Cieszynianka wiosenna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cieszynianka wiosenna
Hacquetia epipactis Sturm3.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj cieszynianka
Gatunek cieszynianka wiosenna
Nazwa systematyczna
Hacquetia epipactis (Scop.) DC.
Prodr. 4:85. 1830
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Cieszynianka wiosenna (Hacquetia epipactis Neck.ex DC.) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.). Gatunek monotypowy – jedyny przedstawiciel rodzaju cieszynianka.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje w dwu izolowanych od siebie regionach. Główny ośrodek jej występowania obejmuje północno-wschodnie Włochy, Słowenię, Chorwację i południowo-wschodnie Alpy austriackie, drugi, mniejszy występuje w Karpatach Zachodnich[2]. Związane są z nim rozproszone i izolowane stanowiska na przyległym niżu.

W Polsce najliczniej występuje na Pogórzu Cieszyńskim, rzadziej na Pogórzu Śląskim, a w Beskidzie Śląskim tylko na pojedynczych stanowiskach. Poza tym podawano ją z rozproszonych stanowisk na przyległych wyżynach (Śląskiej i Lubelskiej), płaskowyżach (Rybnicki i Głubczycki) oraz w dolinie górnej Odry; część z tych stanowisk już nie istnieje[2].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do podrodziny Saniculoideae Burnett, rodziny selerowatych ((Apiaceae Lindl.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa dereniowe (Cornidae Frohne & U. Jensen ex Reveal), nadrząd Aralianae Takht., rząd araliowce (Araliales Reveal), rodzina selerowate (Apiaceae Lindl.), rodzaj cieszynianka (Hacquetia Neck. ex DC.)[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Tworzy przyziemną rozetkę liści wyrastających z przyziemnego kłącza. Bylina do 20 cm wysokości.
Liście
Trzy – pieciodłoniastozłożone, odziomkowe, na długich ogonkach o ząbkowanych blaszkach.
Kwiaty
W rodzinie baldaszkowatych wyróżnia się nietypowym kwiatostanem, przypominającym baldach, a będącym w rzeczywistości główką, podpartą pięcioma efektownymi podsadkami (bracteae) czyniącymi wrażenie okwiatu. Kwiatostan niewielki, o drobnych żółtych kwiatach.
Owoce
Rozłupki do 3 mm długości, rozpadające się na niełupki.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, hemikryptofit. Rośnie w lasach grądowych i w łęgach, preferuje żyzne i wilgotne gleby wapienne. Jest gatunkiem tolerancyjnym wobec pH podłoża, natomiast rośnie najlepiej przy umiarkowanym ocienieniu[4]. Kwitnie od marca do maja, owocuje w maju, czerwcu. Występuje tylko w niższych partiach, nie wykraczając, z wyjątkiem kilku stanowisk poza piętro pogórza. Najwyżej położone jej stanowisko 605 m n.p.m.) znajduje się w Koniakowie[2]. Liczba chromosomów 2n = 16[2].

Cieszynianka wiosenna
Cieszynianka wiosenna

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce podlega ścisłej ochronie. W celu ochrony stworzono w Cieszynie rezerwaty przyrody "Lasek Miejski nad Puńcówką" i "Lasek Miejski nad Olzą". Poza tym w Cieszynie cieszyniankę spotkać można w rezerwacie "Kopce". Chroni się ją także w Skoczowie – w rezerwacie "Skarpa wiślicka" oraz w Zamarskach na terenie lasu "Lutnia". Najbardziej na wschód wysunięte, wyspowe stanowiska cieszynianki wiosennej, są chronione w rezerwacie "Cieszynianka" w Mogilanach koło Krakowa oraz sąsiadującym Radziszowie w rezerwacie "Kozie Kąty", jej obecność stwierdzona została również w województwie lubelskim, w okolicy Świdnika i Krasnegostawu, w rezerwacie przyrody "Wodny Dół".

Roślina umieszczona na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski (2006)[5] w grupie gatunków narażonych na wyginięcie na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania (kategoria zagrożenia [V]).

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Nazwa łacińska pochodzi od nazwiska słynnego podróżnika i przyrodnika Baltazara Hacqueta. Pierwsza nazwa polska (hacquetia lub hakwetia) była zwykłym spolszczeniem nazwy łacińskiej. Aktualna nazwa polska łączy się z popularną na Śląsku Cieszyńskim legendą, że nasiona cieszynianki przyniósł tu w czasie wojny trzydziestoletniej szwedzki żołnierz: ciężko ranny, przed śmiercią prosił by woreczek z ziemią, który mu zawiesiła u szyi matka, wysypać na jego grobie. Pierwsze roślinki nowego gatunku miały zakwitnąć właśnie na jego mogile. W rzeczywistości polską nazwę – cieszynianka wiosenna – zaproponował dla tego gatunku dopiero w 1924 r. profesor cieszyńskiej Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego Kazimierz Simm[potrzebne źródło] – dla zaznaczenia, że w okolicach Cieszyna ten gatunek rośliny występuje w Polsce najliczniej.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Bywa uprawiana jako roślina ozdobna, przeważnie w ogrodach skalnych[6]. Powinna mieć przepuszczalne, żwirowate podłoże na częściowo zacienionym stanowisku. Nie można dopuścić do zasuszenia gleby; podłoże musi być stale wilgotne, w czasie całego okresu wegetacji należy podlewać, jeśli nie ma deszczu[6]. Rozmnaża się przez wysiew nasion zaraz po ich dojrzeniu lub przez podział roślin, którego należy dokonać pod koniec zimy, przed pojawieniem się pąków kwiatowych[6].

Znaczenie w kulturze i symbolice[edytuj | edytuj kod]

Od 1997 r. Związek Komunalny Ziemi Cieszyńskiej osoby szczególnie zasłużone dla tutejszych gmin i lokalnej społeczności honoruje Laurami Ziemi Cieszyńskiej: "Srebrną Cieszynianką" oraz "Złotą Cieszynianką" (od 2001 r. – "Honorową Złotą Cieszynianką"). Laury te mają charakter statuetek przedstawiających kwiat Hacquetia epipactis, wykonanych według projektu cieszyńskiego plastyka Henryka Jasińskiego, który zaprojektował przestrzenny model statuetki oraz jej graficzny wizerunek.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  3. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Hacquetia (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-04].
  4. Joanna Malara: Uwarunkowania ekologiczne wystepowania Hacquetia epipactis (Scop.) DC. w Polsce. W: Planta in vivo, in vitro et in silico. Szczepkowski A., Obidziński A. (red.). Warszawa: LV Zjazd Polskiego Towarzystwa Botanicznego, 2010, s. 54.
  5. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  6. 6,0 6,1 6,2 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.