Czasownik

Czasownik – odmienna oraz samodzielna część mowy przedstawiająca dziejące się czynności oraz niektóre stany. W zdaniu tworzy orzeczenie. Czasowniki są nazwami czynności jakie wykonują w danym czasie istoty żywe, narzędzia lub maszyny, oraz nazwami stanów, w jakich te istoty bądź przedmioty się znajdują. Nie w każdym języku da się wyróżnić jasną klasę czasowników, np. w języku japońskim przymiotniki mają wiele właściwości charakterystycznych dla czasowników.

Kategorie gramatyczne czasownika

Aspekt

Aspekt – w języku polskim sygnalizuje relacje między momentem mówienia (tworzeniem tekstu) a momentem zakończenia sytuacji opisywanej przez nadawcę. Czasownik może informować o czynności zakończonej (dokonanej) lub trwającej (niedokonanej). Każdy czasownik jest albo dokonany albo niedokonany.

W języku polskim zasadniczo wyróżnia się dwa sposoby oddawania czynności i stanów, wyrażane przez czasowniki:

• niedokonane – informują, że czynność (stan) trwa, trwała lub będzie trwała i nie została ani nie zostanie zakończona, np. robiłem, robię, będę robiła; odkurzałem, odkurzam, będę odkurzać.

Czasowniki niedokonane mogą wystąpić we wszystkich czasach.

• dokonane – informują, że czynność została lub zostanie zakończona, np. zrobiłem, zrobię; odkurzyłem, odkurzę

Czasowniki dokonane mogą występować w czasie przeszłym i przyszłym

Iteratywność

W gramatykach niektórych języków (w tym m.in. języka polskiego) wyróżnia się ponadto czasowniki jednokrotne np. chodzić, czytać, spać, oraz wielokrotne (tzw. iterativa), np. chadzać, czytywać, sypiać.

Rodzaje czasownika w języku polskim

• liczba pojedyncza
  • rodzaj męski
  • rodzaj żeński
  • rodzaj nijaki
• liczba mnoga
  • rodzaj męskoosobowy
  • rodzaj niemęskoosobowy

Odmiana

Według tradycyjnego ujęcia czasowniki odmieniają się zależnie (koniugują) przez czasy, tryby, liczby, osoby i rodzaje lub też niezależnie, np. przez czynności, stany. Oprócz tego czasowniki występują w różnych aspektach i stronach.

Imiesłowy

W wielu językach indoeuropejskich niektóre formy czasowników (imiesłów, gerund) przybierają pewne cechy uznawane za typowe dla innych części mowy. Dla przykładu polskie formy imiesłowu przymiotnikowego czynnego, typu mieszkający, czytający itp., uważane są za formy czasownikowe, jednak odmieniają się przez przypadki tak jak przymiotniki (mieszkającego, czytającemu itp.). Podobnie formy imiesłowu przymiotnikowego biernego, takie jak np. zbudowany, robiony – mają cechy przymiotników i także odmieniają się przez przypadki. Analogiczna sytuacja występuje także w innych językach, np. angielskie building, downloaded, niemieckie das Essen itd.

Zobacz też

• bezokolicznik
• czasownik łaciński
• czasownik posiłkowy
• supinum