Dług publiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy długu publicznego. Zobacz też: dług.

Dług publiczny (albo zgodnie z definicją ustawową „państwowy dług publiczny”) – obejmuje nominalne zadłużenie podmiotów sektora finansów publicznych, ustalone po wyeliminowaniu przepływów finansowych pomiędzy podmiotami należącymi do tego sektora (skonsolidowane zadłużenie brutto), zaciągnięte z następujących tytułów:

  1. papiery wartościowe opiewające wyłącznie na świadczenia pieniężne (poza papierami udziałowymi),
  2. pożyczki (w tym papiery wartościowe, których zbywalność jest ograniczona),
  3. kredyty,
  4. przyjęte depozyty,
  5. zobowiązania wymagalne (tzn. zobowiązania, których termin płatności minął, a które nie zostały przedawnione lub umorzone).
Dług publiczny Polski XII 1997 – IV 2006 w mln PLN

     dług zagraniczny

     dług krajowy

Polityka dotycząca obniżania długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

Aby wpłynąć na zmienne, od których zależy dynamika stosunku długu do PKB można wykorzystać następujące instrumenty:

  • Polityka zwiększania dochodu – przy założeniu istnienia wysokiego długu publicznego nie można stosować do wspierania wzrostu dochodu tradycyjnych narzędzi polityki fiskalnej (zwiększanie wydatków lub obniżanie podatków), stymulujących globalny popyt, gdyż zwiększają one deficyt. Wzrost można wspomóc dzięki restrukturyzacji wydatków państwa i podatków. Można poprawić efektywność wydatków i wprowadzić politykę przemysłową zorientowaną na wzrost. Opodatkowanie można ukierunkować na zwiększenie bodźców do poprawy aktywności gospodarczej. Wzrost można też wzmocnić wykorzystując inne narzędzia, zarówno na szczeblu mikroekonomicznym, takie jak regulacje, jak i na szczeblu makroekonomicznym, takie jak ekspansywna polityka monetarna, polityka dochodowa, dewaluacja, czy deprecjacja waluty krajowej.
  • Polityka zmierzająca do zróżnicowania salda pierwotnego – chociaż niecałkowicie konieczna, nadwyżka salda pierwotnego zdecydowanie ułatwia obniżanie stosunku długu do PKB. Aby ją otrzymać, politycy gospodarczy mogą albo obniżyć pierwotne wydatki, albo zwiększyć dochody.
  1. Polityka dotycząca wydatków. Ograniczanie wydatków jest generalnie uważane za długoterminowo najkorzystniejszą dla gospodarki metodę zmniejszania stosunku zadłużenia do PKB, chociaż niektórzy zwolennicy interwencjonizmu uważają, że może doprowadzić do spadku wzrostu gospodarczego i dobrobytu, jeżeli przy mniejszych wydatkach nie uda się utrzymać tego samego poziomu interwencji i jakości usług publicznych.
  2. Polityka dotycząca dochodów. Zwiększanie dochodów może również pomóc zwiększaniu nadwyżki pierwotnej, a więc pomóc obniżyć stosunek długu do PKB. Tak jak w przypadku wydatków, najodpowiedniejszym rozwiązaniem jest, jak się wydaje, reorganizacja i poprawa funkcjonowania aparatu administracji państwa, co powinno ograniczyć uchylanie się od podatków, obchodzenie podatków i erozję bazy podatkowej. Pewną rolę może tu odegrać ściślejsza koordynacja międzynarodowa. Zwiększenie ściągalności podatków, bez jednoczesnego ich obniżenia, spowoduje jednak ich realny wzrost w stosunku do PKB i może spowodować spadek wzrostu gospodarczego i dobrobytu, szczególnie jeżeli podatki są na wysokim poziomie. Z drugiej strony zmniejszanie relacji długu publicznego do PKB, samo z siebie wpływa pozytywnie na gospodarkę.
  • Polityka stopy procentowej. Obniżenie realnej stopy procentowej płaconej od długu publicznego może się przyczynić do obniżenia stosunku długu do PKB. Można to osiągnąć na co najmniej dwa sposoby:
  1. Można tak zarządzać długiem publicznym, aby obniżyć realne koszty długu, głównie przez odpowiednie dostosowanie warunków dotyczących emisji długu lub poprawę technik emisyjnych i funkcjonowania wtórnego rynku państwowych papierów wartościowych.
  2. Bardziej ogólne rozwiązanie służące obniżeniu realnej stopy procentowej dotyczy powiązań ze światowymi rynkami finansowymi. Istnieją tutaj dwie możliwości. Pierwsza polega na obniżeniu mobilności kapitału, aby umożliwić zastosowanie polityki nastawionej na utrzymanie krajowych stóp procentowych poniżej stóp procentowych za granicą bez wywoływania niepożądanego wzrostu kursu walutowego (aprecjacji). Taki efekt dałoby np. wprowadzenie ograniczeń na przepływy kapitału lub nałożenie podatku na kapitał inwestowany za granicą. Druga możliwość to zwiększenie stabilności kursu walutowego i pobudzenie stabilnych oczekiwań w celu obniżenia lub wyeliminowania premii z tytułu deprecjacji kursu walutowego, jakiej domagają się podmioty gospodarcze kupujące zobowiązania denominowane w walucie krajowej.

Dług publiczny w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Upoważnienie[edytuj | edytuj kod]

Do zaciągania zobowiązań dla sfinansowania potrzeb finansowych państwa, spłaty tych zobowiązań oraz przeprowadzenia innych operacji finansowych związanych z zarządzaniem długiem upoważniony jest Minister Finansów.

Obliczanie wielkości długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

Państwowy dług publiczny jest liczony według wartości nominalnej.

  • Wartość wyemitowanych papierów wartościowych oblicza się według ich wartości nominalnej, rozumianej jako:
    • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, należna do zapłaty w dniu ich wykupu,
    • kwota świadczenia głównego z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych, w których zobowiązania finansowe są indeksowane lub kapitalizowane z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego ze sposobu indeksacji lub kapitalizacji danego papieru wartościowego, naliczona na koniec okresu sprawozdawczego.
  • Wartość zaciągniętych kredytów i pożyczek oblicza się według wartości nominalnej, rozumianej jako kwota świadczenia głównego z tytułu zaciągniętej pożyczki lub kredytu, należna do zapłaty w dniu wymagalności zobowiązania.
  • Wartość przyjętych depozytów oblicza się jako kwotę depozytu, jaką dłużnicy zgodnie z zawartą umową zobowiązani są zapłacić wierzycielom w terminie, w którym następuje likwidacja depozytu; jest to wartość, od której nalicza się oprocentowanie.
  • Wartość wymagalnych zobowiązań, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu gwarancji i poręczeń, obejmuje kwotę zobowiązań, z wyłączeniem odsetek, których termin płatności minął, a nie są przedawnione ani umorzone.
  • Wartość nominalna zobowiązań indeksowanych lub kapitalizowanych (np. obligacje lub kredyty ze skapitalizowanymi odsetkami) odpowiada kwocie świadczenia głównego z uwzględnieniem przyrostu kapitału, wynikającego z mechanizmu indeksacji lub kapitalizacji, naliczonego na koniec okresu sprawozdawczego.

Dług wyrażony w walutach obcych przelicza się na walutę krajową według kursu średniego walut obcych ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski, obowiązującego w ostatnim dniu roboczym danego okresu sprawozdawczego.

Podstawy prawne dotyczące państwowego długu publicznego[edytuj | edytuj kod]

  1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej – rozdział X – Finanse Publiczne. Normuje ona między innymi, iż nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości produktu krajowego brutto. Przyznała wyłączne prawo inicjatywy ustawodawczej Radzie Ministrów w zakresie: ustawy budżetowej, ustawy o prowizorium budżetowym, zmiany ustawy budżetowej, ustawy regulującej zaciąganie długu publicznego oraz ustawy o udzielaniu poręczeń i gwarancji finansowych przez państwo. Ponadto Konstytucja RP wprowadziła zakaz finansowania deficytu budżetu państwa poprzez zaciąganie zobowiązań w banku centralnym;
  2. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych. Ustawa ta jest zasadniczym aktem prawnym w zakresie finansów publicznych zawierającym, między innymi, kompleksowe regulacje dotyczące państwowego długu publicznego. Wprowadza niezbędne definicje, określa ogólne zasady zaciągania długu, emisji papierów wartościowych i zarządzania długiem Skarbu Państwa, a także procedury ostrożnościowe i sanacyjne;
  3. Akty wykonawcze do ustawy o finansach publicznych (rozporządzeniach) regulujących szczegółowo niektóre kwestie, w tym: podział tytułów dłużnych zaliczanych do państwowego długu publicznego oraz zasady obliczania wartości nominalnej długu.

Wysokość długu publicznego w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Licznik długu publicznego na Rondzie Dmowskiego w Warszawie (stan na dzień 4 sierpnia 2012) – inicjatywa Forum Obywatelskiego Rozwoju
dług publiczny % PKB uwagi
1920 272 mln $[1]
1929 900 mln $[1]
1948 380 mln $[1]
1955 720 mln $[1]
1963 1,5 mld $[1]
1971 1,3 mld $[2] + ? RBT 4,2%[3][4]
1972 1,7 mld $[2] + ? RBT 5,6%[3][4]
1973 3,1 mld $[2] + ? RBT 9,1%[3][4]
1974 5,3 mld $[2] + ? RBT 13%[3][4]
1975 8,4 mld $[2] + ? RBT 19%[3][4]
1976 12,1 mld $[2] + ? RBT 25%[3][4]
1977 15,4 mld $[2] + ? RBT 29%[3][4]
1978 18,5 mld $[2] + ? RBT 31%[3][4]
1979 21,9 mld $[2] + ? RBT 29%[3][4]
1980 24,13 mld $ + 1,45 mld RBT[5] 42%[3][4] Koszt obsługi zadłużenia przekroczył wpływy z eksportu[1]
1981 25,95 mld $ + 3,13 mld RBT[5] 47%[3][4] Rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat długu z powodu niewypłacalności PRL[6].
1982 26,44 mld $ + 3,75 mld RBT[5] 40%[3][4]
1983 26,4 mld $ + 3,84 mld RBT[5] 34%[3][4]
1984 26,8 mld $ + 4,83 mld RBT[5] 35%[3][4]
1985 29,3 mld $ + 5,63 mld RBT[5] 41%[3][4]
1986 33,53 mld $ + 6,48 mld RBT[5] 45%[3][4]
1987 39,21 mld $ + 6,58 mld RBT[5] 61%[3][4]
1988 39,21 mld $ + 6,58 mld RBT[5] 56%[3][4]
1989 41,4 mld $ + 5,82 mld RBT[5] 65%[7]
1990 48,50 mld $ + 5,08 mld RBT[5] 92%[7]
1991 65,8 mld zł + ? mld RBT[7] 77%[7] I etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[1]
1992 99,6 mld zł + ? mld RBT[7] 80%[7]
1993 138 mld zł + ? mld RBT[7] 81%[7]
1994 152 mld zł + ? mld RBT[7] 65%[7] II etap redukcji zobowiązań wobec Klubu Paryskiego[1]
1995 167,2 mld zł + ? mld RBT[7] 50%[7]
1996 185,6 mld zł[7] 44%[7] Kompensacja wzajemnych zobowiązań wobec krajów RWPG
1997 221,7 mld zł[7] 43%[7]
1998 237,4 mld zł[7] 40%[7]
1999 237,4 mld zł[7] 41%[7]
2000 280,3 mld zł[7] 38%[7]
2001 302,1 mld zł[7] 39%[7]
2002 352,4 mld zł[7] 44%[7]
2003 408,3 mld zł[7] 48%[7]
2004 431,4 mld zł[7] 47%[7]
2005 466,6 mld zł[7] 48%[7]
2006 506,3 mld zł[7] 48%[7]
2007 527,4 mld zł[8] 45%[7]
2008 501,5 mld zł[8] 47%[7]
2009 631,5 mld zł[8] Polska zakończyła spłacanie pochodzącego z lat 70. zadłużenia wobec Klubu Paryskiego[9]
2010 701,8 mld zł[8] 54%[10]
2011 771,1 mld zł[8] 55%[10]
2012 793,9 mld zł[8] 54%[10]
2013 838,1 mld zł[8] 56%[10] Uchylenie I progu ostrożnościowego[11]

Według Instytutu Sobieskiego rzeczywista wartość zadłużenia Polski obliczana metodą memoriałową przekracza 200% PKB[12][13].

Według Janusza Jabłonowskiego (NBP) realne zadłużenie obejmuje takie składniki jak zaległe płatności w systemie ochrony zdrowia czy ubezpieczeń społecznych i w 2010 roku wynosi 220% PKB, czyli ok. 3 biliony zł[14].

W 2011 roku decyzją Komisji Europejskiej państwa członkowskie zostały zobowiązane do raportowania wielkości długu i deficytu publicznego według ujednoliconej metody obliczania, co miało na celu ograniczenie wpływu rozmaitych zabiegów fiskalnych stosowanych w celu jego ukrycia. Według tej metody dług publiczny Polski wynosił w 2012 roku 55,6% PKB, zaś deficyt – 3,9% PKB[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Zofia Szpringer: Publiczne zadłużenie zagraniczne Polski z perspektywy historycznej (pol.). [dostęp 2014-11-23].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Grzegorz W. Kołodko: Kryzys, Dostosowanie, Rozwój. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1989, s. 86.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 Uwzględniono jedynie dług w walutach wymienialnych
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 GDP of Poland, 1970-2012 (ang.). [dostęp 2014-11-26].
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Piotr Jachowicz: Polska w kryzysie zadłużeniowym (pol.). [dostęp 2014-11-23].
  6. Długie długi Gierka.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 7,23 7,24 7,25 7,26 7,27 7,28 7,29 7,30 7,31 7,32 7,33 7,34 7,35 Dług szybko rośnie, Skarb Państwa 630 mld zł pod kreską (pol.). [dostęp 2014-11-23].
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Zadłużenie Skarbu Państwa (pol.). 2014-11-20. [dostęp 2014-11-23].
  9. Spłata zadłużenia wobec Klubu Paryskiego. 31 marca 2009.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 General government gross debt (pol.). Eurostat. [dostęp 2014-11-26].
  11. Prezydent podpisał nowelizację ustwy o finansach publicznych (pol.). W: Dziennik.pl [on-line]. INFOR Biznes Sp z o.o., 2013-08-20. [dostęp 2014-11-26].
  12. Raport IS nr 35: Wysokość długu publicznego Polski. Instytut Sobieskiego, 2009.
  13. Rosną długi państwa. Nasze wnuki będą bankrutami?. Dziennik Polski, 2009-11-26.
  14. NBP: Polska ma gigantyczne długi. Dziennik.pl, 2010.
  15. Komunikat dotyczący deficytu i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2012 r.. Główny Urząd Statystyczny, 2013-10-21. [dostęp 2013-12-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Borodo: Polskie prawo finansowe. Zarys ogólny. Toruń 2005, ISBN 83-7285-253-7.
  • Andrzej Gomułowicz, Jerzy Małecki: Polskie prawo finansowe. LexisNexis, 2006, ISBN 83-7334-585-X.
  • Zbigniew Ofiarski: Prawo finansowe. C.H. Beck, ISBN 83-7483-506-0.
  • Nicola Acocella: Zasady polityki gospodarczej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13821-1.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.