Codex Borgianus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Borgianus
New York fragment from codex 029.PNG

Tekst Łk 18,15-16 kodeksu (facsimile)
Oznaczenie T
Rodzaj Kodeks majuskułowy
Numer 029, 0113, 0125, 0139
Zawartość Ewangelia Łukasza, Ewangelia Jana
Data powstania V/VI wiek
Język grecko-koptyjski
Miejsce przechowywania Biblioteka Watykańska
Francuska Biblioteka Narodowa
Rozmiary 26 × 21 cm
Typ tekstu tekst aleksandryjski
Kategoria II
Manuskrypty Nowego Testamentu: papirusy, majuskuły, minuskuły, lekcjonarze

Codex Borgianus (łac.), oznaczany symbolami T albo 029 (Gregory-Aland) lub ε5 (von Soden) – grecko-koptyjski kodeks uncjalny Nowego Testamentu, paleograficznie datowany na V lub VI wiek. Nazwa kodeksu pochodzi od jednego z jego byłych właścicieli. Zachował się we fragmentarycznym stanie, niektóre jego partie były klasyfikowane jako odrębne rękopisy (0113, 0125 oraz 0139). Kodeks cytowany jest w krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu.

Poszczególne partie kodeksu przechowywane są w trzech bibliotekach świata. Całość stanowi 31 kart, z których część jest fragmentaryczna. 21 kart przechowywanych jest w Bibliotece Watykańskiej (Borgia Coptic 109 oraz T. 109), 2 karty w Nowym Jorku (Pierpont Morgan M 664A). Ponadto trzy karty oraz fragmenty pięciu, sklasyfikowane jako 0113, 0125 i 0139, przechowywane są w Paryżu (Francuska Biblioteka Narodowa, Copt. 129)[1][2].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Zachowało się 31 kart kodeksu, z których 24 przetrwało w pełnej, natomiast 7 we fragmentarycznej formie (według Schmitza oraz Minka)[3]. Według Alanda zachowało się 26 pełnych kart oraz 5 fragmentów[1][a]. Partia kodeksu oznakowana przy pomocy symbolu 029 zawiera 23 kart (26 na 21 cm), z fragmentami Łk 22-23 i J 6-8[4]. Karty kodeksu zostały ułożone in quarto (tj. dwie złożone w połowie karty w jednym foliale)[5].

Tekst pisany jest dwiema kolumnami na stronę, ale tekst grecki i koptyjski (dialekt saidzki) znajdują się nie w sąsiednich kolumnach, lecz na przeciwległych stronach. Tekst koptyjski znajduje się na stronie recto, tekst grecki na stronie verso[6]. Kolumna obejmuje 26-33 linijki[1]. Linijki są krótkie, zawierają zaledwie 6-9 liter. Litery są wielkie, okrągłe, jedynie na krawędzi bywają ściśnięte[7]. Występuje paginacja[8][9], oryginalny rękopis zawierał prawdopodobnie 297 kart[10].

Pismo jest pisane w sposób ciągły, jedynie pojedyncze kropki zaznaczają przerwy zgodnie z podziałem kolometrycznym[11]. Kształty greckich liter mają cechy pisma koptyjskiego, wśród liter wyróżniają się swoim kształtem alfa oraz iota[11]. W tekście koptyjskim alfa ma okrągłą formę od dołu, delta ma szeroką podstawę, mi ma głębokie siodło, górne ramię litery epsilon jest bardziej rozciągnięte w prawo niż dolne ramię (przypomina to górną część sigmy), sigma jest okrągła u podstawy, ypsilon jest wielkie[6]. Okazjonalnie stosuje przydechy i akcenty[12]. Tekst Ewangelii nie jest dzielony ani według rozdziałów, ani według sekcji[13]. Kopista popełniał błędy itacyzmu[7].

Zawiera

Grecki tekst:

Ewangelia Łukasza 6,18-26; 18,2-9.10-16; 18,32-19,8; 21,33-22,3; 22,20-23,20; 24,25-27.29-31;
Ewangelia Jana 1,24-32; 3,10-17; 4,52-5,7; 6,28-67; 7,6-8,31[14].

Saidzki tekst:

Ewangelia Łukasza 6,11-18; 17,29-18,9; 18,?-42; 21,25-32; 22,12-23,11; 24,18-19; 24,21-23;
Ewangelia Jana 1,16-23; 3,2-10; 4,45-52; 6,21-58; 6,58-8,23[14][3].

Tekst[edytuj | edytuj kod]

Grecki tekst kodeksu reprezentuje aleksandryjską tradycję tekstualną z pewną liczbą bizantyjskich naleciałości. Tekst jest bliski dla Kodeksu Watykańskiego[4]. Kodeks był wysoko oceniany przez dawnych krytyków tekstu. Porter w 1848 roku ocenił, że spośród rękopisów NT jedynie Kodeks Watykański przewyższa go starożytnością[15]. Odkrycie nowych rękopisów spowodowało, że zmalało zainteresowanie rękopisem i nie był już tak wysoko oceniany. Aland określił go jako „egipski tekst” i zaklasyfikował do Kategorii II[1]. W Ewangelii Łukasza tekst jest pokrewny dla \mathfrak{P}^{75} oraz Kodeksu Watykańskiego[b]. Zgadza się z nimi częściej, niż one ze sobą i prawdopodobnie jest najbliższy do archetypu grupy. W Ewangelii Jana w dalszym ciągu wykazuje pokrewieństwo do tych dwu rękopisów, jednak już w znacznie mniejszym stopniu. W Ewangelii Jana dochodzi do głosu element bizantyński (podobnie kodeks Regius)[14]. Tekst grecki oraz koptyjski nie zawsze są z sobą zgodne[15].

Brak tekstu Łk 22,43-44 (krwawy pot Jezusa)[16] oraz Pericope adulterae (7,53 – 8,11)[17]. Braki te są charakterystyczne dla tekstu aleksandryjskiego.

W J 1,28 stosuje βηθαβαρα (Betabara) zamiast βηθανια (Betania), w J 5,2 βηθσαιδα (Betsaida) zamiast βηθεσδα (Betezda) albo βηθζαθα (Betdzata)[18].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stefano Borgia, pierwszy znany właściciel 029

Agostino Antonio Giorgio, pierwszy wydawca tekstu, datował kodeks na IV wiek[19]. Scholz datował na V wiek[15], jak również Tischendorf. Tischendorf do takiego wniosku doszedł po analizie tekstu koptyjskiego, który porównał z koptyjskim palimpsestem zawierającym tekst 1 Krl 8,58-9,1 i który on sam datował na wiek V[12][c]. Kenyon[20], Gregory (uczeń Tischendorfa)[21] oraz Aland datowali na V wiek[3]. Fragmenty przechowywane w Paryżu Amélineau datował na wieki VIII-X (każdy inaczej)[22]. Pasquale Orsini[10] oraz Balestri datowali na VI wiek[23]. Obecnie datowany jest przez INTF na V wiek[1].

Kodeks prawdopodobnie pochodzi z Białego Klasztoru w Egipcie[24]. Do Europy kodeks został przywieziony przez bliżej nieznanego mnicha. Samuel Prideaux Tregelles przypuszczał, że ów mnich był nieświadomy tego, jaką wartość ma kodeks, i dlatego zaprzepaścił większą część jego kart[13]. Fragment 13 kart kodeksu z tekstem J 6,21-59; 6,68-8,23 był własnością kardynała Stefana Borgii (stąd jego nazwa), przechowywany był w Museum Borgianum[15][21]. Tekst owych 13 kart, zarówno grecki jak i koptyjski, został wydany w 1789 roku przez Agostino Antonio Giorgio[25]. Na listę rękopisów Nowego Testamentu wciągnął go Johann Jakob Griesbach, który nadał mu siglum T. Griesbach korzystał z wydania Giorgia oraz Scholza i znał wyłącznie fragmenty Ewangelii Jana[19].

Katalogując koptyjskie rękopisy przechowywane w Museum Borgianum, Jörgen Zoega w 1810 roku zauważył, że 8 innych kart z greckim tekstem Łk 22,20-23,20 i koptyjskim Łk 22,12-23,11 należały do tego samego kodeksu, co Borgianus[26]. Całość przekazana została później dla Biblioteki Watykańskiej[21]. Tregelles po zapoznaniu się z publikacją Zoegi poinformował Henryego Alforda, że Borgianus zawiera również fragment Ewangelii Łukasza. Fragment Ewangelii Łukasza został skolacjonowany przez Bradleya Alforda[12][27], brata Henryego, i wykorzystany w 1859 roku w czwartym wydaniu greckiego Nowego Testamentu[12]. Tregelles jeszcze w 1856 roku nie był świadomy, że Borgianus zawiera fragment Ewangelii Łukasza[13].

Kodeks badany był przez A. Bircha, który skolacjonował grecki tekst 029 (tylko w Ewangelii Jana). Birch sporządził również opis kodeksu[28]. Fotograficzne facsimile wydał Émile Amélineau, William Hatch, Ferdinand Cavallera, Eugène Tisserant i Ambrogio M. PIazzoni (w kolorze)[10].

Gregory w 1908 nadał mu siglum 029[29]. Po publikacji Amélineau z 1895 roku stały się znane kolejne fragmenty kodeksu. Uznano je jednak za nowe, odrębne rękopisy. Gregory oznakował je symbolami: 0113 (Soden ε50), 0125 (ε99) i 0139 (ε1002)[30]. Wszystkie razem stanowią 26 kart oraz 5 fragmentów[1].

Przygotowując krytyczne wydanie koptyjskiej Biblii w dialekcie saidzkim, George W. Horner w 1911 uznał, że przechowywane w Paryżu fragmenty określane jako 129.7 i 129.8 należą do tego samego rękopisu, co Borgianus, i oznaczył je przy pomocy tego samego siglum (jako β). Fragment 129.9 sklasyfikował jednak osobno (jako α)[31]. Podobnie Adolphe Hebbelynck w 1912 uznał te fragmenty za jeden rękopis (jako Borgia LXV)[32] i w taki sposób te fragmenty są katalogowane na liście koptyjskich rękopisów Nowego Testamentu[23]. Jednak na liście greckich rękopisów paryskie fragmenty oznaczane są różnymi siglami (0113, 0125, 0139)[33].

Kenneth Willis Clark w 1937 opublikował katalog greckich rękopisów przechowywanych w USA. Wśród nich znalazły się 2 karty z tekstem grecko-koptyjskim z kolekcji Pierpont Morgan[34]. W 1963 Kurt Aland owe dwie karty wciągnął pod siglum 029 i odtąd pod tym siglum kryją się 23 karty kodeksu[33].

Borgianus jest cytowany we współczesnych krytycznych wydaniach greckiego Nowego Testamentu Nestle-Alanda (NA27)[35], (UBS4)[36].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Jedna z kart przechowała się w dwóch fragmentach, ale oferuje pełny tekst. Schmitza oraz Mink wyróżniają 3 wielkie fragmenty oraz 4 małe. (Por. Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 259.)
  2. Najlepsi reprezentanci tekstu aleksandryjskiego w Ewangeliach. (James R. Royse: Scribal Habits in Early Greek New Testament Papyri. Leiden: Brill, 2008, s. 616–617.)
  3. William Wright oraz E. Maunde Thompson byli jednak zdania, że ów palimpsest powstał później. (Scrivener, A Plain Introduction..., London 1894, t. I, s. 147.)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Aland i Aland 1989 ↓, s. 122.
  2. INTF: Kodeks 0029 (GA). W: Liste Handschriften [on-line]. Münster Institute. [dostęp 2014-02-03].
  3. 3,0 3,1 3,2 Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 259.
  4. 4,0 4,1 Metzger i Ehrman 2005 ↓, s. 80.
  5. Scrivener 1894 ↓, s. 146.
  6. 6,0 6,1 Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 260.
  7. 7,0 7,1 C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 72-73.
  8. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 344, 1912. 
  9. Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 265.
  10. 10,0 10,1 10,2 Cod. Borgianus Trismegistos ↓.
  11. 11,0 11,1 Scrivener 1894 ↓, s. 146-147.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Scrivener 1894 ↓, s. 147.
  13. 13,0 13,1 13,2 S.P. Tregelles: An Introduction to the Critical Study and Knowledge of the Holy Scriptures. London: 1856, s. 180.
  14. 14,0 14,1 14,2 R. Waltz: Codex Borgianus T (029). W: Encyclopedia of Textual Criticism [on-line]. 2007.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 J. Scott Porter: Principles of Textual Criticism. London: 1848, s. 289.
  16. Metzger 2001 ↓, s. 151.
  17. Metzger 2001 ↓, s. 187-189.
  18. Wieland Willker: Uncial T/029 New York fragments. W: Textual Commentary [on-line].
  19. 19,0 19,1 J.J. Griesbach: Novum Testamentum Graece. T. I. Londini: 1809, s. C.
  20. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 344, 1912. 
  21. 21,0 21,1 21,2 C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 66.
  22. C. R. Gregory: Textkritik des Neuen Testamentes. T. I. Leipzig: 1909, s. 71.
  23. 23,0 23,1 Franz-Jürgen Schmitz, Gerd Mink: Liste der Koptischen Handschriften des Neuen Testaments. I, Die sahidischen Handschriften der Evangelien. T. I. Cz. 1. Berlin & New York: 1991, s. 259-275.
  24. P. Franchi de'Cavalieri: Codices graeci Chisiani et Borgiani. Rome: 1927, s. 161-162.
  25. A. A. Georgio: Fragmentum evangelii S. Johannis Graecum Copto-Sahidicum. Rome: 1789.
  26. Jörgen Zoega: Catologus Codicum Copticorum manuscriptorum qui in Museo Borgiano Velitris adservantur. Rome: 1810, s. 184. [jako LXV]
  27. Henry Alford: The Greek Testament. T. I. London: 1863, s. 112.
  28. A. Birch: Variae Lectiones ad Textum IV Evangeliorum. Haunie: 1801, s. LVII.
  29. Caspar René Gregory: Die griechischen Handschriften des Neuen Testament. Leipzig: J. C. Hinrichs'sche Buchhandlung, 1908, s. 34. (niem.)
  30. Aland 1963 ↓, s. 350-351.
  31. George W. Horner: The Coptic version of the New Testament in the southern dialect. T. III. Oxford: 1911, s. 347.
  32. Adolphe Hebbelynck. Les Manuscripts coptes-sahidiques du Monastère Blanc. „Le Muséon”. XXXI. XIII, s. 342-346, 1912. 
  33. 33,0 33,1 Aland 1963 ↓, s. 30.
  34. K.W. Clark: A Descriptive Catalogue of Greek New Testament Manuscripts in America. Chicago: 1937, s. 161-162.
  35. Eberhard et Erwin Nestle: Novum Testamentum Graece. communiter ediderunt: B. et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. M. Metzger. Wyd. 27. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001, s. 58*.
  36. B. Aland, K. Aland, J. Karavidopoulos, C. M. Martini, B. Metzger, A. Wikgren: The Greek New Testament. Wyd. 4. Stuttgart: United Bible Societies, 1993, s. 11*. ISBN 978-3-438-05110-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wydania tekstu
Komentarze tekstualne do NT
  • Bruce M. Metzger: A Textual Commentary of the New Testament. Wyd. 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2001. ISBN 3-438-06010-8. (ang.)
  • Roger L. Omanson: A Textual Guide to the New Testament. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006. ISBN 3-438-06044-2. (ang.)
Opisy greckiej partii rękopisu
  • Kurt Aland, Barbara Aland: Der Text des Neues Testaments: Einfürung in die wissenschaftlichen Ausgaben sowie Theorie und Praxis der modernen Textkritik. Wyd. 2. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1989. ISBN 3-438-06011-6. (niem.)
  • K. Aland: Kurzgefasste Liste der griechischen Handschriften des Neuen Testaments. Berlin: Walter de Gruyter, 1963. (niem.)
  • P. Franchi de'Cavalieri: Codices graeci Chistiani et Borgiani. Rome: 1927, s. 161-162.
  • K.W. Clark: A Descriptive Catalogue of Greek New Testament Manuscripts in America. Chicago: 1937, s. 161-162.
  • C.R. Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: J. C. Hinrichs, 1900, s. 66, 69–72. (niem.) 69–70 (Uncial 0139), 66, 71-72 (Uncial 029).
  • Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration. Wyd. 4. Oxford University Press, 2005, s. 80. ISBN 978-0-19-516122-9. (ang.)
  • F.H.A. Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Edward Miller. Wyd. 4. T. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 146-147.
Opisy koptyjskiej partii rękopisu
Inne opracowania

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]