Czelin

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czelin
Kościół pw. Matki Bożej Częstochowskiej
Kościół pw. Matki Bożej Częstochowskiej
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo zachodniopomorskie
Powiat gryfiński
Gmina Mieszkowice
Wysokość 11 m n.p.m.
Liczba ludności (2010) 388
Strefa numeracyjna (+48) 91
Kod pocztowy 74-505 Mieszkowice
Tablice rejestracyjne ZGR
SIMC 0779176
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Czelin
Czelin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Czelin
Czelin
Ziemia 52°44′11″N 14°22′59″E/52,736389 14,383056Na mapach: 52°44′11″N 14°22′59″E/52,736389 14,383056
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Czelin (niem. do 1945 r. Zellin[1]) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Mieszkowice[2] przy południowym skraju Lasów Mieszkowickich. Według danych z 2010 r. liczyła 388 mieszkańców[3].

Miejscowość znajdowała się od ok. 1250 r. na terytorium powstałej Nowej Marchii, przed 1317 r. uzyskała prawa miejskie prawdopodobnie od margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej. Czelin był miasteczkiem otwartym bez fortyfikacji. W XIV w. w Czelinie utworzono archidiakonat i prowadzono Kancelarię Katedry Kamieńskiej. Od około 1298 r. do 1732 r. należał do rodu von Mörner, po czym został zakupiony przez Fryderyka Wilhelma I, który utworzył tutaj domenę (kompleks dóbr elektorskich) – tym samym Czelin utracił status miejski. W czasie działań wojennych w 1945 r. wieś została poważnie zniszczona. 27 lutego 1945 r. żołnierze 6 Samodzielnego Batalionu Pontonowo-Mostowego Wojska Polskiego postawili tutaj pierwszy słup graniczny na Odrze.

W miejscowości znajduje się kościół z XIII w., przebudowany w 1827 r., zespół folwarczny z 2 połowy XIX w./początku XX w. oraz nad Odrą obelisk upamiętniający działania wojenne w 1945 r.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś znajduje się 9 km na południowy zachód od Mieszkowic i 24 km na północny zachód od Kostrzyna nad Odrą.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski według Kondrackiego teren, na którym położony jest Czelin należy do prowincji Nizina Środkowoeuropejska, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Kotlina Freienwaldzka.

Miejscowość posiada zabudowę o luźnym planie wielodrożnicy, z licznymi pustkami i nie tworzy zwartych ciągów architektonicznych. Dominują współczesne obiekty o zróżnicowanej bryle i formie architektonicznej.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Czelin może wywodzić się od:

  • nazwy osobowej Czelo, Czoło, z sufiksem -in; w zgermanizowanych formach zapisywana jako Zellin, Zollin[4]
  • wzniesień wschodniego brzegu Odry – stanowią one pewnego rodzaju „czoło”[5]

Nazwa na przestrzeni wieków: 1317 Zellin; 1322 Szellin; 1348 Czellyn ; 1355 Czollin; 1363 Zollin; 1515 Cellin; 1826 Zellin

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • I-III w. – badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2004-2005 przez archeologów szczecińskich odsłoniły 34 groby ciałopalne z okresu wpływów rzymskich
  • VI-X w. – na terenie dzisiejszego Czelina istnieje osada
  • VIII-poł. X w. – w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną.
  • X w. – nad Odrą w Czelinie istniał prawdopodobnie gród w systemie zabezpieczającym szlaki handlowe
  • 960–972 – książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską
  • 1005 (lub 1007) – Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty
  • 1112-1116 – w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski
  • Pocz. XIII w. – obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową księstwa zachodniopomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica
  • XIII w. (lub XIII/XIV w.) – zbudowano w Czeline kościół salowy bez chóru, z wieżą od strony zachodniej
  • 1250 – margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje następnie Nowa Marchia
  • Przed? 1298 – dobra w Czelinie mógł już posiadać Henning Mörner
  • Przed 1317 – Czelin uzyskuje prawa miejskie (civitas); nie wiadomo kto założył miasteczko, choć stosunki prawne mogą wskazywać na margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej
  • 26.12.1317 – zarządzenie margrabiego Waldemara podporządkowuje wyrokom sądu myśliborskiego siedem miast Nowej Marchii: Barlinek, Gorzów, Kostrzyn, Czelin (Zellin), Mieszkowice, Barnówko i Nowogródek Pomorski; do tej pory były one poddane jurysdykcji wyższej izby sądowniczej w Strausbergu na ziemi barnimskiej[6]
  • 1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich
  • 05.05.1322 – Kantoria Kamieńska otrzymuje patronat kościoła w Czelinie[7]; w Czelinie prowadzono Kancelarię Katedry Kamieńskiej
  • 1323 – władzę w Nowej Marchii obejmują Wittelsbachowie
  • 1348 – wymieniany jest Thidericus praepositus de Zellin[8] (Tyderyk, prepozyt z Czelina)
  • 25.09.1355 – margrabia Ludwik Rzymski nadaje Mörnerom na ich prośbę miasteczko Czelin, młyn położony pomiędzy miastem i chyżą z dochodami i prawami jakie posiadał ojciec obdarowanych Henning Morner oraz oni sami
  • 23.04.1363 – margrabia Ludwik Rzymski w imieniu swego brata Ottona zapisał Dietrichowi Mörner prepozytowi Brenau i jego braciom Heineke, Ottonowi, za poniesione straty przy budowie zamku w Oderbergu, targ rybny w Czelinie
  • Przed 1365 – margrabia Ludwik Rzymski nadaje miasteczku przywilej stosowania praw miejskich Mieszkowic (potwierdzony w 1459 r.)
  • 1368 – wymieniany jest Hynric Swynghen archidiaken tu Czellyn[9]
  • 1387, 1399 – wymieniany jest Arnoldus de Garne archidiaconus Zellinensis[10][11]
Właściciele Czelina
Właściciel Lata
von Mörner przed? 1298-1732
państwo pruskie
państwo niemieckie
1732-(1809)1945
  • 1402-1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego
  • 1411 – Erazm i Otto II Mörnerowie sprzedają Zakonowi krzyżackiemu połowę komory celnej w Czelinie, założonej prawdopodobnie w XIV w. dla Mieszkowic w porcie odrzańskim
  • 1433 – podczas wojny polsko-krzyżackiej, okoliczne tereny zostają zdobyte i splądrowane przez Husytów
  • 1440 – archidiakonaty w Gorzowie i Czelinie złączono z vicedominatem kamieńskim
  • 8.02.1459 – elektor Fryderyk II potwierdza przywileje mieszczanom i rajcom Czelina otrzymane od poprzednich władców, w tym od Ludwika Rzymskiego prawo korzystania z wszystkich wolności i przywilejów Mieszkowic oraz także dokumenty rycerza Henniga Mörnera
  • X.1487 – archidiakonem zostaje Mikołaj Blocker, ostatni znany w źródłach
  • Około 1520 – Ludwik Mörner z Kłosowa łączy posiadłości w Kłosowie i Czelinie, zakładając nowożytną linię rodu
  • 1535-1571 – za rządów Jana kostrzyńskiego Nowa Marchia staje się niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego
  • 1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą
  • 1618-1648 (wojna trzydziestoletnia) – duże spustoszenia w wyniku działań wojennych, upadek miasteczka
  • 1701 – powstanie Królestwa Prus
  • Pocz. XVIII w. – prowadzono prace regulacyjne w dolinie Odry; polegały one na osuszaniu terenów tzw. Oderbruch, leżącego dziś po stronie niemieckiej. Stworzono wówczas obecne, proste koryto Odry, skracając znacznie bieg rzeki i regulując ją aż po Czelin.
  • 1717 – Czelin odwiedził król Fryderyk Wilhelm I, wizytując budowę nadodrzańskich wałów przeciwpowodziowych
  • 5.11.1732 – Fryderyk Wilhelm I kupuje miasteczko z chyżą od pułkownika Hansa Wilhelma von Mörner
Domena w Czelinie
Nazwa Obecna nazwa Obiekt Od Do
Fahnenvorwerk Gieshof-Zelliner Loose, gmina Letschin folwark 1740/1 1801
Gieshof Gieshof-Zelliner Loose, gmina Letschin folwark 1740/41 1801
Mehrin Wohnplatz Vorwerk Mehrin, gmina Letschin folwark 1740 1801
Neuendorf Groß Neuendorf, gmina Letschin wieś 1733 1801
Ortwig Ortwig, gmina Letschin wieś 1733 1801
Ortwiger Graben Ortwig, gmina Letschin część wsi 1740/1 1801
Posedin część Sietzing, gmina Letschin kolonia i folwark  ? 1801
Solikante Solikante, gmina Letschin kolonia i folwark 1740 1801
Zellin Czelin wieś 1733 1872
Klossow Kłosów wieś 1802 1872
  • 1733 – Fryderyk Wilhelm I zakłada domenę (kompleks dóbr elektorskich); Czelin zatraca status miejski
  • 1780 – zbudowano zespół folwarczny
  • 1801 - majątek domeny Czelin znajdujący się po lewej stronie Odry przechodzi do domeny Kienitz
  • 1802 - do domeny Czelin zostaje przyłączona domena Kłosów (Amt Klossow)
  • 1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej.
  • 1807-1811 – reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach (najpierw w królewszczyznach, następnie w dobrach prywatnych); w zamian za uwłaszczenie dziedzic otrzymywał od chłopa odszkodowanie pieniężne, w postaci robocizny w określonym czasie lub części ziemi, przy czym to nie mogło przekroczyć połowy gospodarstwa chłopskiego
  • 1809 – majątek domeny w Czelinie zostaje wydzierżawiony
  • 1815-1818 – reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Chojna, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej
  • 1816 – obowiązek uwłaszczenia chłopów w Prusach ograniczono do gospodarstw sprzężajnych, tj. posiadających co najmniej dwa zwierzęta pociągowe (konie lub woły)
  • 1827
    • w sierpniu prawie cała wieś uległa zniszczeniu w wyniku pożaru, który wybuchł w folwarku
    • przebudowa kościoła według projektu Karla Schinkla, w tym wieży kościelnej
Obelisk symbolizujący słup graniczny stoi w miejscu, w którym 27 lutego 1945 roku żołnierze 6 Samodzielnego Batalionu Pontonowo – Mostowego Wojska Polskiego wkopali słup graniczny nad Odrą
Przyległości Czelina w XIX / XX w.
Niemiecka nazwa Obiekt Położenie Polska nazwa
Förterei Zellin[12] leśniczówka 2,5 km na płn.-zach. [nie istnieje]
Neue Häuser[13] folwark 1 km na płn. Czelinek [nie istnieje]
Schäferei folwark 2 km na płn.-wsch. obecnie Czelin (wcześniej do PGR-u)
Schützenhaus kolonia 800 m na płn.-wsch. obecnie Czelin
  • 1850
    • miejscowość rozwija się i zyskuje na znaczeniu; liczy 237 domów mieszkalnych, 404 budynki gospodarcze, 89 budynków przemysłowych, 2363 mieszkańców (1852 r.)
    • uwłaszczenie chłopów w Prusach rozszerzono na wszystkie gospodarstwa chłopskie, aczkolwiek do tego czasu wielu chłopów zostało przez panów usuniętych z ziemi lub zbankrutowało
  • 1857 – w Czelinie urodził się Paul Wiegand, pisarz i teolog, kaznodzieja nowojorskiego Kościoła baptystów
  • 1871-1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej
  • 13.12.1872 - rozporządzeniem ministerstwa finansów Urzędy Domenalno-Rentowe uległy rozwiązaniu, w tym Amt Zellin
  • 1929 – majątek w Czelinie nadal pozostaje własnością państwa niemieckiego i obejmuje 716 ha ziemi
  • 05.02.1945 – zajęcie wsi przez 5 Armię 1 Frontu Białoruskiego
  • 1945 – zabudowa wsi poważnie zniszczona w wyniku działań wojennych (ok. 80%), kościół spalony; ludność niemiecka ucieka do Niemiec lub zostaje wywieziona do obozów w Polsce, a następnie na Syberię[14]; rozpoczyna się napływ osadników, głównie ze wschodnich kresów (Wilno, Stanisławów, Lwów) oraz z centralnej Polski
  • 27.02.1945 – żołnierze 6 Samodzielnego Batalionu Pontonowo-Mostowego Wojska Polskiego (m.in. ppor. S. Kobek, ppor. Wł. Cieślak, plut. H. Kalinowski, plut. Wł. Janicki i sierż. Krzemiński) postawili pierwszy słup graniczny na Odrze, wyciosany przez cieślę z Wołynia, kpr. A. Wydrzyńskiego. Umocowano na nim tabliczkę z piastowskim orłem i napisem „Polska” oraz dwoma drogowskazami: Berlin – 64 km, Warszawa – 474 km. Powstał wówczas meldunek przechowywany obecnie w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie: „Nasz oddział jako pierwszy oddział Wojska Polskiego, który dotarł do zachodnich rubieży Rzeczypospolitej Polskiej, ku wiecznej pamięci wbił słup graniczny na prastarej polskiej rzece – Odrze”.
  • 1946 – uruchomiono szkołę podstawową
  • 25.04.1973 – erygowanie parafii Kurzycko; siedzibą parafii jest Czelin, gdzie zbudowano plebanię
  • 1975-1998 – miejscowość należy administracyjnie do województwa szczecińskiego
  • 1982-84 – odbudowa kościoła
  • 02.12.2000 – konsekracja kościoła przez bp Jana Gałeckiego, który wręcza proboszczowi Ignacemu Stawarzowi dekret metropolity szczecińsko-kamieńskiego ustanawiający w nowych granicach parafię pw. Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej w Czelinie
  • 2004-2006 – prace archeologiczne prowadzone przez Muzeum Narodowe w Szczecinie
  • XII.2007 – likwidacja placówki Straży Granicznej w związku z przystąpieniem Polski do układu z Schengen

Znaleziska archeologiczne[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2003 r. trzej uczniowie szkoły podstawowej w Czelinie, Bartłomiej i Dawid Grabowscy oraz Przemysław Mirkiewicz, dokonali przypadkowego odkrycia glinianych naczyń i kości na terenie żwirowni. W latach 2004-2006 badania archeologiczne prowadziło Muzeum Narodowe w Szczecinie pod kierownictwem Marcina Przybytka. Na terenie 15 arów odkryto pochówki (41 grobów popielnicowych), zachowane w całości naczynia, okucia, zapinki, grzebienie, elementy uzbrojenia. Znaleziska pochodzą z I-III wieku n.e., gdy na terenach tych przebywali najprawdopodobniej germańscy Burgundowie[15][16].

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności w ostatnich 3 wiekach (wieś i majątek)[17][18][19][20]:

Organizacje i instytucje[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. Matki Bożej Częstochowskiej – zbudowany w XIII w. z jednolitego kwadratowego granitu o regularnym układzie, bez chóru, z wieżą od strony zachodniej i zakrystią prostokątną od strony północnej. Przebudowany w 1827 r. według projektu architekta Karla Schinkla, mury podwyższono o trzy warstwy układu kamiennego ponad obecną wysokość okien, przemurowano portal. W 1945 r. zniszczony w ponad 70%, odbudowany w latach 1982-1984.
  • Zespół folwarczny – znajduje się na zachodnim krańcu wsi; pierwotna kompozycja zatarta; obora z 1878 r.; dwór zbudowany w 1780 r., przebudowany w 2 połowie XIX w. i XX w. (w wyniku tych modernizacji został w znacznym stopniu zdewaloryzowany).; młyn elektryczny z początku XX w. (nieużytkowany).
  • Obelisk – stoi w miejscu, w którym 27 lutego 1945 r. żołnierze 6 Samodzielnego Batalionu Pontonowo-Mostowego Wojska Polskiego wkopali słup graniczny nad Odrą; odsłonięty 5 października 1968 r., projekt szczecińskiej rzeźbiarki Anny Paszkiewicz.
  • Obelisk mały – stoi około 100 m na zachód od dużego obelisku, w lesie; pierwotnie znajdował się od 22 lipca 1960 do 1968 r. w miejscu gdzie obecnie jest duży obelisk, który go zastąpił; projekt komandor Henryk Kalinowski, wykonawstwo żołnierze ze Szczecina-Podjuch.
  • Obiekty w gminnej ewidencji zabytków – murowane chałupy nr 3 i 4, szachulcowe chałupy nr 4, 10, 12, 14, 27, 40
  • Pomniki przyrody: żywotnik zachodni, nr działki 189; lipa drobnolistna, nr działki 182/4
  • Cmentarze: katolicki – przykościelny, ewangelicki – śródleśny (wschodni z połowy XIX w., zachodni z 2 połowy XIX w.)
  • Szlaki turystyczne: Szlak Pamięci Narodowej – Cedynia, Góra Czcibora, Siekierki, Gozdowice, Czelin, Osinów Dolny; Joannicki – Chwarszczany, Czelin, Gozdowice, Golice, Cedynia do Chojny, Rurki i zamku w Swobnicy

Przypisy

  1. Zellin – GenWiki. [dostęp 2011-05-28].
  2. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2014-02-27].
  3. Gmina Mieszkowice. [dostęp 2011-06-12].
  4. Nazwy miejscowe Polski: historia – pochodzenie – zmiany. Kazimierz Rymut (red.). T. II. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1997, s. 209. ISBN 83-85579-29-X.
  5. Czesław Piskorski: Województwo Szczecińskie. Przewodnik. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1966, s. 238.
  6. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 18. F.H. Morin, 1859, s. 445.
  7. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 19. F.H. Morin, 1860, s. 12.
  8. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 13. F.H. Morin, 1857, s. 258.
  9. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 19. F.H. Morin, 1860, s. 30.
  10. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 19. F.H. Morin, 1860, s. 279.
  11. Adolph Friedrich Johann Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. 18. F.H. Morin, 1859, s. 483.
  12. Zellin F – GenWiki. [dostęp 2011-06-03].
  13. Neue Häuser – GenWiki. [dostęp 2011-06-05].
  14. Historia i historie w Czelinie, Transodra online. [dostęp 2011-05-28].
  15. Gazeta Chojeńska w Internecie, nr 35 z 01.09.2004.
  16. Gazeta Chojeńska w Internecie, nr 41 z 09.10.2007.
  17. Friedrich Wilhelm August Bratring: Statistisch-topographische Beschreibung der gesammten Mark Brandenburg: Für Statistiker, Geschäftsmänner, bes. für Kameralisten. Die Neumark. Berlin: Friedrich Maurer, 1809, s. 110.
  18. Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des preussischen Staats. Alexander August Mützell, Leopold Krug (red.). T. 5. Karl August Kümmel, 1823, s. 221.
  19. Güthlein: Topographische Uebersicht des Appellationsgerichts-Departements Frankfurt a/O: Zusammengestellt von Güthlein. Gustav Harnecker & Co., 1856, s. 21.
  20. Deutsche Verwaltungsgeschichte von der Reichseinigung 1871 bis zur Wiedervereinigung 1990 von Dr. Michael Rademacher M.A.. [dostęp 2011-06-12].
  21. BIP Mieszkowice. Szkoła Podstawowa w Czelinie. [dostęp 2013-01-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Kreis Königsberg/Neumark. Erinnerungen an einen ostbrandenburgischen Landkreis. Berlin/Bonn: Westkreuz-Verlag GmbH, 1996, s. 338-339.
  2. Jerzy Kosacki, Bogdan Kucharski: Pomorze Zachodnie i Środkowe. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka MUZA SA, 2001, s. 339.
  3. Edward Rymar. Jurysdykcja kościelna na ziemiach pogranicza pomorsko-wielkopolskiego. Archidiakonaty nowomarchijskie (XIV-XV w.). , s. 56-59, 2011. Gorzów Wlkp.: Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości. ISSN 1231-3033. 
  4. Miejskie tradycje Czelina. W: Edward Rymar: Z dawnych dziejów przyodrzańskiej Nowej Marchii. Chojna: Stowarzyszenie Historyczno-Kulturalne „Terra Incognita”, 2012, s. 263-270. ISBN 978-83-932245-1-7.
  5. Tygodnik Katolicki Niedziela, edycja szczecińska 02/2003. [dostęp 2011-06-12].
  6. Z Dziejów Ziemi Chojeńskiej. Tadeusz Białecki (red.). Szczecin: Instytut Zachodniopomorski, 1969.
  7. Zmiana studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Mieszkowice. [dostęp 2011-05-28].