Czesław Miłosz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Czesław Miłosz
Czeslaw Milosz, 1986.jpg
Czesław Miłosz, 1986
Data i miejsce urodzenia 30 czerwca 1911
Szetejnie
Data i miejsce śmierci 14 sierpnia 2004
Kraków
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Ważne dzieła Traktat moralny
Traktat poetycki
Zniewolony umysł
Zdobycie władzy
Dolina Issy
Ziemia Ulro
Historia literatury polskiej do roku 1939
Odznaczenia
Order Orła Białego Wielki Krzyż Komandorski Orderu Wielkiego Księcia Giedymina (Litwa)
Nagrody
nagroda literacka czasopisma Pion (1938), Prix Littéraire Européen (1953), nagroda paryskiej Kultury (1957), nagroda Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie (1958), Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego (1974), Międzynarodowa Nagroda Neustadt w dziedzinie literatury (1978), Nagroda Nobla w dziedzinie literatury (1980), Nagroda Literacka Nike (1998)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Czesław Miłosz w Wikicytatach
Strona domowa
Andrzej i Czesław Miłoszowie, Światowy Kongres Pen-Clubu, Warszawa, 1999

Czesław Miłosz (ur. 30 czerwca 1911 w Szetejniach[1], zm. 14 sierpnia 2004 w Krakowie) – polski prawnik i dyplomata, poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz; w latach 1951–1989 na emigracji, do 1960 we Francji, następnie w Stanach Zjednoczonych; w Polsce do 1980 obłożony cenzurą; laureat Neustadt International Prize for Literature (1978) i Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980); profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i Uniwersytetu Harvarda; w 1993 powrócił do kraju, członek Polskiej Akademii Umiejętności, Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, kawaler Orderu Orła Białego, wyróżniony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata; pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce; brat Andrzeja Miłosza.

Przed II wojną światową Miłosz – obok Józefa Łobodowskiego – był poetą katastroficznym, uderzającym w ton wizyjny stylizacją na głos starotestamentowych proroków. Od innych twórców formacji Żagary odróżniał go kult klasycystycznych rygorów. Po wojnie jego poezja stała się bardziej intelektualna; wiązała się z ambicjami odbudowania trwałych wartości europejskiej kultury, sumienia i wiary. Literaturę pojmował wówczas jako drogę do ocalenia po klęsce poczucia człowieczeństwa. W latach 70. zaczęła w niej dominować tematyka religijna i kontemplacyjna. Jego książki zostały przetłumaczone na 44 języki[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Czesław Miłosz był synem Aleksandra Miłosza i Weroniki Miłoszowej z Kunatów. Urodził się w Szetejniach, dziedzicznym majątku matki położonym nad Niewiażą, w powiecie kowieńskim guberni kowieńskiej Imperium Rosyjskiego, w parafii Opitołoki, gdzie został ochrzczony w kościele Przemienienia Pańskiego w Świętobrości. Rodzina Miłoszów, pieczętująca się herbem Lubicz, cieszyła się starym szlacheckim pochodzeniem.

Wielkie Księstwo Litewskie, na którego dawnych terenach Miłosz się wychował, wraz ze swą wielokulturową i tolerancyjną atmosferą, wywarło decydujący wpływ na twórczość poety, a on sam często odwoływał się do wspomnień z dzieciństwa (Dolina Issy). Inspirację stanowiło dla niego zarówno spokojne życie na wsi, jak i szalone podróże z ojcem. Ogromny wpływ na poetę wywarły także wydarzenia historyczne, których był świadkiem: rewolucja październikowa i wojna polsko-bolszewicka. W tym samym czasie, 19 września 1917 urodził się jego młodszy brat, Andrzej Miłosz, późniejszy reżyser dokumentalista, publicysta i tłumacz.

Miłosz studiował na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, najpierw polonistykę na Wydziale Humanistycznym, po krótkim czasie przeniósł się na Wydział Nauk Społecznych, by studiować prawo. Zadebiutował w 1930 na łamach uniwersyteckiego pisma „Alma Mater Vilnensis” wierszami Kompozycja i Podróż. Był członkiem grupy poetów Żagary i współtwórcą pisma o tej samej nazwie. Pracował w Polskim Radiu Wilno. Został zwolniony po oskarżeniach o wspieranie dążeń Litwinów do przejęcia Wilna oraz działalność na rzecz kultury białoruskiej.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po rozpoczętej 1 września 1939 niemieckiej agresji na Polskę, Miłosz udał się na południe kraju. Kiedy 17 września na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow wojska Armii Czerwonej rozpoczęły inwazję na wschodniej granicy Rzeczypospolitej, poeta znajdował się już w Rumunii. Wojska ZSRR zajęły Wilno a potem przekazały je Litwinom. Miłosz powrócił do rodzinnego miasta, przyjmując obywatelstwo litewskie. Jednak już 14 czerwca 1940 150 tys. żołnierzy ZSRR wkroczyło na teren Litwy i rozpoczęła się sowiecka okupacja. Poetą bardzo wstrząsnęły te wydarzenia, co miało odzwierciedlenie w jego poezji. Opuścił Wilno i przeniósł się do okupowanej przez Niemców Warszawy, gdzie pracował jako woźny w Bibliotece Uniwersyteckiej. Uczestniczył w podziemnym życiu literackim, pod pseudonimem Jan Syruć opublikował w 1940 r. tom Wiersze. Po upadku 2 października 1944 r. powstania warszawskiego wyjechał do Krakowa, w którym pozostał do końca 1945 roku.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Podjął m.in. pracę w dyplomacji komunistycznego rządu Polski w Stanach Zjednoczonych oraz Paryżu, jako attaché kulturalny. W 1951 roku poprosił o azyl polityczny we Francji, kiedy w trakcie pobytu w Paryżu zdecydował się nagle pojechać do redaktora „Kultury”, Jerzego Giedroycia, prosząc o ukrycie, i zabezpieczenie jego rzeczy do czasu, gdy otrzyma azyl polityczny. Obawiano się bowiem porwania, lub innej formy sabotażu ze strony polskich komunistów. Miłosz mieszkał przez pewien czas w Maisons-Laffitte, co doprowadziło do jego wieloletniej współpracy z tym pismem. Było to jednak powodem skandalu w całej polskiej emigracji – przeciwko przyjęciu byłego komunisty protestowała nie tylko redakcja „WiadomościMieczysława Grydzewskiego, ale nawet mieszkający w Maisons-Laffitte Józef Czapski, grożąc, że zerwie współpracę z „Kulturą”. Już dwa lata później Instytut Literacki Giedroycia wydał „Zniewolony umysł” – książkę skierowaną do polskiej emigracji, mającą wyrazić mechanizm myślenia człowieka w demokracjach ludowych. Józef Mackiewicz nazwał ją w londyńskich „Wiadomościach” „wielkim odpompatycznieniem myśli emigracyjnej”, jak podaje Witold Gombrowicz[3]. W następnych latach Instytut Literacki wydał większość dzieł Miłosza, a sam Jerzy Giedroyc nominował go do otrzymania Nagrody Nobla.

W 1960 r. Miłosz przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, gdzie wykładał literaturę słowiańską na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, oraz na Harvardzie. Za granicą tworzył głównie poezję, bardzo różnorodną, choć największe uznanie zyskały jego wiersze polityczne (m.in. Który skrzywdziłeś). W PRL oficjalnie uznany za zdrajcę i renegata, został uroczyście potępiony przez Związek Literatów Polskich oraz niektórych autorów (Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego[4], Kazimierza Brandysa[5], Jarosława Iwaszkiewicza i Antoniego Słonimskiego). Do 1980 istniał zapis cenzorski, nie tylko zakazujący publikacji jego utworów, ale nawet wymieniania jego nazwiska (w sytuacjach koniecznych używano np. eufemizmu autor „Ocalenia”; pod nazwiskiem publikowano dokonane przezeń tłumaczenia, m.in. w antologii Poeci języka angielskiego [1969-1974]). Książki Miłosza były drukowane w podziemiu, przemycane z zagranicy, a dla nielicznych dostępne w działach prohibitów bibliotek uniwersyteckich. Miłosza odrzucała również część polskiej emigracji, zarzucającej mu początkowe poparcie dla przemian w Polsce i „bolszewizm”.

W 1978 roku Miłosz otrzymał Międzynarodową Nagrodę Literacką Neustadt zwaną „Małym Noblem”.

Stosunek władz i środowiska emigracyjnego do Miłosza zaczął się zmieniać po 1980 r., kiedy poeta otrzymał literacką nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Rok później przyjechał do kraju, gdzie jego utwory zostały już oficjalnie wydane (choć część z nich ocenzurowano, a część mogła się nadal ukazywać tylko w wydaniach podziemnych). Stały się one natchnieniem dla rozwijającej opozycji politycznej. W 1981 r., w czasie pobytu w kraju otrzymał doktorat honoris causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (promotorka: I. Sławińska)[6], a w 1989 r. Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W 1990 Miłosz został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich (otrzymał legitymację nr 1).

W 1993 r. poeta definitywnie przeprowadził się do Polski, gdzie jako miejsce pobytu wybrał Kraków, jak twierdził „najbardziej zbliżony do Wilna”. W uznaniu zasług dla kultury polskiej w 1993 roku otrzymał Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa[7]. W czerwcu 1996 r. za książkę Legendy współczesności uhonorowany został Nagrodą Krakowska Książka Miesiąca. Dwa lata później za tom Piesek przydrożny otrzymał Nagrodę Nike.

W 1994 r. Czesław Miłosz został odznaczony Orderem Orła Białego[8].

W 1996 Polskie Radio przyznało mu nagrodę Diamentowy Mikrofon[9].

Miłosz zmarł 14 sierpnia 2004 w Krakowie, przeżywszy 93 lata[10][11][12]. Został pochowany 27 sierpnia 2004 w Krypcie Zasłużonych na Skałce[13].

Życie osobiste[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą żoną Czesława Miłosza została w 1944 roku Janina z domu Dłuska, primo voto Cękalska. Poślubiła go w styczniu 1944 w Warszawie. Po zakończeniu II wojny światowej wyjechała wraz z mężem do Stanów Zjednoczonych, gdzie mieszkała do końca życia. Przez ostatnie 10 lat cierpiała na chorobę Alzheimera. Po jej śmierci Czesław Miłosz napisał wiersz Na pożegnanie mojej żony Janiny. Mieli dwóch synów: Antoniego (ur. 1947) i Piotra (ur. 1951). Drugą żoną Czesława Miłosza została w 1992 roku amerykańska historyczka, Carol Thigpen-Miłosz. Czesław Miłosz przeżył również drugą żonę.

Poezja Miłosza[edytuj | edytuj kod]

Wiersze Czesława Miłosza są intelektualne, a metafory, jakich używa – sugestywne. Jego twórczość z lat 30., przed II wojną światową jest przesycona katastrofizmem. Dominuje w niej rozmach, metaforyczność, rytmiczność, wizje apokalipsy.

Wiersze pisane podczas wojny nie mają już w sobie tyle patosu. Są znacznie mniej ozdobne. Poeta stawia na komunikatywność wiersza – na zrozumiałość zawartych w nim treści filozoficznych i intelektualnych. Część z tych wierszy poświęca Miłosz okupowanej Warszawie (Miasto, Błądząc), w której spędził prawie cały okres wojny. W twórczości Miłosza przypadającej na okres wojny da się również zauważyć świadome odchodzenie od tematyki wojennej. Znajdziemy wiersze opisujące zwykłe piękno świata, który – mogłoby się wydawać – nigdy nie zaznał wojny. Tak jest w wierszach Piosenka pasterska, czy Świat – poema naiwne z 1943 r.

Po wojnie poeta podjął tematykę bardziej filozoficzną. Szczególnie upodobał sobie formę traktatu. W wydanym w tomie Światło dzienne Traktacie moralnym piętnuje zanik wartości, krytykuje brak moralności i wskazuje na to, co jego zdaniem należałoby zmienić w ludzkiej mentalności. W 1957 r. napisał Traktat poetycki, pokazujący polską historię, kulturę i mentalność ludzi z czasów Młodej Polski. W tomie Druga przestrzeń (2002 r.) znalazł się Traktat teologiczny, w którym Miłosz rozważa problem tajemnicy wiary.

Oprócz wielu poezji Czesław Miłosz napisał także eseje, najważniejszy z nich to Zniewolony umysł - do dziś uważana za wybitną próbę naukowej analizy działania propagandy komunistycznej (inne eseje to Rodzinna Europa, Ziemia Ulro, Ogród nauk), powieści (Dolina Issy) oraz dziennik (Rok myśliwego).

Miłosz po zerwaniu swoich związków z komunistycznymi władzami wyrażał w swej twórczości niechęć i krytykę w stosunku do PRL, często piętnował polski nacjonalizm, krytykował tradycyjny polski katolicyzm – określając go ciemnogrodem.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[14].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Kompozycja (1930)
  • Podróż (1930)
  • Poemat o czasie zastygłym (1933)
  • Trzy zimy (1936)
  • Obrachunki
  • Wiersze (1940)
  • Równina (1941)
  • Pieśń niepodległa (1942)
  • Do polityka (1945)
  • Ocalenie (1945)
  • Traktat moralny (1947)
  • Zniewolony umysł (1953)
  • Zdobycie władzy (1953)
  • Światło dzienne (1953)
  • Dolina Issy (1955)
  • Traktat poetycki (1957)
  • Rodzinna Europa (1958)
  • Kontynenty (1958)
  • Człowiek wśród skorpionów (1961)
  • Król Popiel i inne wiersze (1961)
  • Gucio zaczarowany (1965)
  • Widzenia nad zatoką San Francisco (1969)
  • Miasto bez imienia (1969)
  • Prywatne obowiązki (1972)
  • Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada (1974)
  • Ziemia Ulro (1977)
  • Ogród nauk (1979)
  • Hymn o perle (1982)
  • Nieobjęta ziemia (1984)
  • Kroniki (1987)
  • Dalsze okolice (1991)
  • Zaczynając od moich ulic (1985)
  • Metafizyczna pauza (1989)
  • Rok myśliwego (1990)
  • Poszukiwanie ojczyzny (1991)
  • Na brzegu rzeki (1994)
  • Szukanie ojczyzny (1992)
  • Historia literatury polskiej (1993)
  • Legendy nowoczesności (1996)
  • Życie na wyspach (1997)
  • Piesek przydrożny (1997)
  • Abecadło Miłosza (1997)
  • Inne abecadło (1998)
  • Zaraz po wojnie. Korespondencja z pisarzami 1945-1950 (1998)
  • Wyprawa w dwudziestolecie (1999)
  • To (2000) – tomik poetycki (Książka otrzymała laur Śląskiego Wawrzynu Literackiego za 2000 r.)
  • Druga przestrzeń (2002)
  • Orfeusz i Eurydyka (2002)
  • O podróżach w czasie (2004)
  • Spiżarnia literacka (2004)
  • Wiersze ostatnie (2006)

Książki Czesława Miłosza[edytuj | edytuj kod]

Tłumaczenia[edytuj | edytuj kod]

Miłosz był też autorem przekładów na język polski:

Przekładał także polską poezję na język angielski.

Dyskografia Miłosza[edytuj | edytuj kod]

Miłosz czyta Mickiewicza. Miłosz czyta Miłosza, 1996

Rok Czesława Miłosza[edytuj | edytuj kod]

W 2010 Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2011 Rokiem Czesława Miłosza[15]. Na program obchodów 100. rocznicy urodzin pisarza złożyły się nowe wydania książkowe, konferencje, dyskusje i wystawy, organizowane w Polsce i za granicą – od Krasnojarska przez Wilno, Krasnogrudę, Kraków, Paryż po Nowy Jork i San Francisco. Jego najważniejszym punktem był II. Festiwal Miłosza, który odbył się w Krakowie w dniach od 9 do 15 maja 2011[16].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W dniu 12 sierpnia 2011 r. Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monety upamiętniające Czesława Miłosza, o nominałach:

  • 200 zł wykonana stemplem lustrzanym w złocie,
  • 10 zł wykonana stemplem lustrzanym w srebrze,
  • 2 zł wykonaną stemplem zwykłym ze stopu Nordic Gold[17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Oficjalne[edytuj | edytuj kod]

Biografie, wspomnienia, fotografie[edytuj | edytuj kod]

Artykuły polemiczne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tomasz Jędrzejewski, Strony rodzinne Czesława Miłosza. 7 spacerów, Warszawa 2011.
  2. Justyna Sobolewska: Czytanie Polski (pol.). Polityka. [dostęp 2011-09-06].
  3. Dziennik 1953-1956, Warszawa 1986, str.33
  4. Zob. wiersz Gałczyńskiego pt. „Poemat dla zdrajcy”.
  5. Zob. Kazimierz Brandys, opowiadanie „Nim będzie zapomniany”, Nowa Kultura, 1955.
  6. Doktorzy Honoris Causa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. kul.pl. [dostęp 23 lutego 2011].
  7. Honorowe Obywatelstwo Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. [dostęp 18 lutego 2011].
  8. M.P. z 1994 r. Nr 35, poz. 291
  9. Diamentowy Mikrofon dla Miłosza. „Antena”. 1996 nr 31. s. 33. [dostęp 2011-03-03]. 
  10. Zmarł Czesław Miłosz (pol.). stopklatka.pl, 2004-08-14. [dostęp 2014-08-14].
  11. Zmarł Czesław Miłosz (pol.). wprost.pl. [dostęp 2014-08-14].
  12. Raymond H. Anderson: Czeslaw Milosz, Poet and Nobelist Who Wrote of Modern Cruelties, Dies at 93 (ang.). nytimes.com, 2004-08-15. [dostęp 2014-08-14].
  13. Czesław Miłosz nie żyje. „Głos znad Pregoły”. 8 (97), s. 1, 2004-08 (pol.). 
  14. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 28.
  15. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 października 2010 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Czesława Miłosza (M.P. z 2010 r. Nr 74, poz. 929).
  16. Oficjalna strona Rok Miłosza – Miłosz 365. [dostęp 2011-11-07].
  17. okolicznościowe/2011/2011__milosz.pdf Czesław Miłosz (1911-2004) (pol.). NBP. [dostęp 2013-11-05].