też dawne kolejowe przejście graniczne z Czechami, jednak nie ma ono większego znaczenia w komunikacji międzynarodowej. Przewozy Regionalne w ostatnich latach stopniowo likwidowały połączenia do Cieszyna, przez co kolej odgrywa marginalną rolę w komunikacji publicznej miasta. 28 października 2009 roku zlikwidowano kasę biletową oraz zamknięto poczekalnię. Od 9 grudnia 2012 połączenia kolejowe wykonują Koleje Śląskie siedmioma parami pociągów relacji Cieszyn – Czechowice Dziedzice obsługiwanych holenderskimi szynobusami DH1 i DH2.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Cieszyn posiada własną komunikację miejską, którą obsługuje firma budżetowa ZGK, w której skład wchodzi wydział transportu zbiorowego utrzymujący i prowadzący komunikację miejską. ZGK w Cieszynie Sp. z o.o. obsługuje obecnie 9 linii autobusowych (5 miejskich i 4 podmiejskie), łączących osiedla mieszkaniowe (os. Podgórze, os. Mały Jaworowy – tzw. os. ZOR, os. Liburnia, os. Bobrek Wschód, os. Bobrek Zachód, os. Piastowskie), peryferie miasta (Mała Łąka, Mnisztwo, Krasna, Kalembice, Przedmieście Frysztackie, Boguszowice, Marklowice) oraz częściowo sąsiednie miejscowości – Hażlach, Pogwizdów, Kaczyce i Gumna ze śródmieściem. Do 2003 komunikację w Cieszynie obsługiwała firma MZK w Cieszynie. Od 1 września 2008 ZGK ze względów ekonomicznych zmuszony został do likwidacji dwóch linii nr 4 i 20, które dublowały się z dwoma liniami na dużym odcinku trasy (linia 4 z linią 5 oraz linia 20 z linią 50). 3 września 2012 roku przywrócono dawną linię nr 2 zlikwidowaną wówczas 30 grudnia 2002 roku przez nieistniejący już MZK Cieszyn.

Szkoły[edytuj | edytuj kod]

  • Podstawowe
    • Szkoła Podstawowa nr 1 w Cieszynie – ul. Matejki 3
    • Szkoła Podstawowa nr 2 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Chopina 37
    • Szkoła Podstawowa nr 3 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Hallera 8
    • Szkoła Podstawowa nr 4 – pl. Wolności 7a
    • Szkoła Podstawowa Alternatywna nr 5 – ul. Stawowa 14
    • Szkoła Podstawowa nr 6 – ul. Katowicka 68
    • Szkoła Podstawowa nr 7 – ul. Bielska 247
    • Szkoła Podstawowa Towarzystwa Ewangielickiego – pl. Kościelny 5
  • Gimnazjalne
    • Gimnazjum nr 1 w Cieszynie – ul. Matejki 3
    • Gimnazjum nr 2 z Oddziałami Integracyjnymi w Cieszynie – ul. Szymanowskiego 9
    • Gimnazjum nr 3 z oddziałami integracyjnymi w Cieszynie – ul. Wojska Polskiego 3
    • Gimnazjum Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie – ul. Sienkiewicza
    • Katolickie Gimnazjum im. Św. Melchiora Grodzieckiego w Cieszynie – pl. Dominikański 1

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Ewangielicko-Augsburski Kościół Jezusowy w Cieszynie

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • TS Mieszko Piast Cieszyn
  • MTP Delfin Cieszyn – Klub pływacki
  • Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Sportów Ekstremalnych
  • Cieszyński Klub Hokejowy (na lodzie) (CKH Cieszyn
  • Cieszyński Klub Motorowy (CKM Cieszyn)
  • MOSiR Cieszyn – Klub Hokeja na trawie
  • Cieszyńskie Centrum Snowboardu (CCS Cieszyn)
  • Klub motocrossowy „Wiraż” Cieszyn
  • Automobilklub Cieszyński
  • Cieszyńska Szkoła Karate Kyokushin
  • Klub Sportowy „Shindo” Karate Shotokan
  • Klub Aikido Cieszyn
  • Sekcja Judo
  • Stowarzyszenie Koxy Footbag Team Cieszyn
  • Strefa Wolności - ścianka wspinaczkowa

W hali wielofunkcyjnej przy Alei Piastowskiej podczas IX Zimowego Europejskiego Festiwalu Młodzieży „Śląsk-Beskidy 2009” odbywały się zawody w łyżwiarstwie figurowym.

Urodzeni w Cieszynie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miastami partnerskimi Cieszyna są obecnie (2013 r.)[30]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Data lokacji Raciborza i Opola.
  1. 1,0 1,1 Data ta została błędnie wydedukowana (zmyślona) przez Eleazara Tilischa (1560-1612) i podana w najstarszej kronice cieszyńskiej z 1588 i odtąd powielana. Porównaj: Cieszyńskie jubileusze, czyli w jaki sposób kształtowała się legenda o początkach grodu nad Olzą, w Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 15-24.

Przypisy

  1. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 55.
  2. 2,0 2,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. Stan na 01.01.2013.
  3. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 43.
  4. Dzieje Cieszyna..., 2010, s. 42.
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2012-09-11].
  6. Dzieje Cieszyna, 2010, s. 138.
  7. Marcin Żerański: Cieszyn i Czeski Cieszyn - śladem tramwaju. Cieszyn: Pracownia na Pastwiskach, 2011, s. 22. ISBN 978-83-933109-0-6.
  8. Dzieje Cieszyna, 2010, s. 139.
  9. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  10. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  11. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII (pol.). GUS. [dostęp 2013-11-14].
  12. Dušan Třeštík, Powstanie Wielkich Moraw. Morawianie, Czesi i Europa Środkowa w latach 791-871, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 116
  13. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 148.
  14. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 197.
  15. Idzi Panic. Z badań nad osadami zanikłymi na Górnym Śląsku w średniowieczu. Uwagi w sprawie istnienia zaginionych wsi podcieszyńskich, Nageuuzi, Suenschizi, suburbium, Radouiza, Zasere, Clechemuje oraz Novosa. „Pamiętnik Cieszyński”, s. 29-37. Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Cieszynie. ISSN 0137-558x. [dostęp 2012-12-31]. 
  16. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 149-153.
  17. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 198.
  18. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. I, s. 278.
  19. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. II, s. 78-81.
  20. Dzieje Cieszyna..., 2010, t. II, s. 83-86.
  21. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
  22. 22,0 22,1 Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912, s. 58-59. (niem.)
  23. Golec J., Bojda S., Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 1, Cieszyn 1993, s. 226.
  24. K. Nowak, Koncepcje rozwoju gospodarczego Cieszyna w okresie międzywojennym (1920-1939), w: Z badań nad dziejami politycznymi i społeczno-gospodarczymi Cieszyna od średniowiecza do czasów współczesnych, red. I. Panic, Cieszyn 2005, s. 95.
  25. UM w Cieszynie: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Cieszyna. W: www.um.cieszyn.bip-gov.info.pl [on-line]. 2008-10-06. [dostęp 2010-12-07].
  26. Kolejny okaz pod ochroną. W: ox.pl [on-line]. 11-01-2012. [dostęp 2012-04-22].
  27. http://www.cieszyn.pl/?p=categoriesShow&iCategory=50
  28. http://www.cieszyn.org.pl Strona parafii ewangelicko-augsburskiej w Cieszynie.
  29. Sala Królestwa Świadków Jehowy ul. Orzeszkowej 52, Cieszyn.
  30. Urząd Miejski w Cieszynie, Zespół ds. Informacji: Miasta Partnerskie (pol.). W: Cieszyn.pl - Serwis informacyjny [on-line]. [dostęp 2013-09-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]