Czarny romantyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Edgar Allan Poe – przedstawiciel Czarnego Romantyzmu

Czarny romantyzm – prąd literacki zaliczany do romantyzmu, który zaistniał w roku 1793. Cechował się on irracjonalnymi i melancholijnymi cechami, z fascynacją dotyczącą tworzenia się ludzkiego szaleństwa i zła. Artyści i autorzy kierunku zajmowali się inną stroną romantyzmu, przy czym ich dzieła miały często ponury, przepełniony rezygnacją charakter.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Termin „czarny romantyzm” wywodzi się zarówno od pesymistycznego prądu literackiego, jak i z wpływów z wczesnego romantyzmu. Powstanie tego kierunku było jednak przede wszystkim dziewiętnastowieczną reakcją na amerykański transcendentalizm, który wywodził się z Nowej Anglii i był bardzo popularny w latach od 1836 do 1840. Związani z nim byli Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau i Margaret Fuller. Ruch miał wpływ na wiele dziedzin, wliczając w to literaturę.

Z czasem wielu autorów dorastających w transcendentalnej atmosferze zmieniło obrany kierunek. Niektórzy z nich jak Poe, Hawthorne czy Melville uważali jego idee za zbyt optymistyczne i egoistyczne i zareagowali zmianą przekonań w stosunku do prozy i poezji. Nowe dzieła, które składały się na ten kierunek nazwano czarnym romantyzmem. W oparciu o czarny romantyzm określa się także pisarzy jako przedstawicieli kultury powstałej z wpływów gotyku i dark wave.

Cechy[edytuj | edytuj kod]

  • skrajnie – nadmierny
  • straszno – demoniczny
  • satanistyczny
  • fantastyczny
  • groteskowy
  • dekadencki

Opis[edytuj | edytuj kod]

Kruk Edgara Allana Poe zilustrowany przez Gustava Doré

Wprawdzie transcendentalizm miał wpływ na niektórych przedstawicieli czarnego romantyzmu, to jednak krytycy zaobserwowali w dziełach kierunku porzucenie jego zasad w kilku kluczowych sprawach. Po pierwsze autorzy czarnego romantyzmu nie są tak entuzjastycznie nastawieni do myśli, że perfekcja jest wrodzoną cechą ludzkości, jak to miało miejsce w przypadku transcendentalizmu. Po drugie, czarny romantyzm przedstawia jednostkę jako istotę podatną na grzech i samodestrukcję, nie mającą z natury rzeczy dostępu do boskości i mądrości. G.R. Thompson opisywał tę niezgodność, oświadczając, że myśl transcendentalna wiąże się ze światem, w którym boskość jest jego nieodzowną częścią. Czarny romantyzm natomiast zaadoptował obraz antropomorficznego zła w postaci szatana, duchów, wampirów i upiorów. W obu kierunkach uwidoczniona była wiara w głęboką moc duchową natury, ale czarny romantyzm odbiera ją jako bardziej złowrogą, niż transcendentalizm, który widzi w niej bardziej boskiego i uniwersalnego mediatora. Dla przedstawicieli czarnego romantyzmu świat natury jest ciemny i tajemniczy, a gdy ujawnia on człowiekowi prawdę, jawi się jako zły i piekielny. Wreszcie, podczas gdy transcendentalizm wspiera społeczne zmiany, czarny romantyzm ukazuje często indywiduum, które zawodzi w swoich staraniach i dążeniach do zmian na lepsze.

Odniesienia do powieści gotyckiej[edytuj | edytuj kod]

Popularna w Anglii w XVIII i XIX wieku powieść gotycka była zainspirowana wieloma konwencjami, jakie można było znaleźć w czarnym romantyzmie. Powieść gotycka wywodzi się od dzieła pt. Zamczysko w Otranto (The Castle of Otranto) z 1764, której autorem był Horace Walpole.

Dzieła te cechowały się wszechobecną atmosferą strachu, wliczając w to elementy makabryczne i nadprzyrodzone, motywem nawiedzonych budowli lub poszukiwaniem własnej tożsamości. Krytycy często oceniali powieści gotyckie jako odznaczające się przesadnie melodramatycznymi treściami i zupełnie przewidywalną fabułą. Generalnie z takimi elementami jak ciemność i nadnaturalne zjawiska oraz z figurami i charakterami jak wampiry i maniacy, powieść gotycka jest bardziej skupiona na aspekcie strachu, niż wzory czarnego romantyzmu, bazujące na tajemnicach i sceptycyzmie w odniesieniu do człowieka.

Mimo to ów kierunek miał wpływ na dzieła z okresu późniejszego okresu tego prądu literackiego, jak np. niektóre prace Edgara Allana Poe. Niektórzy autorzy epoki romantyzmu jak Lord Byron, Samuel Taylor Coleridge, Mary Shelley, John Shek, czy John Polidori, którzy częściowo są wiązani z powieścią gotycką, również są wspominani w kontekście czarnego romantyzmu. Ich utwory cechują się osobistymi udrękami, motywem ludzi niedostosowanych społecznie oraz niepewnością, czy ludzka natura przynosi mu wybawienie czy zniszczenie. Ważnym dziełem tego kierunku jest powieść romantyczna „Straże nocne” (Nachtwachen) niemieckiego autora Ernsta Augusta Friedricha Klingemanna, który opublikował ją pod pseudonimem Bonawentura.

Motywy Czarnego Romantyzmu[edytuj | edytuj kod]

  • noc
  • tęsknota
  • rozpacz
  • rezygnacja
  • samobójstwo
  • zło
  • szaleństwo
  • jawa i sen
  • mury (np. zamki, klasztory, więzienia, piwnice)
  • natura (morza, góry, jeziora, rzeki, ciemne lasy, polany, ale też zwierzęta, zjawiska naturalne jak mgła czy burza)
  • sobowtór
  • forma bajkowa
  • motyw wędrowca
  • motyw okna

Przedstawiciele Czarnego Romantyzmu[edytuj | edytuj kod]

Podbudowa filozoficzna[edytuj | edytuj kod]

W literaturze światowej[edytuj | edytuj kod]

W literaturze polskiej[edytuj | edytuj kod]

Twórcy inspirowani Czarnym romantyzmem[edytuj | edytuj kod]

Sztandarowe dzieła z okresu Czarnego Romantyzmu[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Czasy Królestwa Kongresowego (1815-1830). Zakończenie. Spór romantyków z klasykami. W: Ryszard Przybylski, Alina Witkowska: Romantyzm. Warszawa: PWN, 2003, s. 199. ISBN 83-01-13848-3.
  2. M. Jastrun, Mickiewicz, Kraków 1952, s. 94.
  3. Poemat i epika wierszowana. W: Witkowska, Alina; Przybylski, Ryszard: Romantyzm. Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2003, s. 469. ISBN 83-01-13848-3.