Człowiek z żelaza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: Człowiek z Żelaza – ujednoznacznienie.
Człowiek z żelaza
Gatunek dramat
Data premiery 27 lipca 1981 (Polska)
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 147 min
Reżyseria Andrzej Wajda
Scenariusz Aleksander Ścibor-Rylski
Główne role Jerzy Radziwiłowicz
Krystyna Janda
Marian Opania
Muzyka Andrzej Korzyński
Zdjęcia Edward Kłosiński
Scenografia Allan Starski
Kostiumy Wiesława Starska
Montaż Halina Prugar-Ketling
Produkcja Zespół Filmowy X
Poprzednik Człowiek z marmuru (1976)
Nagrody Złota Palma (MFF w Cannes, 1981)
Wikicytaty Człowiek z żelaza w Wikicytatach

Człowiek z żelaza – polski dramat filmowy z roku 1981 w reżyserii Andrzeja Wajdy, na podstawie scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego. Jest on kontynuacją wątków z filmu Człowiek z marmuru tego samego reżysera. Akcja dzieła Wajdy toczy się w roku 1980 podczas wydarzeń sierpniowych, a jego bohaterem jest dziennikarz Winkel, który dostaje zadanie zrobienia reportażu kompromitującego robotnika i aktywnego działacza komitetu strajkowego, Macieja Tomczyka. Podczas swej pracy Winkel dowiaduje się o przeszłości Tomczyka oraz o jego ojcu, Mateuszu Birkucie (bohaterze Człowieka z marmuru).

Człowiek z żelaza, w którym wystąpili między innymi Jerzy Radziwiłowicz, Marian Opania i Krystyna Janda, był realizowany przez ekipę filmową Wajdy w pośpiechu. Celem reżysera było uchwycenie świeżych jeszcze wydarzeń sierpniowych i genezy powstania „Solidarności”. Entuzjastyczne przyjęcie filmu przez krytyków na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes, podyktowane zatarciem dystansu czasowego między wydarzeniami historycznymi a produkcją filmową, skutkowało przyznaniem mu pierwszej w historii polskiej kinematografii Złotej Palmy.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Akcja filmu toczy się w Gdańsku w roku 1980. W Stoczni Gdańskiej trwa strajk robotników. Wśród nich ważną rolę odgrywa działacz Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, Maciek Tomczyk (odtwórca roli – Jerzy Radziwiłowicz). Radiowy dziennikarz, redaktor Winkel (Marian Opania) dostaje polecenie od zastępcy przewodniczącego Radiokomitetu (Janusz Gajos), aby zrealizować reportaż kompromitujący Tomczyka. Zostaje wysłany do Gdańska, gdzie przedstawiciel władz Badecki (Franciszek Trzeciak) uświadamia mu wagę zadania[1][2].

Winkel jako dziennikarz z ramienia partii rządzącej nie może się przedostać przez bramę stoczni. W tłumie przed bramą zakładu Winkel spotyka znajomego, Dzidka (Bogusław Linda), któremu przedtem załatwił pracę w gdańskiej telewizji. Dzidek opowiada mu o Tomczyku, jak się okazuje – jego koledze ze studiów. Ojciec Tomczyka, Mateusz Birkut (bohater filmu Człowiek z marmuru), nie pozwolił wtedy synowi na uczestnictwo w protestach studenckich w marcu 1968 roku. Winkel zamierza zdobyć przepustkę na teren stoczni. W tym celu odwiedza rodzinę Wiesławy Hulewicz (Wiesława Kosmalska), od której dowiaduje się o śmierci Birkuta podczas wydarzeń grudniowych roku 1970 oraz tym, że Tomczyk ożenił się z Agnieszką (Krystyna Janda), która w 1976 roku pracowała nad filmem o Birkucie[1][2].

Dziennikarz odwiedza niedoszłą reżyserkę w areszcie, do którego została wtrącona za popieranie strajku. Agnieszka opowiada mu o tym, jak poznała Tomczyka i o jej małżeństwie z nim. Przy okazji przekonuje Winkla, że protestujący mają rację co do swoich żądań. Winkel decyduje się nie kręcić reportażu. Ostatecznie delegacja rządowa podpisuje wraz z Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym porozumienie[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

W oparciu o Internetową Bazę Filmu Polskiego[1].

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Pierwowzór Człowieka z żelaza, wykonany w 1976 roku Człowiek z marmuru, którego bohaterką była absolwentka szkoły filmowej Agnieszka, badająca losy przodownika pracy Mateusza Birkuta, cieszył się wysoką popularnością. W sierpniu 1980 roku reżyser tego filmu Andrzej Wajda jako prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich przybył do Gdańska pod pretekstem nadzorowania pracy nad filmem telewizyjnym. Gdy znalazł się w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, pełni entuzjazmu robotnicy pamiętający Człowieka z marmuru nakłonili go, by zrobił film o nich. Podsunęli mu nazwę Człowiek z żelaza[3].

Autor scenariusza do Człowieka z marmuru, Aleksander Ścibor-Rylski, przebywał za granicą[2]. Kolejny scenariusz napisał za namową Wajdy, korzystając z dostarczanych twórcom filmu zapisków, dokumentów, filmów i zdjęć. Na potrzeby filmu, który tak jak pierwowzór miał stanowić śledztwo dziennikarskie, Ścibor-Rylski wymyślił postać pełnego goryczy dziennikarza Winkla. Pierwotnie rolę tę miał zagrać Zbigniew Zapasiewicz, jednak swym wyglądem intelektualisty nie pasował do postaci steranego życiem dziennikarza. Winklem ostatecznie został Marian Opania[3]. Problem stanowiła też rola Maćka Tomczyka, którego zagrał Jerzy Radziwiłowicz. Część ekipy filmowej uważała, że powinna być to postać na miarę Lecha Wałęsy. Ostatecznie ustalono jednak, że Tomczyk będzie drugorzędną postacią ruchu sierpniowego, co umożliwiło występ samego Wałęsy w epizodycznej roli[3]. Oprócz Wałęsy na ekranie pojawiły się takie postacie wydarzeń sierpniowych, jak Anna Walentynowicz i Tadeusz Fiszbach[1].

Produkcja filmu rozpoczęła się od zdjęć z udziałem Bogusława Lindy i Mariana Opani, dopiero potem wstawiono wątki z rolą graną przez Radziwiłowicza. Podczas kręcenia sceny podpisywania porozumień sierpniowych Wajda podał do wiadomości, żeby wszyscy ich uczestnicy przyszli na plan tak samo ubrani jak wtedy; przyszła większość uczestniczących w tych porozumieniach[3]. Prace trwały intensywnie, gdyż ekipa filmowa zamierzała zdążyć z wysłaniem kopii filmu na Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes, co mogłoby ułatwić dystrybucję w Polsce wbrew wymowie politycznej filmu. Produkcja zakończyła się w kwietniu 1981 roku, a choć Wajda uznał film za nieukończony, zgłosił go (z niechęcią) do kolaudacji[3]. 27 maja 1981 roku Człowiek z żelaza został pokazany na festiwalu w Cannes, a 27 lipca tego samego roku zadebiutował w polskich kinach[2]. Pojawiający się pod koniec filmu utwór Ballada o Janku Wiśniewskim Krzysztofa Dowgiałły wykonali odgrywająca rolę Agnieszki Krystyna Janda, Jacek Kaczmarski, Przemysław Gintrowski i Zbigniew Łapiński[1].

Odbiór krytyczny[edytuj | edytuj kod]

Po pokazie na festiwalu w Cannes Człowiek z żelaza został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków, którzy przyznali mu pierwszą w historii polskiej kinematografii Złotą Palmę. Francuski krytyk Michel Perez uznał film Wajdy za kamień milowy w historii sztuki filmowej, wskazując na brak dystansu czasowego między wydarzeniami historycznymi a ich realizacją filmową[4]. Według redakcji amerykańskiego pisma „Variety” film zapisał historię w biegu[5].

Krytyk pisma „Kino”, Jacek Fuksiewicz potraktował Człowieka z żelaza jako dzieło niemal bez precedensu w dziejach kina, które dokonywało z niezwykłą szczerością rozrachunku z jeszcze świeżymi wydarzeniami sierpniowymi i podawało je w formie kroniki[6]. Docenił również fakt, iż Wajda zbudował film na bazie dokumentalnych zapisków, zwiększając tym samym jego autentyczność. Fuksiewicz zauważył również, że reżyser na przekór swojej ekspresyjnej twórczości użył ascetycznej formy. Samego Człowieka z żelaza interpretował jako manifest przeciwko systemowi opartemu na terrorze i pogardzie wobec człowieka[7].

Małgorzata Szpakowska była bardziej sceptyczna wobec dzieła Wajdy. Z jednej strony doceniała w nim to, że reżyserowi udało się nadążyć za faktami historycznymi oraz otwarcie przełamać cenzurę, którą inni polscy reżyserzy obchodzili poprzez metafory[8]. Krytykowała jednak formę, jakiej użył Wajda: pomieszanie kroniki historycznej z sensacyjną fabułą, zbytni sentymentalizm oraz elementy bardziej typowe dla komedii (Radziwiłowicz rozmawiający sam ze sobą jako postacie Tomczyka i Birkuta)[9]. Postać Tomczyka Szpakowska potraktowała jako spłyconą, idealizowaną, co jej zdaniem nie odzwierciedlało prawdziwych odczuć strajkujących robotników[10].

Opinię Szpakowskiej po latach podzielił Tadeusz Lubelski, twierdząc że główny bohater filmu „bardziej był ciągiem słusznych interpretacji kolejnych dat – od roku 1968 do 1981 – niż żywym człowiekiem”. Zarazem jednak przyznał za Fuksiewiczem, że film „chwytał doniosłe wydarzenie historyczne w chwili jego rodzenia się i przedstawiał jego fabularny wariant w całym bogactwie społecznego i kulturowego zaplecza”[11].

Nagrody i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Rok Festiwal Nagrody[1]
1981 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes Złota Palma i
Nagroda Jury Ekumenicznego
1981 Festiwal Polskich Filmów Fabularnych (Gdynia) Nagroda „Solidarności”
1981 Lubuskie Lato Filmowe (Łagów) Srebrne Grono
1982 54. ceremonia wręczenia Oscarów nominacja do Oscara

Film został uznany przez amerykańskiego reżysera Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku został wytypowany przez niego do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[12][13].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Człowiek z żelaza. W: Internetowa Baza Filmu Polskiego [on-line]. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi. [dostęp 2013-01-11].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 „Człowiek z żelaza” ma 30 lat. W: Rzeczpospolita [on-line]. Presspublica, 2011-07-26. [dostęp 2013-01-11].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Bartosz Wróblewski: Polscy kandydaci do Oscarów, część 4. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2013-01-09. [dostęp 2013-01-12].
  4. Jacek Fuksiewicz. Legenda dni sierpniowych. „Kino”. 8, s. 7, 1981. 
  5. Czlowiek Z Zelaza (ang.). W: Variety [on-line]. 1980-12-31. [dostęp 2013-01-13].
  6. Jacek Fuksiewicz. Legenda dni sierpniowych. „Kino”. 8, s. 6, 1981. 
  7. Jacek Fuksiewicz. Legenda dni sierpniowych. „Kino”. 8, s. 7–8, 1981. 
  8. Małgorzata Szpakowska. Prawdy i nieporozumienia. „Kino”. 8, s. 9, 1981. 
  9. Małgorzata Szpakowska. Prawdy i nieporozumienia. „Kino”. 8, s. 10, 1981. 
  10. Małgorzata Szpakowska. Prawdy i nieporozumienia. „Kino”. 8, s. 12, 1981. 
  11. Tadeusz Lubelski: Wajda. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 193.
  12. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema - oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  13. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]