Czechy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia.
Česká republika
Republika Czeska
Flaga Czech
Herb Czech
Flaga Czech Herb Czech
Dewiza: Pravda vítězí
(Prawda zwycięża)
Hymn:
Kde domov můj
(Gdzie dom jest mój)
Położenie Czech
Konstytucja Konstytucja Czech
Język urzędowy czeski
Stolica Praga
Ustrój polityczny republika parlamentarna
Typ państwa demokracja
Głowa państwa prezydent Miloš Zeman
Szef rządu premier Bohuslav Sobotka
Przewodniczący Izby Poselskiej Jan Hamáček
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
116. na świecie
78 866 km²
2%
Liczba ludności (2013)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
78. na świecie
10 512 419[1]
133 osób/km²
Czesi: 93,7%[2]
Morawianie: 4,9%[2]
Słowacy: 1,4%[2]
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

198,3 mld[3] USD
18 858[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

286,0 mld[3] USD
27 000[3] USD
Jednostka monetarna korona czeska (CZK)
Wstąpienie do UE 1 maja 2004
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 CZ
Domena internetowa .cz
Kod samochodowy CZ
Kod samolotowy OK
Kod telefoniczny +420
Mapa Czech
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Czechy w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Republika Czeska w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Czechy w Wikisłowniku

Czechy (czes. Česko), Republika Czeska (czes. Česká republika) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej. Od północnego wschodu graniczy z Polską, od zachodu i północnego zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, a od południowego wschodu ze Słowacją. Stolicą i największym miastem Czech jest Praga. Kraj składa się z trzech historycznych krain – Czech właściwych, Moraw i czeskiej części Śląska[4]. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Państwo czeskie dzieli się na czternaście krajów. Czechy są republiką parlamentarną, demokratycznym państwem prawa o liberalnym systemie rządów, opartym na swobodnej rywalizacji partii i ruchów politycznych[5]. Głową państwa jest prezydent. Naczelnym organem władzy ustawodawczej jest parlament z Izbą Poselską i Senatem, władzy wykonawczej rząd z czternastoma ministerstwami, a władzy sądowniczej Sąd Konstytucyjny i Sąd Najwyższy. Czechy są członkiem wielu organizacji międzynarodowych, m.in. ONZ, Unii Europejskiej, NATO, strefy Schengen, Rady Europy, OECD i Grupy Wyszehradzkiej.

Według Banku Światowego Czechy należą do 31 najbogatszych krajów świata pod względem dochodów per capita[6][7]. Procent mieszkańców Republiki Czeskiej żyjacych poniżej progu ubóstwa jest znikomy[8][9][10][11][12]. Czechy wykazują stosunkowo niewielki stopień nierówności w dochodach pomiędzy najbogatszymi i najbiedniejszymi obywatelami oraz stosunkowo zrównoważoną redystrybucję majątku. Bezrobocie jest od dłuższego czasu na niskim poziomie, znacznie poniżej średniej krajów rozwiniętych[13]. W indeskie śladu ekologicznego Czechy są w porównaniu do pozostałych krajów rozwiniętych znacznie mniejszym dłużnikiem ekologicznym[14][15][16]. Według Indeksu Transparency International z 2013 r. Czechy zajmują 5. miejsce wśród najbardziej skorumpowanych krajów w UE[17]. W 2008 r. Czechami wstrząsnął kryzys ekonmiczny, a od 2012 r. gospodarka czeska pogrąża się w recesji.

Pochodzenie nazwy kraju[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Czechy (nazwa).

Nazwa Czechy (czes. Čechy) pojawia się po raz pierwszy w źródłach pisanych w IX wieku. W 1777 roku pojawia się młodsza nazwa Česko, będąca wynikiem procesów słowotwórczych zachodzących wówczas w języku czeskim. Po 1993 roku przyjęło się używać nazwę Čechy jako określenie Czech właściwych, podczas gdy Česko miało oznaczać cały kraj, łącznie z Morawami i tzw. Śląskiem Czeskim. Podział ten jest czysto umowny i nie jest ściśle przestrzegany. Szczególne kontrowersje nazwa kraju wywołuje na Morawach, ze względu na poczucie odrębności etnicznej części Morawian[18], i wcześniejsze próby ustanowienia nazwy kraju jako Republiki Czeskomorawskiej[19].

Współcześni językoznawcy łączą nazwę Czechy z rdzeniem čel-, w którym miało dojść do ekspresyjnej zamiany l w chь. Rdzeń ten występuje również w wielu innych słowach, np. čeleď (czeladź) i člověk (człowiek). Liczne przykłady w językach słowiańskich pozwalają przypuszczać, że nazwa utworzona z rdzenia čel- i hipokorystycznego morfemu -chь miała pierwotnie oznaczać „członka rodu, ziomka” lub nawet „człowieka”. Nazwą tą posługiwało się jedno lub więcej plemion słowiańskich zamieszkujących w okresie średniowiecza Kotlinę Czeską.

Łacińska nazwa Czech – Bohemia (Boiohaemum), pochodzi od nazwy celtyckiego plemienia Bojów, którzy zamieszkiwali Kotlinę Czeską w okresie starożytnym. Od nazwy łacińskiej pochodzi także niemiecka nazwa kraju Böhmen i francuska Bohême. Stąd też bohema, w znaczeniu cyganeria artystyczna.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Czech.

Czechy są państwem w środkowej Europie, bez dostępu do morza. Graniczą od zachodu z Niemcami, od południa z Austrią, od wschodu ze Słowacją i od północy z Polską. Wybiegnięcia terytorium Czech w głąb innych państw sąsiednich (tzw. cyple lub worki, czes. výběžky): cypel aski, cypel szluknowski (też „cypel rumburski” lub worek szluknowski), cypel frydlancki, cypel broumowski, cypel jawornicki (też „cypel jesienicki”), cypel osobłoski i cypel brzecławski (też Trójkąt dyjski lub „cypel lanżhocki”).

Information icon.svg Zobacz też: Granice Czech.

Ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Śnieżka – najwyższy szczyt Czech
Wodospad Pančavski – najwyższy wodospad Czech
Brama Pravčicka – największy naturalny skalny most w Europie
Torfowisko Chalupskie w Szumawskim Parku Narodowym

Większość terytorium Czech zajmują tereny wyżynno-górskie Masywu Czeskiego. Jest on otoczony z trzech stron górami: Sudetami (Śnieżka 1603 m n.p.m.), Rudawami (Klínovec 1244 m n.p.m.), Lasem Czeskim (1042 m n.p.m.), Lasem Bawarskim oraz Szumawą. Środkowa część Masywu Czeskiego jest zapadliskiem z doliną Łaby, zaś na południu znajdują się kotliny Trzebońska i Budziejowicka. Od Karpat Masyw Czeski oddzielony jest na wschodzie morawsko-śląskim pasem obniżeń.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

W Czechach panuje klimat umiarkowany ciepły, ze średnią temperaturą w styczniu –1 do –3 °C, a w lipcu 18-19 °C. Średnia roczna suma opadów to 500–700 mm. Na terenach górskich panuje klimat ostry ze średnią temperaturą roczną ok. 4 °C i opadami rzędu 1200 mm.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Czech należy do zlewisk trzech mórz:

Największe rzeki poszczególnych zlewisk to:

Na rzekach zlokalizowano wiele zbiorników retencyjnych, np.:

  • Orlicki
  • Lipieński
  • Slapski

Czechy znane są z miejscowości uzdrowiskowych z wodami mineralnymi, także z gorącymi źródłami (cieplicami), m.in. Karlowe Wary (73 °C), Mariańskie Łaźnie (29,6 °C).

Historia Czech[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Czech.

Początki państwowości czeskiej sięgają IX wieku, kiedy księstwa czeskie zostały zjednoczone przez Przemyślidów, panujących do 1306 r. W 1019 r. Brzetysław I zjednoczył Czechy i Morawy, a w 1085 r. Wratysław II został koronowany na króla. Wtedy też Czechy weszły w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. W latach 1310–1437 na tronie zasiadali Luksemburgowie. Za czasów Karola IV Czechy, a przede wszystkim Praga, stały się centrum Świętego Cesarstwa Rzymskiego przeżywając swój największy rozkwit. Reformatorska działalność husytów wywołała wojny religijne z katolikami, które doprowadziły do spadku znaczenia Czech. Od 1526 r. na tronie zasiadali Habsburgowie, którzy wprowadzili rządy absolutystyczne. Po bitwie białogórskiej w 1620 r. rozpoczął się proces rekatolicyzacji i germanizacji kraju. W 1804 r. Czechy stały się częścią Cesarstwa Austriackiego i później Austro-Węgier. Niemniej przez cały okres panowania Habsburgów ziemiom czeskim przysługiwały różne atrybuty państwowości. Na przełomie XVIII i XIX w. doszło do odrodzenia narodowego. W wyniku I wojny światowej doszło do rozpadu Austro-Węgier i powstania Czechosłowacji, wspólnego państwa Czechów i Słowaków. Podczas II wojny światowej czeska część kraju weszła w skład III Rzeszy, podczas gdy Słowacja ogłosiła niepodległość jako niemiecki sojusznik. W 1945 r. doszło do ponownego zjednoczenia Czechosłowacji, która znalazła się w strefie wpływów ZSRR. W 1968 r. doszło do interwencji wojsk Układu Warszawskiego i likwidacji „socjalizmu z ludzką twarzą” – liberalnego czechosłowackiego komunizmu. Nastąpił okres tzw. „normalizacji”, czyli wprowadzania radzieckich standardów. W 1989 r. nastąpiła pokojowa zmiana ustroju na kapitalistyczny, a w 1993 r. doszło do pokojowego rozdzielenia Czechosłowacji na Czechy i Słowację.

Prehistoria i starożytność[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady osadnictwa rodzaju Homo w Czechach pochodzą z dolnego paleolitu (900–700 tys. lat temu). Z okresem średniego paleolitu wiążą się znaleziska neandertalczyków, a górnego paleolitu najstarsze znaleziska człowieka współczesnego. Z paleolitu pochodzą bogate znaleziska kultur: olduwajskiej, aszelskiej, mustierskiej i wielu innych. Stosunkowo ubogie stanowiska pochodzą z mezolitu. W neolicie nastąpiło przejście z gospodarki zbieracko-łowieckiej do pasterskiej, kopieniaczej i żarowej. W chalkolicie nastąpił szybki rozwój rzemieślnictwa, pojawiło się radło, koło i orka sprzężajna. Pierwsze ślady osadnictwa celtyckiego pochodzą z epoki brązu. W epoce żelaza około roku 400 p.n.e. na terytorium dzisiejszych Czech przybyło celtyckie plemię Bojów. Około 100 roku p.n.e. obszar dzisiejszych Czech podbiło germańskie plemię Markomanów, które skutecznie przeciwstawiało się wojskom rzymskim.

Początki państwowości czeskiej[edytuj | edytuj kod]

Państwo Samona i Wielkie Morawy[edytuj | edytuj kod]

Wprowadzenie liturgii słowiańskiej na Wielkich Morawach. Obraz Alfonsa Muchy

W V lub VI wieku pojawiły się pierwsze plemiona słowiańskie. Pierwszym państwem na terenie Czech i zarazem najstarszym państwem słowiańskim w ogóle było państwo Samona (624–661), mające charakter rozległego związku plemiennego, w którego skład wchodzili m.in. Czesi i Morawianie[20][21]. W IX w. część plemion współtworzących dawne państwo Samona weszło w skład państwa wielkomorawskiego (833–907) z głównym ośrodkiem w Weligradzie[22]. Najazdy węgierskie położyły w 907 r. kres istnieniu państwa wielkomorawskiego.

Dzięki działalności misyjnej Cyryla i Metodego na Wielkich Morawach doszło do wprowadzenia liturgii słowiańskiej i rozwoju piśmiennictwa staro-cerkiewno-słowiańskiego. W roku 884 książę czeski Borzywoj I przyjął chrześcijaństwo wschodniego rytu. W obawie przed utratą wpływu hierarchowie niemieccy rytu łacińskiego rozpoczęli działania przeciwko liturgii słowiańskiej (w tamtym czasie jeszcze nie było podziału na Kościół katolicki i prawosławny). W 885 r. papież Stefan V wydał bullę Quia te zelo fidei, w której potępił obrządek słowiański i uznał go za heretycki. W roku 973 zostało założone łacińskie biskupstwo praskie. Niemniej liturgia słowiańska przetrwała w Czechach do 1097 r., kiedy ostatni mnisi z Klasztoru Sazawskiego zostali wygnani z kraju.

Czechy Przemyślidów[edytuj | edytuj kod]

Do końca IX w. Czechy właściwe nie stanowiły jednolitego organizmu politycznego i były podzielone na szereg księstw. W latach 888–895 księstwa czeskie były zależne od państwa wielkomorawskiego. Po upadku Wielkich Moraw najważniejszym ośrodkiem integracyjnym na ziemiach czeskich stało się księstwo Przemyślidów z głównym grodem w Pradze. Na przełomie IX i X wieku Przemyślidzi panowali już nad całymi Czechami właściwymi i około 955 r. podporządkowali sobie Morawy. Za panowania Bolesława I doszło do centralizacji władzy i zastąpienia prawa plemiennego prawem książęcym.

W latach 1003–1212 Księstwo Czeskie było lennem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Pierwszym królem Czech dzięki poparciu cesarza Henryka IV został Wratysław II w roku 1085. W 1212 r. przyszły cesarz Fryderyk II Hohenstauf wydał w podzięce za otrzymaną pomoc od Przemysła I Złotą Bullę Sycylijską. Bulla podniosła pozycję Czech z lennika do uprzywilejowanego członka Cesarstwa Rzymskiego, przyznawała dziedziczny tytuł królewski książętom Czech i zmniejszała obowiązkowe posiłki wojskowe dostarczane przez Czechy do symbolicznej liczby trzystu zbrojnych. Cesarz, jako senior, zobowiązał się do udzielania inwestytury tylko takim władcom, którzy cieszyć się będą zaufaniem czeskiej szlachty, co pozwoliło na wykształcenie się monarchii elekcyjnej po wymarciu Przemyślidów.

Podczas panowania Przemysła Ottokara I (1197–1230) miał miejsce napływ niemieckich osadników, rozwój miast, handlu i przemysłu. Dzięki zwiększonym dochodom jego wnuk Przemysł Ottokar II rozszerzył swoje panowanie na obszar od Śląska poprzez Austrię po Słowenię. Doprowadziło to do konfliktu z Habsburgami, a sam Ottokar II zginął w bitwie na Morawskim Polu. Jego syn Wacław II podbił część ziem polskich i koronę Polski, jednakże jego syn Wacław III został zamordowany w drodze do Polski na koronację, w wyniku czego główna linia dynastii wygasła.

Ziemie Korony Czeskiej[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobne artykuły: Królestwo CzechMargrabstwo Moraw.

Panowanie Luksemburgów[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Wacława II nastąpił okres destabilizacji państwa i konfliktów z Cesarstwem Rzymskim, zażegnany dopiero małżeństwem córki Wacława II, Elżbiety z Janem Luksemburskim, synem cesarza Henryka VII. Na mocy układu w Trenczynie (1335) Polska zrzekła się praw do Śląska na rzecz Czech, a król czeski dziedzicznego prawa do tronu polskiego.

Syn i następca Jana Luksemburskiego, Karol IV został wybrany na cesarza rzymskiego (1355) i walnie przyczynił się do rozkwitu Pragi, która licząc 40 tys. mieszkańców stała się jednym z największych miast ówczesnej Europy. Jako stolica Cesarstwa Rzymskiego, Praga pełniła rolę jego centrum kulturalnego i intelektualnego. Rozpoczęto budowę Katedry św. Wita i mostu Karola. W roku 1348 zostało zaprojektowane Nowe Miasto, po dziś dzień pozostające przykładem nowoczesnej urbanistyki. Karol IV założył również Uniwersytet w Pradze, pierwszy w Europie Środkowej. Za jego panowania do Czech przyłączono Górny Palatynat (1355–1401), Łużyce (1356–1635), Brandenburgię (1373–1415) oraz księstwa świdnickie i jaworskie (1392–1742).

W 1348 r. Karol IV ustanowił Koronę Czeską, w skład której wchodziły: Królestwo Czech, Margrabstwo Moraw, poszczególne księstwa śląskie, a od 1356 r. także oboje Łużyce. Nowy system miał stanowić gwarancję przed nadużyciami władzy królewskiej. Czeska korona świętego Wacława miała należeć do całego państwa i mogła być wyłącznie użyczana monarsze. Na mocy Złotej Bulli Karola IV król czeski stał się jednym z czterech dziedzicznych elektorów świeckich, dokonujących wyboru cesarza rzymskiego. Obok języka niemieckiego i włoskiego, Bulla zobowiązywała dziedzica elektora do znajomości języka czeskiego[23]. Dzięki staraniom Karola IV odnowiono słowiańską liturgię w Klasztorze Emaus w Pradze, na co uzyskano specjalną zgodę papieża. Ponownie obok łacinki zaczęto używać głagolicę i język staro-cerkiewno-słowiański. Klasztor stał się prężnym ośrodkiem teologicznym, w którym nauki pobierali przyszli przywódcy husyccy, m.in. Jan Hus. Kres liturgii słowiańskiej położyły ok. 1430 r. wojny religijne.

Protestanckie Czechy[edytuj | edytuj kod]

Jan Hus na stosie w Konstancji. Skazanie Husa na śmierć wywołało wybuch powstania husyckiego w Czechach. Kodeks jeński, początek XVI w.
Jerzy z Podiebradów – pierwszy w historii król państwa europejskiego, który odrzucił wiarę katolicką. Iluminacja z 1607 r.
Information icon.svg Osobne artykuły: Husytyzm, Wojny husyckieBracia czescy.

Wprowadzenie liturgii słowiańskiej oraz działalność Konrada Waldhausera, Jana Milicza i przede wszystkim Jana Husa utorowały drogę dla reformatorskiej działalności husytów, których główne postulaty wyrażono w artykułach praskich (prawo do swobodnego głoszenia Słowa Bożego, przywrócenie komunii pod dwiema postaciami dla świeckich, odebrania duchowieństwu władzy świeckiej i sekularyzacja dóbr kościelnych oraz karanie za grzechy śmiertelne tylko przez władzę świecką). Podczas Soboru w Konstancji w 1414 r. Jan Hus został skazany na śmierć za herezję. Do procesu walnie przyczynili się hierarchowie katoliccy oraz cesarz Zygmunt Luksemburski, syn Karola IV. Wieść o spaleniu Husa doprowadziła w Czechach do wybuchu rebelii husyckiej przeciw katolikom.

W 1420 r. Zygmunt Luksemburski został ukoronowany na króla czeskiego, jednak zmuszono go do ucieczki zagranicę. Wobec zaistniałej sytuacji papież razem z cesarzem ogłosili w latach 1420–1431 pięć wypraw krzyżowych przeciw heretyckim Czechom. Wszystkie krucjaty zostały zwyciężone przez wojska husyckie dowodzone przez Jana Żiżkę. Dopiero w 1436 r. na skutek zdrady kalikstynów, trzon wojsk husyckich uległ rozbiciu. W tym samym roku zawarto kompaktaty praskie. W zamian za uznanie władzy papiestwa i praw Zygmunta do korony czeskiej kompaktaty zapewniały autonomię Kościoła husyckiego, możliwość odprawiania liturgii w języku czeskim i wybór arcybiskupa praskiego przez czeski sejm. Zygmunt zmarł w 1437 r., będąc ostatnim czeskim władcą z dynastii Luksemburgów.

W 1458 r. czeskie stany wybrały na króla Jerzego z Podiebradów. Po odrzuceniu kompaktatów praskich przez papieża Piusa II (1462), Jerzy otwarcie opowiedział się za husytyzmem, stając się tym samym pierwszym monarchą europejskim, który odrzucił wiarę katolicką. Po śmierci Jerzego z Podiebradów, jego następcą na tronie czeskim został wybrany Władysław II Jagiellończyk, pierwszy Jagiellon na tronie czeskim.

Część husytów na czele z Piotrem Chelczyckim utworzyła w 1457 r. Jednotę Braci Czeskich, która kontynuowała reformatorskie tradycje. Bracia czescy odrzucali możliwość prowadzenia walki zbrojnej z katolikami, koncentrując się na działalności gospodarczej, oświatowej i naukowej. Czescy protestanci zakładali liczne szkoły, drukarnie i popularyzowali czeskojęzyczną literaturę w celu udostępnienia jej szerokim masom społecznym. W wyniku tych zmian doszło w latach 1520–1620 do rozwoju czeskiego humanizmu i największego rozkwitu literatury czeskiej, która rozprzestrzeniła się szeroko poza stany duchowny i szlachecki.

Panowanie Habsburgów[edytuj | edytuj kod]

W 1515 r. Jagiellonowie zawarli układ wiedeński z Habsburgami, dotyczący dziedziczenia tronu czeskiego przez austriackich władców w przypadku wygaśnięcia czeskiej linii Jagiellonów. W 1516 r. na tronie zasiadł syn zmarłego Władysława II, Ludwik Jagiellończyk, który zginął bezpotomnie w 1526 r. Od tego czasu na tronie czeskim zasiadali nieprzerwanie katoliccy Habsburgowie, choć formalnie nie posiadali prawa do dziedziczenia tronu, gdyż każdy kandydat na króla musiał być najpierw zatwierdzany przez zgromadzenie stanów czeskich. Panowanie Habsburgów przyniosło Czechom ograniczenie przywilejów stanowych oraz swobód religijnych. W 1618 r. protestanci wyrzucili przez okna zamku na Hradczanach dwóch namiestników nowego króla Ferdynanda II (defenestracja praska 1618), którego czeskie stany nigdy nie wybrały na swojego władcę. Wydarzenie to stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny trzydziestoletniej (1618–1648).

Okres pobiałogórski[edytuj | edytuj kod]
Defenestracja praska w 1618 r. Miedzioryt z 1662 r.
Bitwa na Białej Górze. Obraz Pietera Snayersa z 1620 r.
Mapa Ziemi Korony Czeskiej z 1747 r., ukazująca stan sprzed wojny trzydziestoletniej

Konsekwencją klęski Czechów na Białej Górze w 1620 r. była przymusowa rekatolicyzacja kraju, likwidacja monarchii elekcyjnej i zaprowadzenie sterowanego z Wiednia absolutyzmu. Chociaż Czechy były dalej formalnie niepodległym krajem, to faktycznie stały się częścią monarchii habsburskiej, związku państw połączonych wspólną rodziną panującą, z dominującą pozycją Austrii. Czechy nadal należały do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a jako król Czech, władca monarchii habsburskiej posiadał status elektora przy wyborze cesarza. Wraz z rekatolicyzacją doszło także do niemal całkowitej germanizacji szlachty i mieszczaństwa. Większość protestanckiej szlachty czeskiej emigrowała zagranicę, a jej majątki były konfiskowane. Wielu czeskich mieszczan przeszło na judaizm, będący wówczas jedyną legalną alternatywą wobec katolicyzmu. Dorobek kulturalny protestantów uległ w znacznej mierze zniszczeniu, palono protestanckie książki i dzieła sztuki. Na miejsce starej, protestanckiej szlachty czeskiej była osadzana nowa szlachta katolicka, w większości niemieckojęzyczna.

W 1635 r. za panowania Ferdynanda II utracono na rzecz Saksonii Łużyce, które już nigdy nie powróciły w skład Ziemi Korony Czeskiej. Na skutek trzech wojen śląskich (1740–1763) Habsburgowie stracili niemal cały Śląsk na rzecz Prus. Tym samym w granicach Korony Czeskiej pozostała jedynie skrajna południowo-wschodnia część regionu śląskiego, tzw. Śląsk Austriacki.

W drugiej połowie XVII w. dochodzi do stabilizacji ekonomicznej, wzrostu gospodarczego i rozwoju budownictwa, szczególnie architektury barokowej. Za panowania cesarza Józefa II (1780–1790) przeprowadzono szereg reform, m.in. zlikwidowano zakon jezuitów, oddzielono władzę sądowniczą od władzy wykonawczej, zniesiono szarwark (1781) oraz wydano patent tolerancyjny (1781). Jednocześnie doszło do centralizacji i biurokratyzacji państwa oraz germanizacji urzędów i szkolnictwa wyższego. W 1804 r. Czechy stały się integralną częścią Cesarstwa Austriackiego.

Odrodzenie narodowe[edytuj | edytuj kod]
Information icon.svg Osobny artykuł: Czeskie Odrodzenie Narodowe.

W wyniku rozpowszechnienia szkolnictwa i druku, czescy intelektualiści doprowadzili w latach 1775–1848 do odrodzenia języka czeskiego i powstania czeskiego ruchu narodowego. Sytuacji tej sprzyjały ideały późnego oświecenia, romantyzmu i rewolucji francuskiej, które docierały na ziemie czeskie. Głównym zadaniem działaczy odrodzeniowych była emancypacja Czechów w monarchii habsburskiej. Wiodącą rolę w podwyższeniu statusu i popularyzacji języka czeskiego odegrali m.in. Josef Dobrovský i Josef Jungmann, nadając czeszczyźnie cechy nowoczesnego języka literackiego. Głównymi źródłami inspiracji dla czeskich intelektualistów były: stara, protestancka literatura czeska, czeska kultura ludowa oraz literatura polska i rosyjska. Wraz z odrodzeniem narodowym nasiliły się nastroje panslawistyczne z silną orientacją prorosyjską (František Ladislav Čelakovský, Ján Kollár, Václav Hanka) oraz austroslawistyczne (Karel Havlíček Borovský, Pavel Jozef Šafárik, František Palacký). Za apogeum i moment kulminacyjny czeskiej historii zaczęto uważać husytyzm i okres przed bitwą na Białej Górze. Najważniejszymi instytucjami związanymi z Odrodzeniem Narodowym były Królewskie Czeskie Towarzystwo Naukowe (1784) i Muzeum Narodowe w Pradze (1818).

W 1719 r. zaczęła się ukazywać w Pradze pierwsza gazeta czeskojęzyczna, a w 1771 r. była wystawiona pierwsza od co najmniej stu lat sztuka teatralna w języku czeskim. W roku 1790 została w Pradze otwarta Česká expedice, pierwsze wydawnictwo zamierzone na publikowanie druków czeskojęzycznych. Niemałą rolę w czeskim odrodzeniu narodowym nieświadomie odegrali Habsburgowie. W 1746 r. w wiedeńskim Terezjanie rozpoczęto naukę języka czeskiego. W następnych latach język czeski zaczęto wykładać w Terezjańskiej Akademii Wojskowej, Szlacheckiej Akademii Wojskowej oraz na Uniwersytecie Wiedeńskim (1775). W 1792 r. otwarto katedrę czeskiego języka i literatury na Uniwersytecie Karola[24]. Działania te związane były z niewielką ilością Niemców w państwie Habsburgów i chęcią zwiększenia ilości stale brakujących urzędników w rozrastającym się państwie. Urzędników czeskich wysyłano nie tylko do Czech i na Morawy, ale także na wszystkie tereny zamieszkane przez Słowian.

Lata 1848-1918[edytuj | edytuj kod]
Ziemie czeskie w obrębie Austro-Węgier: Królestwo Czech (1), Margrabstwo Moraw (9), księstwa śląskie (11)

W 1848 r. została ostatecznie zniesiona pańszczyzna. Począwszy od lat 50. XIX w. w polityce Habsburgów pojawiają się wyraźne neoabsolutystyczne tendencje, którym kres położył szereg klęsk wojennych. W 1859 r. Austria poniosła klęskę w wojnie z Francją, a w 1866 r. w wojnie z Prusami i została wyłączona ze Związku Niemieckiego. W celu wzmocnienia pozycji dynastii Franciszek Józef I był skłonny zaakceptować ustępstwa wobec Węgrów. W 1867 r. utworzono Austro-Węgry, mające charakter monarchii dualistycznej. Liczne starania czeskich elit o przyznanie Czechom podobnego statusu jak Węgrom nie przyniosły żadnych rezultatów. Czechy pozostawały nadal integralną częścią Austrii z wyraźnie uprzywilejowaną pozycją Niemców.

Dyplom październikowy z 1860 r. zakończył epokę absolutyzmu, co pozwoliło Czechom aktywnie uczestniczyć w życiu politycznym Austro-Węgier. W 1869 r. wprowadzono obowiązek uczęszczania do 8.-letniej szkoły. W 1882 r. Uniwersytet Karola w Pradze został rozdzielony na część niemiecką i czeską. W 1883 r. rozpoczął swą działalność Teatr Narodowy w Pradze. W drugiej połowie XIX w. nastąpił ogólny rozwój systemu edukacji, literatury, sztuki i wielu innych aspektów kultury. W wyniku szybkiej industrializacji Czech (lata 60.–90. XIX w.) zmieniła się znacząco struktura społeczna kraju. Pojawiła się czeska burżuazja i liczna klasa robotników, zatrudnionych w fabrykach i manufakturach.

Czechosłowacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Czechosłowacja.
Ogłoszenie niepodległości Czechosłowacji. Plac Wacława, 28 X 1918 r.

Międzywojnie[edytuj | edytuj kod]

Tomáš Garrigue Masaryk – pierwszy prezydent Czechosłowacji

W wyniku I wojny światowej i rozpadu Austro-Węgier, 28 X 1918 r. proklamowano powstanie Czechosłowacji – wspólnego państwa Czechów i Słowaków. Idea Czechosłowacji narodziła się w XIX w. i miała polegać na wspólnych dążeniach niepodległościowych i emancypacyjnych Czechów i Słowaków w monarchii austro-węgierskiej. W pierwszych miesiącach istnienia Czechosłowacji, pomimo początkowych prób federalizacji na wzór Szwajcarii, przeważyła idea scentralizowanego, demokratycznego państwa narodowego na wzór Francji[25]. W nowopowstałym państwie Czesi stanowili najliczniejszą grupę etniczną i pełnili rolę dominującą. Przedwojenna Czechosłowacja była państwem wieloetnicznym, zamieszkiwanym przez: Czechów i Słowaków (64,4%), Niemców (23%), Węgrów (5,5%), Rusinów (3,4%), Żydów (1,3%) i Polaków (0,6%).

Czechosłowacja należała do krajów rozwiniętych i silnie uprzemysłowionych. Na początku lat 30. gospodarką kraju wstrząsnął wielki kryzys światowy. W tym samym czasie nasiliły się konflikty z mniejszościami narodowymi, przede wszystkim Niemcami sudeckimi i Rusinami na Rusi Podkarpackiej.

W 1921 r. powstała Komunistyczna Partia Czechosłowacji (w skrócie KSČ)[26], będąca w chwili swego powstania jedną z największych partii komunistycznych na świecie. W 1925 r. doszło do „bolszewizacji“, czyli dostosowania programu partii do postulatów Międzynarodówki Komunistycznej i polityki ZSRR[27].

30 IX 1938 r. na mocy układu monachijskiego Niemcy zaanektowały tereny Kraju Sudetów. 2 X 1938 r. Polska zaanektowała Zaolzie. Na mocy I arbitrażu wiedeńskiego Węgry uzyskały południową część Słowacji i Rusi Podkarpackiej. Czeskie i słowackie elity rządzące obrały skrajnie prawicowy kurs. Państwo zmieniło nazwę na Czecho-Słowację, wskazującą na większą autonomię jego subiektów składowych. Stan ten przetrwał do 14 III 1939 r., kiedy pod presją Niemiec nastąpiła likwidacja Czecho-Słowacji. 15 III 1939 r. na ziemie czeskie wkroczyły wojska niemieckie, które stacjonowały tu do końca II wojny światowej.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Mapa etniczna Czechosłowacji z 1931 r.

16 III 1939 r. na ziemiach czeskich znajdujących się pod okupacją Trzeciej Rzeszy utworzono Protektorat Czech i Moraw pod przywództwem Emila Háchy. Tymczasem Słowacja ogłosiła niepodległość jako niemiecki sojusznik. Podczas niemieckiej okupacji w Protektoracie Czech i Moraw działał współpracujący z Niemcami czeski rząd, istniała czeska policja, czeskie szkolnictwo (oprócz wyższego) oraz skromne siły zbrojne, pełniące funkcję ochronną strategicznie ważnych obiektów i linii komunikacyjnych. Natomiast w Londynie podczas wojny powstał czechosłowacki rząd emigracyjny i w szeregach wojsk alianckich walczyły jednostki czeskie. Przez cały okres wojny na terenie Czechosłowacji działał antyfaszystowski ruch oporu, przede wszystkim komunistyczny.

W latach 1938-1945 na terenach byłej Czechosłowacji zginęło według różnych źródeł od 325 tys. do 365 tys. mieszkańców Protektoratu Czech i Moraw, regionu sudeckiego, Słowacji i Rusi Podkarpackiej[28][29][30], z tego ok. 277 tys. Żydów[31], 7500 Romów[32]. Liczba ta nie uwzględnia ok. 190–199 tys. Niemców sudeckich, którzy zginęli podczas wojny[33]. Czesi byli przesiedlani z regionu sudeckiego do Protektoratu, gdzie stanowili obywateli drugiej kategorii, co przejawiało się niemal we wszystkich sferach życia[34]. W samym Protektoracie podczas wojny zginęło co najmniej 122 tys. osób[35].

Po ataku Niemiec na ZSRR Komunistyczna Partia Czechosłowacji stała się największą organizacją czechosłowackiego ruchu oporu. Jeszcze na VII Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej w 1935 r. czechosłowaccy komuniści przyjęli postulaty obrony przeciw faszyzmowi i następnie stanowili największą siłą opozycyjną przeciw układowi monachijskiemu. W trakcie wojny zostało zabitych ok. 30 tys. czechosłowackich komunistów. Z pomocą Sowietów czechosłowaccy komuniści zyskali pod koniec wojny dominującą pozycję w kraju i doprowadzili do odnowienia niepodległej Czechosłowacji.

Powojenna Czechosłowacja[edytuj | edytuj kod]

W 1945 r. Czechosłowacja została odnowiona w granicach sprzed 1938 r. poza Rusią Podkarpacką, która została włączona do Ukraińskiej SRR. W przeciwieństwie do innych krajów regionu, w powojennej Czechosłowacji nie stacjonowały wojska radzieckie.

Przejęcie władzy umożliwiło komunistom niekwestionowane zwycięstwo w wyborach parlamentarnych z 1946 r., kiedy na ziemiach czeskich KSČ zdobyła 40% głosów, a w całej Czechosłowacji 38%[36]. Komuniści objęli całkowitą władzę w lutym 1948 r. Prezydent Czechosłowacji Edvard Beneš zaakceptował wszystkie postulaty komunistów, a Zgromadzenie Narodowe jednomyślnie wyraziło wotum zaufania dla komunistycznego rządu Klementa Gottwalda. Czechosłowacja była członkiem założycielem RWPG (1949-1991) oraz Układu Warszawskiego (1955-1991). W okresie stalinizmu (1948–1954) w ramach „walki klasowej” został wykonany wyrok śmierci na 241 osobach, setki kolejnych osób zginęło w więzieniach lub w obozach pracy, dziesiątki tysięcy było więzionych lub emigrowało zagranicę. Po śmierci Stalina (1953) doszło do odwilży, niemniej nadal (aż do upadku systemu komunistycznego) prowadzona była walka z nielegalną opozycją i niektórymi organizacjami wyznaniowymi. W latach 60. komuniści pod kierownictwem Alexandra Dubčeka rozpoczęli proces liberalizacji i demokratyzacji, którego kulminacyjnym momentem stała się praska wiosna w 1968 r.[37] Reformatorskie działania zostały zakończone interwencją wojsk Układu Warszawskiego. W 1969 r. postępowe kierownictwo partii zostało zastąpione centrystami z Gustávem Husákiem na czele. Nastąpił okres tzw. „normalizacji”, czyli wprowadzania standardów radzieckich. Radziecka okupacja kraju (1968–1991) była przedstawiana przez nowe kierownictwo partyjne jako pomoc braterska w powstrzymywaniu kontrrewolucji. Doszło do wielkiej czystki w partii komunistycznej i likwidacji wszystkich praw i swobód obywatelskich, uchwalonych podczas praskiej wiosny. W latach 1945-1968 gospodarka czechosłowacka rozwijała się średnio o 3,7% rocznie, a w latach 1969-1989 średnio o 1,7% rocznie[38]. W tym samym czasie gospodarki większości krajów zachodnich rosły znacznie szybciej, co doprowadziło do pogłębiania się różnic w jakości życia w Czechosłowacji i krajach zachodnich.

W roku 1989 podczas „aksamitnej rewolucji” doszło w Czechosłowacji do zmiany władzy i ustroju z komunistycznego na kapitalistyczny. W roku 1991 wycofane zostały z kraju ostatnie jednostki radzieckie. 26 VIII 1992 r. Václav Klaus i Vladimír Mečiar podjęli decyzję o podziale kraju. 1 I 1993 r. Czechosłowacja w sposób pokojowy podzielona została na dwa niezależne i suwerenne państwa: Czechy i Słowację. Brak referendum w sprawie likwidacji wspólnego państwa budzi liczne kontrowersje, a sposób w jaki do niego doszło nie jest uznawany za demokratyczny.

Republika Czeska[edytuj | edytuj kod]

9 VI 1993 r. Parlament Republiki Czeskiej uchwalił „Ustawę o bezprawności reżimu komunistycznego i oporze przeciw niemu”, potępiającą komunistyczną przeszłość kraju. Mimo to partia komunistyczna nadal aktywnie uczestniczy w życiu politycznym Czech, ciesząc się poparciem od 10 do 21% wyborców. W latach 1992 i 1994 przebiegła prywatyzacja kuponowa majątku państwowego, która ze względu na brak przejrzystości, skalę defraudacji i korupcji oraz luki prawne zakończyła się porażką. O ile jeszcze w 1989 r. majątek państwowy czynił 97%, to w 1998 r. 80% wszystkich przedsiębiorstw było już prywatnych. Po 1989 r. nastąpił gwałtwony spadek PKB, a wzrost odnotowano po raz pierwszy w 1993 r. Na przełomie 2000 i 2001 r. PKB per capita osiągnął poziom z 1989 r. Doszło do rozwoju gospodarczego i polepszenia się jakości życia. W 1999 r. Czechy poparły bombardowania Serbii i w tym samym roku wstąpiły do NATO. W 2004 r. Czechy stały się członkiem Unii Europejskiej. Od 2001 r. armia czeska uczestniczy w wojnie USA z Afganistanem oraz brała udział w okupacji Iraku. Tym samym po raz pierwszy od zakończenia II wojny światowej wojsko czeskie oficjalnie uczesniczyło w działaniach wojennych. W 2008 r. rząd czeski uznał niepodległość Kosowa. W 2008 r. Czechami wstrząsnął kryzys gospodarczy, a od 2012 r. gospodarka czeska pogrąża się w recesji.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Czech.

Republika Czeska jest demokracją parlamentarną. Organem ustawodawczym jest dwuizbowy parlament. Niższa izba parlamentu – Izba Poselska (Poslanecká sněmovna) składa się z 200 parlamentarzystów, wybieranych na czteroletnią kadencję. W skład izby wyższej – Senatu (Senát) wchodzi 81 senatorów, wybieranych na okres 6 lat. Jedna trzecia senatorów jest wybierana co 2 lata.

Na czele państwa stoi prezydent, który od 2013 roku wybierany jest w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję. Reprezentuje on państwo na arenie międzynarodowej. Prezydent podpisuje ustawy, powołuje i odwołuje premiera oraz członków rządu, ma prawo rozwiązać Izbę Deputowanych, powołuje sędziów oraz członków Rady Czeskiego Banku Narodowego (Česká národní banka).

Organem wykonawczym jest Rząd (Vláda). Nowo powołany rząd musi przedstawić swój program przed Izbą Deputowanych oraz uzyskać wotum zaufania.

Partie polityczne mające reprezentację w parlamencie krajowym lub Parlamencie Europejskim: Czeska Partia Socjaldemokratyczna (Česká strana sociálně demokratická, ČSSD), Europejscy Demokraci (Evropští demokraté, ED), Komunistyczna Partia Czech i Moraw (Komunistická strana Čech a Moravy, KSČM), Unia Chrześcijańskich Demokratów – Czechosłowacka Partia Ludowa (Křesťanská a demokratická unie – Československá strana lidová, KDU-ČSL), Obywatelska Partia Demokratyczna (Občanská demokratická strana, ODS), Unia kandydatów niezależnych (Sdružení nezávislých kandidátů, SNK), Partia Zielonych (Strana zelených, SZ), Unia Wolności - Unia Demokratyczna (Unie svobody – Demokratická unie, US-DEU), TOP 09.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Czech.

W Czechach obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia. Praga, jako jedyne miasto wydzielone, ma status kraju. Obecny podział administracyjny obowiązuje od 2000 roku.

Sądy i niektóre urzędy są jednak nadal zorganizowane na podstawie podziału administracyjnego z 1960 na 7 krajów + Praga, podzielonych dalej na powiaty (okres), nazywanych okręgami terytorialnymi.

Herb Kraj Stolica Populacja Powierzchnia (km²) Gęst. zal.
(/km²)
PKB[39] PKB/os.
CoA CZ regions.png
Prague coat of arms.png Praga (miasto wydzielone) 1.170.571 496 2.360 637.704 547.096
CZE Kraj Środkowoczeski COA.svg środkowoczeski Praga 1.144.071 11.015 104 288.888 253.912
South Bohemian Region CoA CZ.svg południowoczeski Czeskie Budziejowice 625.712 10.057 62 150.970 251.106
CZE Kraj Pilzneński COA.svg pilzneński Pilzno 549.618 7.561 73 137.911 216.639
Karlovy Vary Region CoA CZ.svg karlowarski Karlovy Vary 304.588 3.315 92 65.789 216.639
Usti nad Labem Region CoA CZ.svg ustecki Uście nad Łabą 822.133 5.335 154 188.041 229.146
Liberec Region CoA CZ.svg liberecki Liberec 427,563 3,163 135 94.451 229.146
Hradec Kralove Region CoA CZ.svg hradecki Hradec Králové 547.296 4.758 115 133.767 244.549
CZE Kraj Pardubicki COA.svg pardubicki Pardubice 505.285 4.519 112 116.639 230.880
CZE Kraj Ołomuniecki COA.svg ołomuniecki Ołomuniec 635.126 5.159 123 134.376 211.467
CZE Kraj Morawsko-Śląski COA.svg morawsko-śląski Ostrawa 1.257.554 5.535 227 280.210 222.638
CZE Kraj Południowomorawski COA.svg południowomorawski Brno 1.123.201 7.067 159 285.855 254.684
CZE Kraj Zliński COA.svg zliński Zlin 590.706 3.964 149 131.789 222.885
CZE Kraj Wysoczyzna COA.svg Wysoczyna Igława 517.153 6.926 75 121.318 234.530
Czechy Czechy Praga 10.220.577 78.868 130 2.767.717 271.161

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Czeskie Siły Zbrojne.
Aero L-159 Alca – lekki samolot szturmowy produkcji czeskiej w barwach Czeskich Sił Powietrznych

Czeskie Siły Zbrojne zostały utworzone w 1993 r. na bazie Armii Czechosłowackiej i dzielą się na trzy główne rodzaje: Siły Lądowe, Siły Powietrzne i Siły Wsparcia odpowiadające za logistykę i zaopatrzenie. Wywiad wojskowy oraz niektóre jednostki sił specjalnych podlegają bezpośrednio pod ministerstwo obrony. Głównodowodzącym siłami zbrojnymi jest prezydent (obecnie Miloš Zeman), któremu podlega minister obrony (obecnie Vlastimil Picek). Od 2005 r. czeska armia jest w pełni zawodowa. Liczba aktywnych żołnierzy oraz personelu wojskowego wynosi obecnie 31 163 osób.

Według Globalnego Indeksu Militarystycznego (GMI) Czechy należą do najmniej zmilitaryzowanych państw świata, zajmując 98 miejsce spośród 138 uwzględnionych krajów[40][41]. Jako członek NATO armia czeska uczestniczy w misjach ISAF i KFOR. Oddziały czeskie stacjonują w Afganistanie i Kosowie. Na wyposażeniu armii czeskiej znajdują się m.in. 164 czołgi, 381 bojowych wozów piechoty, 76 bojowych wozów rozpoznawczych, co najmniej 100 transporterów opancerzonych, 48 dział samobieżnych, 85 moździerzy, 8 moździerzy samobieżnych, 106 samolotów (68 w użyciu), 67 śmigłowców i 6 dronów.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka Czech jest uważana za jedną z najstabilniejszych spośród wszystkich państw postsocjalistycznych. Od chwili podziału Czechosłowacji, w kraju wdrożono szereg reform gospodarczych i strukturalnych, wprowadzono program naprawy finansów państwa oraz przeprowadzono prywatyzację i restrukturyzację przedsiębiorstw państwowych.

W połowie 1999 roku doszło do recesji w gospodarce, która w następnych latach powoli ustępowała ożywieniu gospodarczemu, związanemu głównie ze wzrostem eksportu do Niemiec i innych krajów Unii Europejskiej. W tym okresie znacząco wzrosła również ilość inwestycji krajowych i zagranicznych. Wprowadzone reformy doprowadziły do rozwoju gospodarki, stabilizacji cen oraz spadku bezrobocia. Podobnie jak pozostałe państwa ubiegające się o członkostwo w Unii Europejskiej, Czechy musiały przystosować swoje prawo do jej zaleceń, co dodatkowo ustabilizowało rozwój gospodarczy[potrzebne źródło].

Z PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca 25 525 USD (2011) Czechy osiągają poziom 2/3 PKB w wiodących krajach UE i mogą równać się z krajami takimi jak Portugalia, Grecja czy Słowenia.

Działania mające na celu dokończenie prywatyzacji sektora bankowego, telekomunikacyjnego i energetycznego ma przynieść dalsze zwiększenie inwestycji zagranicznych, co przy restrukturyzacji dużych przedsiębiorstw i usprawnieniu sektora bankowego może doprowadzić do dalszego wzrostu gospodarczego.

Głównymi ośrodkami przemysłu są: Praga, Brno, Ostrawa, Pilzno i Młoda Bolesław.

Mapa lokalizacyjna Czech
Praga
Praga
Brno
Brno
Karlovy Vary
Karlovy Vary
Ostrawa
Ostrawa
Pardubice
Pardubice
Kunovice
Kunovice
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Czechach

Główne produkty[edytuj | edytuj kod]

Przemysłowe[edytuj | edytuj kod]

  • maszynowe
  • elektrotechniczne i elektroniczne
  • motoryzacyjne (zakłady Škoda w Mladá Boleslav, Hyundai-Kia i Toyota/PSA w Kolínie)
  • zbrojeniowe
  • materiały budowlane
  • szkło
  • przemysł chemiczny (m.in. nawozy sztuczne)
  • przemysł odzieżowy
  • żywnościowe

Produkcja w rolnictwie i hodowli[edytuj | edytuj kod]

  • pszenica
  • żyto
  • buraki cukrowe
  • ziemniaki
  • chmiel
  • jęczmień
  • tytoń
  • kukurydza
  • rzepak
  • owoce (np. winogrono)
  • warzywa

Przemysł wydobywczy[edytuj | edytuj kod]

  • węgiel brunatny i kamienny
  • rudy żelaza
  • gaz ziemny
  • ropa naftowa
  • rudy metali kolorowych
  • rudy uranu
  • rudy srebra
  • rudy rtęci
  • grafit

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Turystyka jest bardzo ważną dziedziną gospodarki czeskiej, przynoszącą pokaźne dochody. W 2001 roku całkowity zysk z turystyki wyniósł 118,13 miliardów koron czeskich, co stanowiło 5,5% PNB i 9,3% ogólnych dochodów z eksportu. Branża turystyczna daje zatrudnienie dla ponad 110 000 osób – czyli ponad 1% wszystkich mieszkańców Czech.

Czechy są krajem atrakcyjnym turystycznie. Corocznie są odwiedzane przez 25-30 milionów[potrzebne źródło] osób; większość z tej liczby przejeżdża przez kraj tranzytem. Według oficjalnych danych w 2005 roku Czechy odwiedziło ponad 6,3 mln turystów, w 2006 – ponad 6,5 mln, natomiast w 2008 – ok. 6,65 mln[42]. W 2012 roku kraj ten odwiedziło 8,908 mln. turystów (1,2% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 7,035 mld dolarów[43]. Najwięcej przyjezdnych pochodzi z Niemiec, Austrii, Polski, Słowacji, Węgier, Włoch i Francji. Magnesem przyciągającym miliony zagranicznych turystów jest przede wszystkim Praga, miasto pełne zabytków najwyższej klasy światowej. Praga, jako ośrodek turystyki międzynarodowej, zdystansowała już pobliskie metropolie – Budapeszt i Wiedeń. Wśród pozostałych miast najczęściej odwiedzane przez turystów są: Brno, Ołomuniec, Pilzno, Liberec, Czeskie Budziejowice, Český Krumlov i Ostrawa. Do dziś międzynarodową renomą cieszą się czeskie uzdrowiska – Karlowe Wary (Karlsbad) i Mariańskie Łaźnie (Marienbad). Wielu turystów odpoczywa w czeskich górach: Karkonoszach na granicy z Polską oraz w graniczących z Niemcami Rudawach (m.in. Czeska Szwajcaria) i w Szumawie.

Czechy na tle państw Europy Środkowej w 2011 (mld USD)
Państwo PKB (PPP) Wzrost PKB (%) Eksport Import Dług zewnętrzny Dług publiczny (%) Rezerwy walutowe
Niemcy 3114,0 3,1 1408,0 1198,0 5624,0 81,8 238,9
Polska 771,0 4,3 193,9 208,1 318,3 53,4 97,8
Szwajcaria 353,6 1,9 322,0 317,5 1346,0 52,4 331,9
Austria 349,9 2,7 173,6 183,3 883,5 72,2 25,1
Czechy 285,0 1,7 138,5 133,2 93,9 41,2 40,2
Rumunia 267,1 2,5 62,6 73,1 127,9 38,6 48,0
Węgry 195,6 1,7 107,1 101,5 185,0 80,8 48,8
Słowacja 126,9 3,3 78,5 75,1 72,9 43,3 24,6
Słowenia 58,3 0,6 29,6 31,0 61,2 41,9 0,9
Dodatkowe informacje można znaleźć na stronach:

1) Światowej Organizacji Handlu
2) UNDP
3) Banku Światowego
Źródło: The World Factbook

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność Czech (CSU, Praga)
Rok Ludność Zmiana % Rok Ludność Zmiana %
1857 7 016 531 1930 10 674 386 6,6%
1869 7 617 230 8,6% 1950 8 896 133 –16,7%
1880 8 222 013 7,9% 1961 9 571 531 7,6%
1890 8 665 421 5,4% 1970 9 807 697 2,5%
1900 9 372 214 8,2% 1980 10 291 927 4,9%
1910 10 078 637 7,5% 1991 10 302 215 0,1%
1921 10 009 587 –0,7% 2001 10 230 060 –0,7%
Czech Republic demo.png
Wykres ukazujący dynamikę zmian ludności Czech
od 1993 do 2010 roku (w tysiącach).

Struktura etniczna[edytuj | edytuj kod]

Skład etniczny ludności Czech to: Czesi (63,7%) i Morawianie (4,9%), Słowacy (1,4%), Polacy, Niemcy, Ukraińcy, Ślązacy, Węgrzy, Romowie. Podczas ostatniego spisu w 2011 roku aż 26% obywateli nie umiało albo nie chciało podać swojej narodowości[44].

Przyrost naturalny wynosi -0,15% (szacunkowo w 2013). Średnia długość życia ulega wydłużeniu i wynosi 77,6 lat.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Czechach.

Czechy należą do najbardziej laickich państw na świecie. Zgodnie ze Spisem Powszechnym z 2011 roku za wierzących uznało siebie 20,6% mieszkańców Czech, przy czym tylko 13,9% przynależy do któregoś z kościołów lub organizacji religijnych. Mianem „niewierzących” określiło siebie 34,2% respondentów. 45,2% mieszkańców nie umiało bądź nie chciało określić swojego stosunku względem religii[45].

Najliczniejszą grupą wyznaniową jest Kościół rzymskokatolicki, do którego należy 10,37% mieszkańców. Stosunkowo liczne są jeszcze: Ewangelicki Kościół Czeskobraterski (0,49%), Czechosłowacki Kościół Husycki (0,37%) oraz Cerkiew prawosławna (0,26%). Odsetek wyznawców pozostałych religii nie przekracza 0,2%[45].

Miasta Czech[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Czech.
Miasto Liczba mieszkańców (2009)[46] Kraj
Prague old town tower view.jpg
Praga
Brno View from Spilberk 131.JPG
Brno
Ostrava, pohled z Nové radnice 2.jpg
Ostrawa
View St Bartholomew Plzen 125.JPG
Pilzno
Liberec Rathaus Aussicht.JPG
Liberec
Olomouc letecky 3.jpg
Ołomuniec
1 Prague CoA CZ.svg Praga 1 237 893 miasto wydzielone Praga
2 Brno (znak).svg Brno 404 273 południowomorawski
3 Ostrava CoA CZ.svg Ostrawa 315 901 morawsko-śląski
4 Plzen small CoA.png Pilzno 170 620 pilzneński
5 Znak Liberec.svg Liberec 105 071 liberecki
6 Olomouc CZ CoA.png Ołomuniec 102 255 ołomuniecki
7 Usti znak.gif Uście nad Łabą 98 953 ustecki
8 Hradec Kralove CoA CZ.svg Hradec Králové 96 083 hradecki
9 Coat of arms of České Budějovice.svg Czeskie Budziejowice 95 911 południowoczeski
10 Pardubice CoA CZ.svg Pardubice 90 937 pardbubicki
11 Havirov CoA.png Hawierzów 83 537 morawsko-śląski
12 Coat of arms Zlin.png Zlin 77 145 zliński
13 Kladno znak mesta.jpg Kladno 71 226 środkowoczeski
14 Most CoA.gif Most 69 512 ustecki
15 Karwina herb.svg Karwina 63 783 morawsko-śląski
16 Frýdek Místek CoA CZ.svg Frydek-Mistek 60 097 morawsko-śląski
17 Opava COA.png Opawa 59 897 morawsko-śląski
18 Karlovy Vary (znak).gif Karlowe Wary 53 816 karlowarski
19 Decin-czech-rep-shield.jpg Děčín 52 601 ustecki
20 Erb Teplic.png Cieplice 53 314 ustecki


Kultura[edytuj | edytuj kod]

Iluminacja z Kroniki Dalimila, najstarszej czeskojęzycznej kroniki z ok. 1320 r.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Literatura czeska.

Literatura czeska obejmuje całokształt działalności pisarskiej osób, które tradycyjnie związane są z kulturą Czech. Literatura ta jest pisana nie tylko w języku czeskim, ale też w innych językach, m.in. staro-cerkiewno-słowiańskim (np. Proglas), łacinie (np. Kronika Kosmasa) i niemieckim (np. Proces Franza Kafki).

Początki czeskiej literatury wiążą się z misją Cyryla i Metodego, którzy wprowadzili alfabet głagolicki i liturgię staro-cerkiewno-słowiańską. Piśmiennictwo starosłowiańskie było rozwijane w Czechach od IX w. do 1097 r., w XIV i XV w. i ponownie od XIX w. Od X w. zaczyna przenikać do Czech łacina. Dochodzi do rozkwitu literatury religijnej i kronikarstwa. W XII w. powstają najstarsze znane teksty religijne w języku czeskim. Około 1360 r. dokonano pierwszego czeskiego tłumaczenia Biblii. W XIV w. nastąpił rozwój czeskojęzycznej literatury świeckiej (Kronika Dalimila, Tkadleček). W XV w. wielki wpływ na literaturę wywarł husytyzm, przyczyniając się do rozwoju traktatów teologicznych i pieśni. Pod koniec XV w. docierają do Czech ideały humanizmu. Dochodzi do rozpowszechnienia druku, dzięki czemu literatura rozprzestrzenia się szeroko poza kręgi duchowne i szlacheckie. Okres działalności protestanckich drukarzy Jiřígo Melantricha i Daniela Adama nazywany jest złotym wiekiem czeskojęzycznej literatury. W okresie tym wydano m.in. Biblię Kralicką (1579–1593), pierwszy czeski przekład Pisma Świętego z języków oryginalnych. Po bitwie białogórskiej (1620) nastąpił rozkwit łacińskiej i niemieckiej literatury katolickiej oraz regres literatury czeskojęzycznej. Niemniej czeska literatura protestancka była nadal rozwijana na emigracji, czego dowodem jest twórczość m.in. Jana Ámosa Komenskiego, Václava Kleycha i Pavla Skály.

Postać Josefa Szwejka, bohatera antywojennej powieści Jaroslava Haška zyskała międzynarodową sławę. Ławeczka Szwejka w Sanoku

Znaczącą rolę w literaturze czeskiej zajmuje odrodzenie narodowe, którego zasługą podniesiono status języka czeskiego na równi z niemieckim. Do czołowych przedstawicieli odrodzenia należą: Josef Dobrovský, Josef Jungmann i František Palacký. W drugiej połowie XIX w. doszło do szybkiego rozwoju literatury. Czołową pozycję w tym okresie zajmują: romantyzm (Karel Hynek Mácha, Josef Václav Frič, Karel Jaromír Erben), realizm (Božena Němcová, Karel Havlíček Borovský, Alois Jirásek) i naturalizm (Karel Matěj Čapek-Chod, Josef Karel Šlejhar). Poetyckie grupy majowców, lumirowców i ruchowców przyczyniły się do rozwoju czeskiej poezji. W 1895 r. został opublikowany Manifest Czeskiej Moderny, który utorował drogę dla Anarchistycznych Burzycieli (Stanislav Kostka Neumann, Jaroslav Hašek, Petr Bezruč). W środowisku poetów proletariackich powstało awangardowe stowarzyszenie Devětsil (Vítězslav Nezval, Jaroslav Seifert, Konstantin Biebl). Do głównych kierunków awangardowych należał poetyzm i surrealizm. Po 1945 r. socrealizm (Julius Fučík, Marie Majerová, Vítězslav Nezval) stał się ostatnim nurtem jednoznacznie dominującym w literaturze czeskiej. W 1968 r. i ponownie w 1989 r. doszło do zniesienia cenzury, w wyniku czego do tej pory zakazana literatura dysydencka (Václav Černý, Egon Bondy, Václav Havel) i emigracyjna (Milan Kundera, Jiří Kolář, Věra Linhartová) ujrzała światło dzienne.

Teatr[edytuj | edytuj kod]

Teatr Reduta w Brnie – najstarszy budynek teatralny w Europie Środkowej[47]

Tradycje czeskiego teatru sięgają średniowiecza. Najstarszym zachowanym utworem dramatycznym w języku czeskim jest Mastičkář z XIV w.[48] Rozkwit czeskiego teatru nastąpił w XVI w. wraz z modą na wystawianie sztuk na dworach szlacheckich. Do najznaczniejszych autorów tego okresu należą Jan Campanus Vodňanský i Pavel Kyrmezer. Po klęsce białogórskiej (1620) sztuki wystawiano wyłącznie w języku łacińskim, a od ok. 1700 r. także w niemieckim. Niemniej przez cały czas rozwijał się czeski teatr ludowy (tzw. opery hanackie) oraz teatr lalek (Prokop Konopásek, Matěj Kopecký). W 1736 r. rozpoczął swą działalność Teatr Reduta w Brnie, będący najstarszym istniejącym budynkiem teatralnym w Europie Środkowej. W 1739 r. otwarto pierwszy stały praski teatr v Kotcích, gdzie w 1771 r. wystawiono pierwszą sztukę w języku czeskim od co najmniej stu lat. W 1783 r. otwarto Teatr Stanowy, a od 1824 r. regularnie wystawiano już czeskie sztuki teatralne. Na przełomie XVIII i XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój teatru, który odegrał znaczącą rolę w czeskim odrodzeniu narodowym (Václav Thám, Josef Kajetán Tyl, Václav Kliment Klicpera). W 1883 r. otworzono Teatr Narodowy w Pradze. W latach 90. XIX w. zaczął w teatrze dominować realizm (Ladislav Stroupežnický, Gabriela Preissová, Emanuel Bozděch) i naturalizm (Vilém Mrštík, Alois Mrštík). W pierwszej połowie XX wieku rozwinął się teatr awangardowy. W 1926 r. rozpoczęło swą działalność Osvobozené divadlo Jiřígo Voskovca i Jana Wericha[49][50]. Wśród awangardowych nurtów w teatrze dominowały: dadaizm, futuryzm i poetyzm. W drugiej połowie XX w. popularnością cieszyły się teatry małych form, m.in. Semafor, Na zábradlí, Činoherní klub, Husa na provázku oraz Teatr Járy Cimrmana.

Kino[edytuj | edytuj kod]

Praska Lucerna – najstarsze, działające nieprzerwanie od 1909 r. kino w Czechach[51]

Najstarsze czeskie nieme filmy powstały w latach 90. XIX wieku. W 1907 roku Viktor Ponrepo otworzył w Pradze pierwsze czeskie stałe kino. Z 1930 r. pochodzi pierwszy film dźwiękowy, pt. Szubieniczna Tonka. Pod koniec lat 30. szczególną popularnością cieszyły się filmy Szkoła podstawą życia (1938) i Droga do głębi duszy studenckiej (1939). Kinematografia czeska rozwijała się również w okresie II wojny światowej. Wielką sławę zyskały komedie z udziałem Vlasty Buriana, m.in. Przy kasie stał... (1939), Przedostatnia stacja (1941) i Niebo i dudy (1941).

Po 1945 r. tematyka wojenna nie odgrywała wiodącej roli w filmie czechosłowackim, ustępując pola: komedii, kryminałowi i baśni. W 1947 r. został nakręcony Jan Rohacz z Duby – pierwszy czechosłowacki barwny film fabularny. Do najbardziej popularnych filmów z lat 50 należą: Dumna królewna (1952), Był sobie król (1954), Igraszki z diabłem (1956), Dobry wojak Szwejk (1956), Melduję posłusznie (1957), Diabelski wynalazek (1958) i Wyższa zasada (1960). W latach 60. uformowała się Czechosłowacka Nowa Fala. Filmy nowej fali są w opozycji zarówno wobec zachodniego kina ukazującego wyidealizowany świat burżuazji, jak i konserwatywnego nurtu kina radzieckiego. Poruszanymi tematami są miłosne szaleństwa, skrzywiona moralność, jasna i ciemna strona ludzkiej natury. Typowymi środkami wyrazu stały się niearanżowane sceny grane przez amatorów, improwizowane dialogi oraz czarny, absurdalny humor. Głównymi reżyserami nowej fali byli m.in. Miloš Forman, Jiří Menzel, Ivan Passer, Vojtěch Jasný, Juraj Herz i František Vláčil, którzy nierzadko współpracowali ze starymi mistrzami, takimi jak: Oldřich Lipský, Ján Kadár i Otakar Vávra. Powstało wówczas wiele filmów, które do dziś uchodzą za jedne z najlepszych w historii czeskiej kinematografii, m.in. Lemoniadowy Joe (1964), Sklep przy głównej ulicy (1965), Pociągi pod specjalnym nadzorem (1967), Małgorzata, córka Łazarza (1967), Palacz zwłok (1968), Wszyscy dobrzy rodacy (1968), Światowcy (1969) oraz Młot na czarownice (1969).

Miloš Forman – zyskał światową sławę dzięki swym anglojęzycznym filmom, m.in. Hair, Lot nad kukułczym gniazdem i Amadeusz

W okresie normalizacji doszło do odnowienia cenzury i ograniczenia produkcji filmowej. Niektórzy czescy reżyserzy emigrowali wówczas z kraju i odnieśli sukcesy zagranicą, m.in. Miloš Forman, Jiří Menzel i Ivan Passer. Niemniej w latach 70. i 80. poziom produkcji był nadal stosunkowo wysoki. W okresie tym powstały m.in. Na skraju lasu (1976), Adela jeszcze nie jadła kolacji (1977), Jara Cimrman śpi (1983), Z diabłami nie ma żartów (1984), Wsi moja sielska, anielska (1985) i Niepewny sezon (1987). Do najbardziej popularnych seriali należały m.in. Grzeszni ludzie Pragi (1968) i Karkonoskie baśnie (1974). Dużą popularnością cieszyły się bajki animowane dla dzieci, np. Krecik (1956), Rozbójnik Rumcajs (1967), Bajki z mchu i paproci (1968) i Sąsiedzi (1976).

Po 1989 r. pomimo zniesienia cenzury i prywatyzacji przemysłu filmowego poziom produkcji filmowej zaczął spadać. Do najbardziej popularnych filmów nakręconych w latach 90. należą: Szkoła podstawowa (1991), Pod jednym dachem (1999) i Musimy sobie pomagać (2000). Ważnymi koprodukcjami z udziałem Czech są m.in. Underground (1995), Kola (1996), Zabić Sekala (1998), Żelary (2003) i Bracia Karamazow (2007). Do popularnych seriali należą m.in. Przygody kryminalistyki (1989), Czeska soda (1993) i Żandarmskie humoreski (2000).

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Do najbardziej popularnych czeskich kompozytorów należy Antonín Dvořák. Znaczną sławę zyskali także: Leoš Janáček, Bedřich Smetana, Bohuslav Martinů, Adam Michna z Otradovic, Heinrich Biber, Jan Dismas Zelenka, Jan Václav Stamic i Jan Ladislav Dusík. Do gwiazd estrady należą m.in. Karel Gott i Helena Vondráčková.

Sztuki piękne[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zachowane budowle pochodzą z okresu romańskiego, m.in. Rotunda św. Piotra i Pawła w Budeču (ok. 895) i Bazylika św. Jerzego w Pradze (921). W XIII w. do Czech zaczyna przenikać styl gotycki i ok. 1240 r. powstają pierwsze miejskie zabudowania gotyckie oraz najstarsze zamki (Svojanov, Zvíkov, Jindřichův Hradec, Buchlov, Týřov). Do czołowych czeskich architektów tego okresu należą Petr Parléř i Bendedikt Ried. Pod koniec XV w. pojawiają się pierwsze budowle renesansowe, przede wszystkim zamki, pałace i domy miejskie. Do najważniejszych zabytków architektury renesansowej należą m.in. Belweder w Pradze, zamek w Czeskim Krumlowie i domy mieszczańskie w Telczu.

Pierwsze dowody działalności rzeźbiarskiej na ziemiach czeskich pochodzą z paleolitu. Szczególną sławę zyskała sobie figurka Wenus z Dolních Věstonic.

Najstarsze zachowane malowidła na ziemiach czeskich pochodzą z paleolitu. Pierwsze malowidła romańskie datowane są na XI, a gotyckie na XIV w. Czołowymi przedstawicielami malarstwa barokowego są Jan Kupecký i Petr Brandl. Wpływ romantyzmu jest szczególnie widoczny w płótnach Antonína Mánesa. Ogromne znaczenie dla czeskiego malarstwa ma działalność Alfonsa Muchy, znanego głównie ze swoich plakatów secesyjnych oraz 20 wielkoformatowych płócien tworzących cykl Epopeja słowiańska i przedstawiających dzieje narodów słowiańskich. Tematykę historyczną podejmowali także Mikoláš Aleš i Karel Svoboda. Do najważniejszych przedstawicieli modernizmu w malarstwie należą: Jan Preisler, Antonín Slavíček, František Kupka i Max Švabinský. W twórczości awangardowych artystów dominował kubizm i surrealizm (Jan Zrzavý, Jindřich Štyrský, Toyen i Karel Teige). Do czołowych czeskich fotografów należą m.in. František Drtikol i Miroslav Hák.

Kuchnia czeska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kuchnia czeska.

Święta państwowe[edytuj | edytuj kod]

Święta państwowe
Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
1 stycznia Dzień odnowienia niepodległego państwa czeskiego Den obnovy samostatného českého státu
(święto ruchome) Poniedziałek wielkanocny Velikonoční pondělí
1 maja Święto Pracy Svátek práce
8 maja Dzień Zwycięstwa Den vítězství
5 lipca Dzień słowiańskich apostołów Cyryla i Metodego Den slovanských věrozvěstů Cyrila a Metoděje
6 lipca Dzień spalenia mistrza Jana Husa Den upálení mistra Jana Husa
28 września Dzień czeskiej państwowości Den české státnosti
28 października Dzień powstania Czechosłowacji Den vzniku samostatného československého státu
17 listopada Dzień walki za wolność i demokrację Den boje za svobodu a demokracii
24 grudnia Wigilia Bożego Narodzenia Štědrý den
25 grudnia Boże Narodzenie 1. svátek vánoční (Narození Páně)
26 grudnia Święto św. Szczepana 2. svátek vánoční (Svátek svatého Štěpána)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stan na 31 grudnia 2013 roku. Český statistický úřad: Population (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 Český statistický úřad: Předběžné výsledky Sčítání lidu, domů a bytů 2011 (cz.). [dostęp 3-07-2012].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. Oprócz tego Czechy obejmują również trzy niewielkie skrawki Dolnej Austrii (Vitorazsko, Valticko i tzw. trójkąt dyjski), które zostały włączone do Czechosłowacji w 1920.
  5. Jan Filip: Ústavní právo České republiky 1. Brno: Masarykova univerzita a Doplněk, 2003, s. 145, ISBN 80-210-3254-5.
  6. http://data.worldbank.org/country/czech-republic
  7. http://data.worldbank.org/about/country-classifications/country-and-lending-groups#OECD_members
  8. http://www.indexmundi.com/g/r.aspx?v=69hlu
  9. http://www.inequalitywatch.eu/spip.php?article99
  10. http://www.radio.cz/en/section/curraffrs/czech-republic-has-lowest-poverty-rate-in-eu-study-suggests
  11. http://www.oecd-ilibrary.org/sites/factbook-2011-en/03/05/02/index.html;jsessionid=5f1ka3o4a63c2.delta?contentType=/ns/Chapter,/ns/StatisticalPublication&itemId=/content/chapter/factbook-2011-32-en&containerItemId=/content/serial/18147364&accessItemIds=&mimeType=text/html
  12. http://www.expats.cz/prague/article/weekly-czech-news/czech-poverty-rate-lowest-in-Europe
  13. http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1 "7.3% of the labour force - Seasonally adjusted data - Oct 2012 - Source: Eurostat"
  14. http://www.footprintnetwork.org/en/index.php/GFN/page/trends/czechrepublic/
  15. http://www.footprintnetwork.org/images/uploads/Ecological_Footprint_Atlas_2010.pdf
  16. http://www.footprintnetwork.org/images/trends/2012/pdf/2012_czechrepublic.pdf, "If everyone in the world consumed like Czech Republic, then the Ecological Footprint would be 2.97 Planets... " Net Exports of Ecological Footprint (gha per person)" = Ecological footprint minus Biodiversity = (Total debtors = 5,27-2,68 = -2.97)
  17. http://cpi.transparency.org/cpi2013/results/
  18. http://www.lidovky.cz/morava-se-bouri-proc-rikate-teto-zemi-cechy-fkc-/zpravy-domov.aspx?c=A100207_205301_ln_domov_ani
  19. http://www.psp.cz/eknih/1992cnr/stenprot/010schuz/s010002.htm
  20. Předvelkomoravské období – Sámova říše, www.mojebrno.wz.cz.
  21. Česká národnostní otázka ve střední Evropě, Prof. PhDr. Jiří Frajdl, CSc., www.ceskenarodnilisty.cz.
  22. Historická geografie českého státu, PhDr. Slavomír Horák, Masarykova univerzita, fsps.muni.cz.
  23. Złota Bulla Karola IV na stronach Czeskiej Biblioteki Narodowej.
  24. Naše řeč – 225 let bohemistiky na vídeňské univerzitě.
  25. [Milan Sládek, Němci v Čechách, Pragma 2002, s. 37, ISBN 80-7205-901-7].
  26. Rupnik, Jacques: Dějiny Komunistické strany Československa (Praha: Academia, 2003; ISBN 80-200-0957-4, kapitola 2, s. 42).
  27. Rupnik, Jacques: Dějiny Komunistické strany Československa (Praha: Academia, 2003; ISBN 80-200-0957-4, Kapitola 3, s. 60.
  28. www.kcprymarov.estranky.cz – Válka a protektorát – Jak to bylo se ztrátami čs. obyvatel za 2. světové války.
  29. Vadim Erlikman. Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik. Moscow 2004. ISBN 5-93165-107-1.
  30. Pacner, K. Osudove okamziky Ceskoslovenska- Praha 1997 s. 270, ISBN 80-85821-46-X.
  31. Martin Gilbert. Atlas of the Holocaust 1988 s. 244, ISBN 0-688-12364-3.
  32. Donald Kendrick, The Destiny of Europe’s Gypsies. Basic Books 1972 s. 184, ISBN 0-465-01611-1.
  33. NÁŠ SMĚR: Československé oběti 1938-1945.
  34. Radio Praha – Každodenní život v Protektorátu I.
  35. Martina Hořák, Tomáš Jelínek: Nacistická perzekuce obyvatel českých zemí. Praha: Živá paměť v nakl. Galén, 2006. ISBN 80-239-6720-7.
  36. RUPNIK. Kapitola 7, s. 201.
  37. Alexander Dubcek (online). Spartacus Educational (dostęp: 2008-01-25).
  38. Poznámky k vývoji české ekonomiky ve 20. století: komparace s Dánskem
  39. (w koronach czeskich).
  40. BICC Program Areas/Global Militarization Index (GMI).
  41. BICC – Bonn International Center for Conversion – GMI Ranking Table.
  42. Czech Republic.
  43. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  44. Wyniku spisu z 2011 (wynik nie uwzględnia mieszanych deklaracji).
  45. 45,0 45,1 Wyniki Spisu Powszechnego z 2011 r.
  46. Ministerstvo Vnitra České republiky: Adresy v České republice.
  47. archiweb.cz.
  48. Josef Hrabák, Bohuslav Havránek: Výbor z české literatury od počátků po dobu Husovu. Praha: ČSAV, 1957, s. 247.
  49. Václav Holzknecht: Jaroslav Ježek & Osvobozené divadlo, SNKLHU, Praha, 1957, s. 65.
  50. Michal Schonberg: Osvobozené, Odeon, Praha, 1992, s. 37.
  51. Kino Lucerna (online). Festival.cz (dostęp: 2009-04-15).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikinews-logo.svg
Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Czech
Commons in image icon.svg
Wikiatlas Wikimedia Atlas: Czechy – wikiatlas z mapami w Commons