Cyfry wietnamskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

W języku wietnamskim istnieją dwa zestawy liczebników: rodzimy i sino-wietnamski.

Wprowadzenie[edytuj | edytuj kod]

Wśród języków wschodniej Azji będących pod silnym wpływem kultury chińskiej, języki japoński i koreański używają dwóch zestawów liczebników – rodzimego i zapożyczonego z języka chińskiego – przy czym ten drugi jest powszechniejszy. Natomiast w języku wietnamskim, wariant wywodzący się z języka chińskiego nie osiągnął jeszcze powszechnej akceptacji. Liczby od 1 do 1000 są zwykle wyrażane w rodzimym systemie wietnamskim i tylko kilka liczb (jak np. 1000000 triệu) jest wyrażane w systemie chińskim.

Liczby w języku wietnamskim można zapisywać na dwa sposoby. Sposób nowoczesny, liczby z obu wariantów zapisywane są przez latynizację quốc ngữ. Zapis archaiczny, używający pisma Hán-Nôm. Liczby wywodzące się z języka chińskiego zapisywano w Hán tự (wietnamskie pismo chińskie), a liczby rodzime w Chữ nôm.

Podstawowe cechy[edytuj | edytuj kod]

  • Odmiennie niż pozostałe schińszczone systemy, język wietnamski grupuje cyfry w liczbach co tysiąc a nie w miriady. Na przykład, "123123123" zapisywane jest jako "𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧𠦳𠬠𤾓𠄩𨒒𠀧/một trăm hai mươi ba triệu một trăm hai mươi ba nghìn (ngàn) một trăm hai mươi ba", lub "123兆123𠦳123" (123 milion, 123 tysiąc i 123)[1], podczas gdy w chińskim, japońskim i koreańskim tę samą liczbę zapisuje się jako "1亿2312万3123" (1 sto milionów, 2312 dziesięć tysięcy i 3123).
  • Mimo istnienia dwóch zestawów liczebników, wariant sino-wietnamski nie jest powszechny. Staje się on użyteczny tylko jeśli liczby przekraczają tysiące, jak np. "vạn/萬", "ức/億" i "triệu/兆". Te sino-wietnamskie słowa przedstawiają liczby używane w starożytnych Chinach, gdzie każda kolejna cyfra wzrasta dziesięciokrotnie, 億 jako liczba 105, 兆 to 106 itd.
  • Obecnie sino-wietnamskie nazwy "vạn/萬" i "ức/億" są coraz rzadziej stosowane.
  • Pewne numery są tworzone łącząc nazwy z obu wariantów, rodzimego i sino-wietnamskiego, na przykład, "mười triệu/𨒒兆", gdzie "triệu/兆" pochodzi od nazewnictwa sino-wietnamskiego, a "mười/𨒒" to słowo rodzime.

Poniższa tabela zawiera zestawienie podstawowych danych liczbowych w języku wietnamskim dla obu wariantów. Dla każdej liczby podświetlony jest powszechniejszy wariant.

Liczba Sino-wietnamski Rodzimy Uwagi
Hán tự Quốc ngữ Chữ nôm Quốc ngữ
0 空 • 〇(零) không • linh (brak) (brak) W publikacjach naukowych z fizyki często stosuje się zapożyczone słowo "zêrô (zêro, dê-rô)".
1 一(壹) nhất 𠬠 một
2 二(貳) nhị 𠄩 hai
3 三(叄) tam 𠀧 ba
4 四(肆) tứ 𦊚 bốn Dla liczebników porządkowych powyżej 20 i zliczaniu "w górę" dla cyfry 4 powszechniejsze jest użycie wariantu sino-wietnamskiego "tư/四".
5 五(伍) ngũ 𠄼 năm W dialekcie Hanoi, pięć można także wymówić jako "lăm" jeśli dwucyfrowa końcówka liczby kończy się na 5 (tj. 15, 25, 35...) aby uniknąć ewentualnej pomyłki z homonimem năm, czego przykładem jest "năm/𢆥", czyli "lat" (wiek).
6 六(陸) lục 𦒹 sáu
7 七(柒) thất 𦉱 bảy W niektórych wietnamskich dialektach czytane także jako "bẩy".
8 八(捌) bát 𠔭 tám
9 九(玖) cửu 𠃩 chín
10 (拾) thập 𨒒 mười
100 (佰) bách 𤾓 • 𠬠𤾓 trăm • một trăm Sino-wietnamskie "bách/百" to powszechny morfem (w wyrazach złożonych), który jest rzadko stosowany jako cyfra w dziedzinie matematyki. Przykład: "bách phát bách trúng/百發百中".
1000 (仟) thiên 𠦳 • 𠬠𠦳 nghìn (ngàn) • một nghìn (ngàn) Sino-wietnamskie "thiên/千" to powszechny morfem, lecz rzadko używany w znaczeniu matematycznym. Przykład: "thiên kim/千金". Wymowa "nghìn" jest typowe na północy Wietnamu, natomiast "ngàn" na południu.
10 000 • 𠬠萬 vạn • một vạn 𨒒𠦳 mười nghìn (ngàn) Słowo "một/𠬠" w "một vạn/𠬠萬" to rodzimy (wewnętrzny termin) morfem.
100 000 • 𠬠億 • 𨒒萬 ức • một ức • mười vạn[2] 𤾓𠦳 • 𠬠𤾓𠦳 trăm nghìn (ngàn) • một trăm nghìn (ngàn) Słowo "mười/𨒒" i "một/𠬠" w "mười vạn/𨒒萬" i "một ức/𠬠億" to rodzime (wewnętrzny termin) morfemy.
1 000 000 • 𠬠兆 • 𠬠𤾓萬 triệu • một triệu • một trăm vạn[3] (brak) (brak) Słowo "một/𠬠" i "trăm/𤾓" w "một triệu/𠬠兆" i "một trăm vạn/𠬠𤾓萬" to rodzime (wewnętrzne terminy) morfemy.
10 000 000 𨒒兆 mười triệu (wariant łączony sino-wietnamski i rodzimy) (wariant łączony sino-wietnamski i rodzimy) Słowo "mười/𨒒" w "mười triệu/𨒒兆" to rodzimy (termin wewnętrzny) morfem.
100 000 000 𤾓兆 trăm triệu (wariant łączony sino-wietnamski i rodzimy) (wariant łączony sino-wietnamski i rodzimy) Słowo "trăm/𤾓" w "trăm triệu/𤾓兆" to rodzimy (termin wewnętrzny) morfem.
1 000 000 000 [4] tỷ (brak) (brak)

Przypisy

  1. Tutaj, "兆" w języku wietnamskim oznacza 1 000 000, w przeciwieństwie do chińskich liczebników, gdzie zastępuje wiele wariantów dużych liczb. Obecnie, "兆" określa 1012 w Republice Chińskiej, a powszechnie oznacza 106 w Chińskiej Republice Ludowej.
  2. Tu dien Han Viet Thieu Chuu:「(1): ức, mười vạn là một ức.
  3. Tu dien Han Viet Thieu Chuu:「(3): triệu, một trăm vạn.
  4. Hán Việt Từ Điển Trích Dẫn 漢越辭典摘引:「Một ngàn lần một triệu là một tỉ 秭 (*). Tức là 1.000.000.000. § Ghi chú: Ngày xưa, mười vạn 萬 là một ức 億, một vạn ức là một tỉ 秭.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]