Czyżew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Czyżew.
Czyżew
Herb Flaga
Herb Czyżewa Flaga Czyżewa
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat wysokomazowiecki
Gmina Czyżew
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1738-1870; 2011
Burmistrz Anna Bogucka
Powierzchnia 5,23 km²
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

2643
505,35 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 86
Kod pocztowy 18-220
Tablice rejestracyjne BWM
Położenie na mapie gminy Czyżew
Mapa lokalizacyjna gminy Czyżew
Czyżew
Czyżew
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Czyżew
Czyżew
Ziemia 52°47′45″N 22°19′45″E/52,795833 22,329167
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
BIP

Czyżew (do 2010 Czyżew-Osada) – miasto[1] w Polsce położone w województwie podlaskim, w powiecie wysokomazowieckim, w gminie Czyżew nad rzeką Brok, oddalone o 2,5 km od granicy z województwem mazowieckim.

W latach 1738-1870 miejscowość posiadała prawa miejskie (potwierdzone w 1775 roku), które odzyskała 1 stycznia 2011. Równocześnie do Czyżewa przyłączono wsie Czyżew-Stacja i Czyżew-Złote Jabłko[1][2]. Do końca 2010 roku obowiązywała nazwa Czyżew-Osada[3]. Miejscowość jest siedzibą gminy Czyżew (do 2010 jako gmina Czyżew-Osada).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Cisow występuje w dokumencie z 1187 roku Cisow...cum ecclesia wspomniane jako własność kanoników płockich (Kod. dypl. pol., I, 14)[4].

Wymieniona wśród wsi kasztelanii święckiej w inwentarzu wsi biskupstwa płockiego. W dokumencie z 1239 roku znajdującym się w archiwum diecezjalnym w Płocku, który tyczy się kasztelanii święckiej jest wymieniona osada Cysevo[5]. Prawdopodobnie zniszczona w XIII w. Ponownie zasiedlona pod koniec XIV w. Od XV w. w posiadaniu Czyżewskich herbu Pobóg. W tym czasie uzyskała prawa niemieckie potwierdzone w 1476 r. W drugiej połowie XVI w. rozpadła się na kilka wsi drobnoszlacheckich o wspólnej nazwie Czyżewo.

W większości nazwy wiosek i osad wywodziły się od nazwisk ich założycieli. I tak na przykład Czyżewo zostało założone przez Czyża. W późniejszym okresie funkcjonowania wspomnianych wsi i osad, od ich nazw wywodziły się nazwiska najbardziej znanych i wpływowych rodzin zamieszkujących określony teren. Zatem w Czyżewie mieszkali między innymi Czyżewscy[6].

Właścicielami Czyżewa była Anna Czyżewska, a od 1596 r. w posiadaniu Godlewskich herbu Gozdawa. W 1738 r. staraniem Marka i Karola Godlewskich, starościców nurskich miejscowość uzyskała przywilej na prawa miejskie, od króla Augusta III. Na prośbę kolejnej właścicielki części Czyżewa – Eleonory z Godlewskich Wodzińskiej potwierdzony został przez sejm w roku 1775[7].

Kolejnym właścicielem miejscowości została w 1779 Anna z Wodzińskich Brzostowska. Od końca XVIII wieku w posiadaniu Tadeusza Skarżyńskiego herbu Bończa, sędziego Królestwa Polskiego i posła ziemi łomżyńskiej. W 1838 w miejscowość przeszła na własność Doroty z Ośmiałowskich, która z mężem Leopoldem Sokołowskim wykupiła kolejne działy oraz folwark Czyżewo Kościelne.

W końcu XIX wieku wieś znajdowała się w powiecie ostrowskim, gmina Dmochy-Glinki, parafia Czyżewo. Osada Czyżewo posiadała w tym czasie kościół parafialny murowany, sąd gminny III okręgu, urząd gminny, szkołę początkową, synagogę i stację pocztową. W 1827 w osadzie znajdowały się 74 domy i 811 mieszkańców[8]. Przeprowadzenie w 1854 roku linii kolejowej Warszawa – Petersburg przyczyniło się do wzrostu liczby osób[7]. W 1860 było – 1508 mieszkańców, w tym 1462 żydów, a w 1890 – 1984 mieszkańców i 121 domów[8]. W 1899 roku Czyżew liczył 2300 mieszkańców w tym 94% narodowości żydowskiej[9].

Uwłaszczenie miejscowości nastąpiło w roku 1864, a w roku 1870 utrata praw miejskich. W tym czasie istniały dwie synagogi. Na prostokątnym rynku, obecnie przeciętym drogą krajową 63, do około roku 1900 znajdowały się drewniane kramnice[10].

W 1921 r. wyszczególniono:

  • osadę miejską Czyżewo. Naliczono tu 199 budynków z przeznaczeniem mieszkalnym i 3 inne zamieszkałe oraz 1835 mieszkańców (847 mężczyzn i 988 kobiet). Narodowość polską zgłosiło 240 osób, a 1595 żydowską
  • stację kolejową Czyżewo, gdzie znajdowało się 37 budynków mieszkalnych z 311. mieszkańcami (132 mężczyzn i 179 kobiet). Narodowość polską podało 211 osób, a 100 żydowską
  • Czyżewo Kościelne: osadę młynarską i wieś. Łącznie było tu 21 budynków mieszkalnych i 200 mieszkańców (100 mężczyzn i 100 kobiet). Narodowość polską podało 141 osób, a 59 żydowską[11].

Do 1948 roku miejscowość była siedzibą gminy Dmochy-Glinki. W latach 1954-1972 miejscowość znajdowała się w Gromadzie Czyżew-Osada. 31 grudnia 1959 r. do gromady tej przyłączono wsie z Gromady Czyżew-Stacja[12]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa łomżyńskiego.

Czyżew na fragmencie mapy z 1795 roku
Czyżew na fragmencie mapy z 1826 roku
Plan miejscowości - 1895 r.

13 października 2007 honorowe obywatelstwo gminy odebrał podczas specjalnej uroczystości Prezydent RP Lech Kaczyński[13].

W 2008 r. w miejscowości mieszkało 2670 osób, po chwilowym spadku liczby ludności, liczba mieszkańców zaczęła ponownie rosnąć i wynosi aktualnie 2643 osoby[14].

1 stycznia 2011 po ponad 140 latach Czyżew odzyskał prawa miejskie. Do 3 maja 2012 był jedynym miastem w Polsce bez herbu[15].

Szczegółowa historia dotycząca miejscowości znajduje się na stronie Urzędu Miasta[16].

Historia kościoła[edytuj | edytuj kod]

Pierwotna parafia pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła i Anny erygowana w 1. połowie XV w. W 1487 r. w związku z remontem wzmiankowany cieśla Grzegorz z Ciechanowca. Kolejny kościół drewniany około 1590. Następny wzniesiony w 1697 przez proboszcza Aleksandra Godlewskiego, konsekrowany w 1710, dotrwał do roku 1800. W jego miejsce powstała drewniana kaplica zrujnowana i zapieczętowana w roku 1855, zawalona przez wichurę w roku 1858. W tym samym roku poświęcenie kamienia węgielnego pod murowany neorenesansowy kościół parafialny (1869-1874), według projektu Leonarda Markoniego. Kościół zbudowany staraniem proboszcza Tomasza Godlewskiego, dzięki pomocy materialnej kolejnych dziedziców Gostkowa- Stanisława Budziszewskiego i Józefa Małowieskiego. Konsekrowany w 1883. W tym czasie zmieniono patronów parafii na św. św. Piotra i Pawła[10].

Obiekty zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Budynek dworca kolejowego w Czyżewie
Drewniana willa przy ul. Mazowieckiej 12
  • kościół par. pw. św. św. Piotra i Pawła, Rynek, 1874
  • synagoga, ul. Piwna / Polna, 4. ćw. XIX w.
  • park dworski, 2. poł. XIX w.
  • drewniana willa, ul. Mazowiecka 12, pocz. XX w.
  • cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej[17].
  • cmentarz grzebalny założony w roku 1860
  • kaplica cmentarna z roku 1868 jako grobowa Józefa Małowieskiego
  • grobowiec Stolzmanów z trzeciej ćwierci XIX w.
  • grobowiec Godlewskich z 1863 r.
  • krypta Sutkowskich z końca XIX w. z herbem Pobóg
  • inne nagrobki z końca XIX w.
  • krzyż przydrożny 1895 r. fundacji Jana Brulewskigo[18]

Tranzyt[edytuj | edytuj kod]

Czyżew leży na trasie drogi krajowej 63 oraz drogi wojewódzkiej 690.

Z Czyżewa można dojechać do miejscowości:

W dzielnicy Czyżew-Stacja znajduje się dworzec PKP, skąd można dojechać do Warszawy, Białegostoku, Katowic czy innych miast - linia kolejowa nr 6.

Połączenie drogowe zapewnia komunikacja autobusowa PKS.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dz. U. z 2010 r. Nr 138, poz. 929
  2. Informacja na oficjalnej stronie Urzędu Miejskiego w Czyżewie. 2010-12-29. [dostęp 2013-01-08].
  3. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 2010 r. (Dz. U. z 2010 r. Nr 257, poz. 1741).
  4. Czyżew w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV, cz. 1 (Abablewo – Januszowo) z 1900 r.
  5. J. Maroszek, J. Tęgowski, Pogranicze polsko-rusko-litewskie. Rozdział II z Historia Województwa Podlaskiego pod redakcją A. Cz. Dobrońskiego. Instytut Wydawniczy Kreator, Białystok 2010 r. s. 21.
  6. Z. Gloger. Dolinami rzek: opis podróży wzdłuż Niemna, Wisły, Bugu i Biebrzy. Nakład Ferdynanda Hӧsicka. Warszawa 1903 r. s. 47. dostępna na stronie: archive.org (2012-11-14).
  7. 7,0 7,1 S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 254.
  8. 8,0 8,1 Czyżew w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.
  9. S. Orgelbrand, S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami. T. IV, Od wyrazu Constans do Dżyhad. Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1899 r. s. 181. – dostępna na stronie: Biblioteki Cyfrowej. (2012-04-22).
  10. 10,0 10,1 M. Kałamajskiej-Saeed, Katalog Zabytków Sztuki Województwa Łomżyńskiego, Ciechanowiec, Zambrów, Wysokie Mazowieckie i okolice. Seria Nowa, Tom IX zeszyt 2. Polska Akademia Nauk i Instytut Sztuki, Warszawa 1986 r. s. 26-27.
  11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r., tom V, Województwo białostockie, Powiat Ostrów, Gmina Dmochy-Glinki. Warszawa 1924 r. s. 62. dostępny na stronie: Wikimedia Commons (2012-04-22).
  12. W. Jemielity, Podziały administracyjne powiatów wysokomazowieckiego i łapskiego w latach 1919–1990 ze Studia Łomżyńskie, tom VII. Łomża 1996 r. s. 108-115.
  13. Wizyta Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Czyżewie. 2007-10-16. [dostęp 2013-01-08].
  14. cytuj stronę | url =http://www.umczyzew.pl/asp/pl_start.asp?typ=13&sub=210&subsub=0&menu=276&artykul=1418&akcja=artykul%7C tytuł =Liczba ludności 2013
  15. Uchwała XVIII/124/12 Rady Miejskiej w Czyżewie z dnia 3 maja 2012 r. w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci Miasta i Gminy Czyżew oraz zasad ich stosowania
  16. Historia Czyżewa dostępna na stronie: www.umczyzew.pl (2012-04-08).
  17. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków – stan na 31 grudnia 2011 r. – woj. podlaskie, pow. wysokomazowiecki z www.nid.pl.(2012-04-08).
  18. Tamże, s. 29-30.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]