Fort Winiary

Park Cytadela
nr rej. 559/Wlkp/A
Wejście główne od strony ul. Armii Poznań prowadzące do Pomnika Bohaterów
Nazwa oryginalna	Fort Winiary
Miejsce	Poznań
Wybudowany	1828-1842
Architekt	Johann Leopold Ludwig Brese
Rejestr	KOBiDZ
Wpisany do rej. zabytków	16 kwietnia 1966, 23 listopada 2007
Multimedia w Wikimedia Commons

Fort Winiary (nazywany potocznie Cytadelą) – centralny fort w strukturze poligonalnych umocnień Twierdzy Poznań (niem. Festung Posen) położony na Wzgórzu Winiarskim w Poznaniu. Był największym fortem artyleryjskim w Europie.

Historia

Budowa

Pierwsze prace przy budowie fortu rozpoczęto 23 czerwca 1828 roku. Projekt fortu sporządził Johann Leopold Ludwig Brese, zatwierdzono go 21 lutego 1829 roku. W maju i czerwcu 1830 przeniesiono na północ dwie wsie Winiary oraz zlikwidowano folwark Bonin. 29 czerwca 1834 2. batalion 18. Pułku Piechoty obsadził nie wykończony jeszcze fort, zaś w październiku i grudniu Kernwerk został obsadzony przez dwa bataliony 6. Pułku Piechoty. Do 1839 roku były już ukończone skarpy, a do 1842 zbudowano przeciwskarpy. Tym samym budowa fortu została zakończona.

Modernizacje

Modernizacje przechodziły dwie prochownie wojenne (Kriegs-Pulver-Magazin) zbudowane w 1838, następnie przebudowywane w 1869, 1873, 1888. W 1882 roku na narożnikach rawelinów II i III zbudowano stanowiska dla dział 21mm (Mantel-Rohr). Na początku XX w. postawiono budynek radiostacji oraz trzy maszty antenowe. W tym samym okresie powstał betonowy schron sanitarny w rejonie Reduty III.

Fort w okresie II wojny światowej

Cytadela stanowiła ostatni punkt oporu Niemców i została zdobyta 23 lutego 1945 roku – w 27. rocznicę utworzenia Armii Czerwonej. Fortyfikacje zostały częściowo zburzone w trakcie zdobywania miasta. Najbardziej ucierpiała reduta koszarowa, pozostałe elementy fortu doznały tylko lekkich uszkodzeń.

Lata powojenne

Na stokach Cytadeli miała miejsce ostatnia w historii Polski publiczna egzekucja. W dniu 14 lipca 1946 roku powieszono tutaj z wyroku Najwyższego Trybunału Narodowego nazistowskiego zbrodniarza – niemieckiego gauleitera Kraju Warty (niem. Warthegau) Artura Greisera.

W kolejnych latach fort systematycznie rozbierano. W latach 1963-1970 Cytadela została oczyszczona z ruin budowli obronnych i przekształcona w Park-Pomnik Braterstwa Broni i Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Budowa parku doprowadziła do niemalże całkowitej rozbiórki fortu, a pozyskaną cegłę użyto do odbudowy zrujnowanej Warszawy i Poznania.

Stan obecny

Obecnie występuje pod nazwą Park Cytadela i jest największym parkiem miasta. W 2008 park wraz z innymi częściami miasta został uznany za pomnik historii.

Charakterystyka

Od strony centrum miasta – na przedłużeniu al. Niepodległości (dawniej ul. Stalingradzkiej) – na Cytadelę prowadzą monumentalne schody. Na szczycie schodów znajduje się Pomnik Bohaterów (dawniej z czerwoną gwiazdą na szczycie, usuniętą w 1989), liczący 23 metry wysokości, odsłonięty w pierwszą rocznicę wyzwolenia Poznania spod okupacji niemieckiej - 23 lutego 1946 roku.

Trzy alejki parkowe noszą nazwy, są to:

• al. Braterstwa Broni – upamiętniająca polsko-radzieckie braterstwo broni z okresu II wojny światowej,
• al. Cytadelowców – upamiętniająca mieszkańców Poznania, którzy pomagali Armii Czerwonej zdobyć Cytadelę w 1945 roku,
• al. Republik – na cześć republik Związku Radzieckiego.

Obiekty na Cytadeli

Cmentarze

Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej

Na terenie parku znajdują się następujące cmentarze: dawny Cmentarz parafialny św. Wojciecha, Cmentarz Garnizonowy, wojenny Cmentarz Bohaterów Radzieckich, wojenny Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej, Cmentarz Bohaterów Polskich oraz relikty dawnego cmentarza tzw. starogarnizonowego, niemieckiego Cmentarza Honorowego (Ehrenfriedhof) oraz kwatera prawosławna tzw. Cmentarz Prawosławny. Na Cmentarzu Garnizonowym, liczącym ponad 1500 grobów, znajdują się mogiły wojskowych, a wśród nich powstańców styczniowych, wielkopolskich, żołnierzy z lat 1918-1920, generałów, kawalerów Virtuti Militari. Ofiary terroru hitlerowskiego i sowieckiego oraz Cytadelowcy znajdują się na Cmentarzu Bohaterów Polskich. Są też tutaj zbiorowe mogiły z pomnikami nagrobnymi jeńców rosyjskich i francuskich. Cmentarz Wspólnoty Brytyjskiej jest miejscem spoczynku m.in. 48 uczestników tzw. Wielkiej Ucieczki, wśród nich Polaków.

Muzea

Muzeum Uzbrojenia w dawnym laboratorium artyleryjskim

Rawelin I na Cytadeli

Nierozpoznani Magdaleny Abakanowicz

W ocalałych budowlach fortecznych mieszczą się dwa muzea, oddziały Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu:

• Muzeum Uzbrojenia,
• Muzeum Armii Poznań.

Obiekty forteczne

Zachowane obiekty warte obejrzenia:

• Rawelin I
• Reduta I
• Brama Północna (Polna)
• Bastion II
• Estakada Małej i Wielkiej Śluzy

Gastronomia

• Country Bar "Piknik"
• Restauracja & Pizzeria "Umberto"

Inne obiekty

Inne ciekawe obiekty na terenie dawnego fortu to:

• Pomnik Bohaterów
• amfiteatr
• rosarium
• Dzwon Pokoju i Przyjaźni Między Narodami
• Młodzieżowy Dom Kultury "Harcówka"
• instalacja 112 rzeźb Nierozpoznani Magdaleny Abakanowicz, wykonana z okazji 750-lecia lokacji Poznania
• Ziarno – Epitafium Życia, Żalki - rzeźby plenerowe
• rzeźby innych twórców, m.in: Michała Gąsienicy Szostaka, Jerzego Sobocińskiego, Józefa Murlewskiego, Juliana Boss-Gosławskiego

Przyroda

Tabliczka pamiątkowa na jednym z kasztanowców

Na terenie Cytadeli zinwentaryzowano 170 taksonów roślin drzewiastych. Najstarszych z nich (ponad 100-letnich) jest niewiele. W fazie początkowej nie było większych nasadzeń z powodów militarnych. Ogromna ilość drzew ucierpiała w 1945 i została bezpowrotnie stracona. Z tych, które dotrwały do czasów obecnych, należy wymienić takie gatunki, jak klon zwyczajny, grusza pospolita, kasztanowiec zwyczajny, wiąz szypułkowy, dąb szypułkowy, jesion wyniosły, klon jawor i robinia akacjowa. Większość roślin ozdobnych wprowadzono dopiero w latach 60. XX wieku, podczas urządzania założeń parkowych.

Mszyce

W latach 2006-2007 przeprowadzono na terenie parku badania afidofauny, podczas których ustalono występowanie tutaj 67 gatunków mszyc, z dwóch rodzin: ochojnikowate i mszycowate, zwłaszcza z tej drugiej.

Ciekawostki

• Od 1998 r. na Cytadeli odbywa się co roku największe na świecie widowisko pasyjne.
• W 2005 r. na Cytadeli został nakręcony starwarsowy fanfilm pt. "Krypta Exara Kuna".
• W 2009 r. na Cytadeli odbył się koncert zespołu Radiohead.

Zobacz też

• Twierdza Poznań
• Historia Poznania 1815-1848
• Arsenał artyleryjski w Poznaniu
• Radzieckie pomniki w Europie Środkowej

Linki zewnętrzne

• Twierdza poligonalna – Fort Winiary
• Fort Winiary – Mariusz Wojciechowski
• Muzeum uzbrojenia w Poznaniu