Cyrkuł

Z Wikipedii

Cyrkuł (niem. Kreis, okręg) to nazwa jednostki podziału administracyjnego kraju (odpowiednik powiatu) lub miasta (odpowiednik dzielnicy). Etymologicznie nazwa polska wywodzi się od niemieckiego "zirc" i od łacińskiego "circulus". W krajach niemieckich dzielenie terytoriów na cyrkuły było popularne już od czasów Staufów (tzw. "okręgi Rzeszy" – niem. Reichskreis). W samej Monarchii austriackiej grubo przed 1772 podziałowi na cyrkuły uległy Czechy i Węgry.

Zamek Sobień w Lesku wybudowany przez Piotra Kmitę Sobieńskiego, w kolejnych latach własność Stadnickich, Mniszchów i Krasickich. W latach 1775-1782 siedziba władz cyrkułu leskiego, obecnie hotel.

Zamek w Sanoku. W latach 1782-1867 siedziba władz cyrkułu sanockiego, obecnie muzeum

[edytuj] Cyrkuł w Galicji

W latach 1772 - 1867 cyrkuł to podstawowa jednostka rządowej administracji lokalnej w Galicji, odpowiednik powiatu. Na jego czele stał starosta (niem. Kreishauptmann). Właśnie powodzenia administracji na tych terenach zachęciły rząd wiedeński do podzielenia Galicji w podobny sposób.

Jednostka administracyjna w tej formie została przeniesiona na ziemie polskie za pośrednictwem Węgier. W miarę wzrostu liczby ludności i gęstości zaludnienia Węgier pojawiała się potrzeba podziału administracyjnego na jednostki mniejsze od komitatu. W XV wieku komitaty zaczęto dzielić na mniejsze jednostki, wywodzące się z dotychczasowych okręgów sądowych, zwane processus (także reambulatio, węg. szolgabírói járás), z tzw. sędzią szlacheckim na czele. W każdym komitacie powstawały cztery takie jednostki. Od XVIII wieku ich liczba rosła. Processus dzielił się na 2 do 6 mniejszych jednostek zwanych circulus z podsędkiem na czele.

Galicją potocznie nazwano tereny zabrane przez Austrię w latach 1769 - 1770 (Podhale) i w I rozbiorze Polski. Na pewien czas (1786 - 1790) złączono z nią tereny Bukowiny (stanowiła jeden cyrkuł) ale decyzja ta Austriakom sprawiła zbyt duże problemy administracyjne. Przejęte przez Austrię w 1795 kolejne polskie ziemie początkowo nie weszły w skład Galicji i stanowiły odrębne terytorium w ramach Monarchii habsburskiej jako tzw. Galicja Zachodnia (w latach 1795-1803 podzielona na 12, a później na 6 cyrkułów).

Sama nazwa "Galicja" opierała się na XIII-wiecznych roszczeniach królów węgierskich do tzw. królestw Galicji i Lodomerii (w historii przede wszystkim znanych jako Ruś Halicka i Księstwo halicko-włodzimierskie). Na mocy tych rzekomych roszczeń oficjalnie treny te Polsce zabrano. Okręg krakowski w ramy zaboru austriackiego wszedł na stałe dopiero w 1846 kiedy zostało zniesione Wolne Miasto Kraków. Do tego czasu podstawową siłą w regionie był Lwów.

Zaraz po pierwszym rozbiorze w 1772 utworzono gubernium we Lwowie, które podlegało gubernatorowi, jako reprezentantowi monarchii w prowincji, bezpośrednio podporządkowanemu Wiedniowi. Pierwszym gubernatorem został hrabia Johann Anton Baptist Pergen, bliski współpracownik austriackiego domu panującego. Jego zadaniem było szybkie złączenie nowego kraju więzami administracji. Austria korzystając z małego chaosu w rozgraniczaniu zaboru poszerzyła niewiele ziemie przez siebie zabrane; tym bardziej spieszyło się jej na pełnym przyłączeniu nowej prowincji. Tak więc już w grudniu 1773 podzielono kraj na 6 cyrkułów i 59 okręgów (niem. Kreisdistricten).

Szczegółowy podział ułatwił co prawda szybkie zhołdowanie Galicji ale na dłuższą metę okazał się zbyt drogi w utrzymaniu. Początkowo zmniejszono ilość okręgów do 19 (14 marca 1775) rezygnując z nich w ogóle 22 marca 1782. Podzielono wtedy kraj na 18 cyrkułów, który to podział ostał się prawie bez zmian do lat sześćdziesiątych XIX wieku. System ten prowadził do większych oszczędności ale jego możliwości integracyjne były o wiele mniejsze (był całkowitym przeciwieństwem podziału z 1773). Pomimo to podział okazał się trwały; co ważniejszych zmian dokonano na początku działania (1791), podczas znaczących momentów dziejowych (1809, 1816, 1846) oraz pod koniec istnienia (1854, 1867).

Na krótki czas (1803 - 1809) pod administracją gubernium lwowskiego znalazła się Galicja Zachodnia wraz ze swoimi sześcioma cyrkułami. W 1809 roku cyrkuły te odpadły na rzecz Księstwa Warszawskiego. W tym samym roku od Galicji odpadł na rzecz Rosji tzw. okręg tarnopolski, który zawierał w sobie dwa cyrkuły - tarnopolski i zaleszczycki. Po zwrocie były zarządzane komisarycznie przez cały rok 1815.

W szczytowym okresie Galicja (gubernium lwowskie) dzieliła się na 24 cyrkuły; w latach 1809 - 1816 cyrkułów było 16.

W 1850 powrócono do dwustopniowego podziału administracyjnego, tworząc 19 cyrkułów, z podlegającymi im urzędami powiatowymi - 110 w Galicji Wschodniej, i 68 w Galicji Zachodniej.

W latach 60. XIX wieku zlikwidowano cyrkuły, i zreorganizowano sieć powiatów, których utworzono 79.

[edytuj] Cyrkuły miejskie

Cyrkuły jako dzielnice miejskie w Polsce wprowadziła w miejsce jurydyk konstytucja Sejmu Czteroletniego z 30 czerwca 1791, „Urządzenie wewnętrzne miast wolnych Rzeczypospolitej w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim”. Wprowadzono zgromadzenia ludowe, skupiające po ok. 500 obywateli. Obszar który taka ilość mieszczan zamieszkiwała tworzył cyrkuł.

[edytuj] Zobacz też

• Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim
• Władcy Galicji
• Obwód
• Okręg
• Rejencja
• Historia Poznania 1768-1793
• Konstytucja Sejmu Czteroletniego „Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej” z 18 kwietnia 1791 roku