Cytron

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cytron
Owoc
Owoc
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd mydleńcowce
Rodzina rutowate
Rodzaj cytrus
Gatunek cytron
Nazwa systematyczna
Citrus medica L.
Sp. Pl. 2: 782. 1753[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Odmiana "ręka Buddy"
Kwiaty
Przekrój przez owoc

Cytron, cedrat (Citrus medica L.) – gatunek roślin wieloletnich z rodziny rutowatych (Rutaceae Juss.). Prawdopodobnie pochodzi z podnóża Himalajów (północno-wschodnie Indie, północna Mjanma). Rozprzestrzeniony już w starożytności do Chin i Europy (tu dotarł jako pierwszy z owoców cytrusowych ok. 300 r. p.n.e.)[3]. Jest prawdopodobnie jednym z trzech gatunków rodzicielskich (obok pomarańczy olbrzymiej i mandarynki) większości form uprawnych cytrusów[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Małe drzewo lub krzew o wysokości do 3 m[5]. Na pędach posiada grube, krótkie kolce.
Liście
Duże, lancetowatojajowate, o drobno piłkowanych lub karbowanych brzegach, z wydatnymi żyłkami[5]. Ogonki liściowe bardzo słabo oskrzydlone.
Kwiaty
Obupłciowe, albo męskie. Mają czerwonawą, 5-płatkową koronę, 1 słupek i liczne pręciki.
Owoce
Żółte, jajowate jagody o długości 10–20 cm z grubą, woskowatą i pomarszczoną skórką. Miąższ jest żółty, podzielony na segmenty i kwaśny[6]. Główną część owocu (do 70% masy) stanowi skórka i biały mezokarp[5].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina jadalna: Owoce posiadają grubą skórę używaną do kandyzowania i następnie wyrobu słodyczy. W celu uzyskania kandyzowanej skórki, zwanej cykatą[4], zielone, niedojrzałe owoce kroi się na pół, fermentuje w solance i w końcu moczy w mocnym roztworze cukru[3] (kandyzowana cykata zawiera ok. 80% cukrów)[5]. Na Korsyce cytron używany jest do wyrobu likieru zwanego Cedratine[5]. Miąższ jest w zasadzie niejadalny[5][6].
  • Z soku otrzymuje się kwas cytrynowy[6].
  • Odmiana 'Fingered' stosowana jest do produkcji perfum oraz w medycynie[4].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Udomowiono go niezależnie w Chinach i Indiach. Pierwsze informacje o uprawie cedratu pochodzą z Persji. Datuje się je na rok 330 p.n.e: podczas przejścia wojsk Aleksandra Macedońskiego przez Persję gaje cedratowe były tam już powszechne, przypuszcza się, że zaczęto je uprawiać w V wieku p.n.e. W Europie cytrony zaczęto uprawiać w I wieku naszej ery, sprowadził je Pliniusz Starszy[7]. Już w czasach antycznych znany był w rejonie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie. Współcześnie uprawia się go w krajach klimatu śródziemnomorskiego (kraje śródziemnomorskie, Kalifornia), na Florydzie i Karaibach (Portoryko)[5].

Uprawia się wiele kultywarów. Niektóre z nich:

  • 'Etrog' – o wrzecionowatym kształcie owoców
  • 'Fingered' (ew. var. sarcodactylus) – owoc o długich, palczastych wyrostkach (dlatego zwyczajowo odmiana nazywana jest mianem "ręka Buddy"). Uprawiana jest głównie w Chinach i innych krajach wschodniej Azji.

Obecność w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • W hinduizmie drzewo to, pod nazwą sanskrycką matulinga, stanowi atrybut w przedstawieniach postaci boga Śiwy[8]. Znaczenie takie podaje Wisznudharmottarapurana (III.44.19, 48.11). Symbolizuje niezliczone atomy, będące nasionami, z których powstał wszechświat[8].
  • W czasie obchodzonego przez Żydów święta Sukkot prawo nakazywało potrząsanie trzymanym w rękach bukietem zawierającym gałązki kilku gatunków roślin. Księga Kapłańska (23,40) wprost wymieniła tylko dwa: palmę i wierzbę, pozostałe dwa określone zostały tylko ogólnie. Kilkuwiekowe rozważania rabinów doprowadziły do ustalenia tradycji zapisanej w midraszach. Jako „owoce pięknych drzew” uznano cytrona, a „gałązki gęstych drzew” to mirt. Te cztery gatunki roślin (lulaw) symbolizują wszystkie rośliny całego świata. Talmud jerozolimski (Sukka 3,5) wyjaśnia dlaczego wybrano cytrona: bo wyróżnia się na tle innych drzew okazałymi, aromatycznymi owocami i owocuje nieprzerwanie przez cały rok, co jest uważane za symbol płodności. Symbolem płodności jest również brodawka na owocu, będąca pozostałością żeńskiej części kwiatu[7]. Do obrzędu używa się odmiany 'Ethrog', symbolizuje ona doskonałość i sprawiedliwość Abrahama[9]. Jej owoc przechowywany jest w specjalnych, często srebrnych puszkach[4].
  • Po raz pierwszy owoce cytrona jako jabłko medyjskie lub jabłko perskie opisał Teofrast (371-287 r p.n.e.), Wergiliusz (lata 70-19 p.n.e) nazywa go jabłkiem złotym lub jabłkiem szczęśliwym, a Albert Wielki (zm. 1280 r.) drzewo cedrem włoskim, a owoc jabłkiem włoskim[7].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-02].
  2. The Plant List. [dostęp 2014-11-20].
  3. 3,0 3,1 J.G. Vaughan, C.A. Geissler: Rośliny jadalne. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001. ISBN 83-7255-326-2.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. T. I. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 323. ISBN 83-7079-778-4.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Ben-Erik van Wyk: Food plants of the world. Portland: Timber Press, 2006, s. 142. ISBN 978-0-88192-743-6.
  6. 6,0 6,1 6,2 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  7. 7,0 7,1 7,2 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  8. 8,0 8,1 Agnieszka Sylwia Staszczyk: Tworzenie i konsekracja boskich przedstawień w sztuce hinduistycznej. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Nariton, 2007, s. 78, seria: Artystyczny Orient Seria Pracowni Sztuki Orientu UMK i Polskiego Stowarzyszenia Sztuki Orientu. ISBN 978-83-7543-001-1.
  9. N. Kameraz-Kos: Święta i obyczaje żydowskie. s. 75.