Dżochar Dudajew

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dżochar Dudajew
Dzhokhar Dudayev, President of the Chechen Republic 1991-1996.jpg
Data i miejsce urodzenia 15 lutego 1944
Jałchoroj,
 Czeczeńsko-Inguska ASSR,
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Związek Radziecki
Data i miejsce śmierci 21 kwietnia 1996
Gechi-Czu,
 Czeczeńska Republika Iczkerii
Czeczeńska Republika Iczkerii1. Prezydent Czeczeńskiej Republiki Iczkerii
Przynależność polityczna Powszechny Kongres Narodu Czeczeńskiego
Okres urzędowania od 9 listopada 1991
do 21 kwietnia 1996
Następca Zelimchan Jandarbijew
Odznaczenia
Order Czerwonego Sztandaru Order Czerwonej Gwiazdy Medal „Od Wdzięcznego Narodu Afgańskiego” (Demokratyczna Republika Afganistanu)
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Dżochar Musajewicz Dudajew (cz. Дуди Муса кIант Джохар (Dudi Musa khant Dƶoxar), ros. Джохар Мусаевич Дудаев) (ur. 15 lutego 1944, zm. 21 kwietnia 1996) – były generał-major radzieckiego lotnictwa, polityk i bojownik czeczeński. Prezydent Czeczenii w latach 1991-1996.

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się we wsi Pierwomajskoje (Jałchoroj), górskiej wiosce na pograniczu Czeczenii i Inguszetii, jako siódme dziecko z dziewięciorga rodzeństwa. Jako ośmiodniowe niemowlę został wraz z rodziną zesłany do Kazachstanu. Przebywał tam 13 lat.[1]

Służba wojskowa[edytuj | edytuj kod]

W 1957 powrócił do Czeczenii i osiadł w Groznym. Po ukończeniu szkoły średniej w 1959 rozpoczął pracę jako elektryk budowlany, jednak w 1962 wstąpił do Wyższej Wojskowej Szkoły Lotniczej w Tambowie, którą ukończył w 1966 z dyplomem lotnika-inżyniera. Był prymusem i dyplom wręczył mu słynny as radzieckiego lotnictwa myśliwskiego Iwan Kożedub. Jednak kiedy w 1971 chciał kontynuować naukę w akademii lotniczej, spotkał się z odmową. Pojechał wtedy do Moskwy i zażądał widzenia u ministra obrony. Po tygodniowym oczekiwaniu został wreszcie przyjęty przez gen. Jazowa, a gdy ten obejrzał jego dokumenty wydał natychmiastową zgodę. W 1974 Dudajew ukończył wydział dowódczy Akademii Lotniczej im. Gagarina. Od 1966 służył w lotnictwie dalekiego zasięgu na Syberii, w Estonii i Ukrainie. Po dwunastu latach mozolnej kariery (w 1980) doszedł do stanowiska d-cy pułku lotnictwa ciężkiego (dalekiego zasięgu), a w 1989 został generałem-majorem lotnictwa. Był jedynym Czeczenem w armii ZSRR, który zaszedł tak daleko w hierarchii wojskowej i otrzymał stopień generała. W latach 1987-1990 dowodził stacjonującym w Tartu (Estonia) dywizjonem bombowców Tu-22, zdolnych do przenoszenia pocisków nuklearnych. Jego zadaniem w razie ewentualnej konfrontacji z Zachodem miało być zrzucenie bomb nuklearnych na europejskie stolice. Przeprowadzał stamtąd również naloty dywanowe na cele w Afganistanie.

Prezydent Czeczenii[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Dżochara Dudajewa w Wilnie
Tabliczka numerowa na alei Dżochara Dudajewa w Rydze

25-26 listopada 1990 na I Powszechnym Kongresie Narodu Czeczeńskiego został wybrany jego przewodniczącym. 6 września 1991, korzystając z zamieszania wywołanego upadkiem puczu Janajewa w Moskwie, obalił dotychczasowe władze Czeczenii i przejął władzę w republice. 27 października 1991 został wybrany na prezydenta w wyborach ocenianych przez obserwatorów jako "nie całkiem wolne" - głosił, iż uczyni Czeczenię "drugim Kuwejtem". 1 listopada 1991 ogłosił niepodległość republiki. Po nieudanej interwencji rosyjskich komandosów ogłosił dżihad przeciwko Rosji. Jedną z pierwszych decyzji Dudajewa było danie obywatelom prawa do noszenia broni i zwolnienie z więzień wszystkich więźniów. Doprowadził do uchwalenia przez czeczeński parlament 12 marca 1992 konstytucji niepodległej Czeczenii. Rządził twardą ręką, walcząc z opozycją parlamentarną (17 kwietnia 1993 rozwiązał parlament) i nie podporządkowującymi się mu lokalnymi przywódcami. Nie był jednak w stanie opanować ogarniającego Czeczenię chaosu i ustanowić efektywnej kontroli nad krajem.

Prowadząc konsekwentnie politykę niepodległościową odmówił podpisania 31 marca 1992 umowy o powołaniu Federacji Rosyjskiej. W czasie swoich rządów bezskutecznie zabiegał o międzynarodowe uznanie niepodległości republiki. Oficjalne uznanie uzyskał tylko od Gruzji (13 marca 1992).

Rosja kilkakrotnie organizowała bezskuteczne działania militarne przeciwko Dudajewowi oraz nieudane zamachy na jego życie, m.in.:

  • listopad 1991 - interwencja rosyjskich komandosów,
  • marzec 1992 - czeczeńskie radio i telewizja chwilowo opanowane przez siły prorosyjskie,
  • maj 1993 - pierwszy zamach,
  • maj 1994 - drugi zamach,
  • wrzesień 1994 - atak wojsk rosyjskich na główne czeczeńskie lotnisko,
  • październik 1994 - szturm prorosyjskiej grupy czeczeńskich opozycjonistów,
  • listopad 1994 - atak grupy rosyjskich najemników i czeczeńskich opozycjonistów.

Latem 1994 Dudajew zaproponował za pośrednictwem Aleksandrowi Stierligowowi, liderowi Rosyjskiego Soboru Narodowego przeprowadzenie w Groznym posiedzenia Rady Najwyższej ZSRR z udziałem Anatolija Łukjanowa i Michaiła Gorbaczowa, która dokonałaby formalnego przywrócenia ZSRR poprzez wypowiedzenie umowy o powstaniu WNP. Propozycja Dudajewa nie została zrealizowana[2].

11 grudnia 1994 rozpoczęła się jawna rosyjska wojskowa interwencja - na teren republiki wkroczyły rosyjskie oddziały pancerne pod dowództwem gen. Pawła Graczowa, co paradoksalnie przysporzyło walczącemu przeciw inwazji Dudajewowi popularności i społecznego poparcia. 19 stycznia 1995 wojska rosyjskie zdobyły pałac prezydencki. Stolica upadła w końcu lutego 1995. Dudajew i jego wojsko zajęli pozycje na prowincji, gdzie generał dowodził walką partyzancką. Zginął 21 kwietnia 1996 trafiony pociskiem rakietowym podczas rozmowy przez telefon satelitarny, w wyniku której namierzył go rosyjski samolot zwiadowczy.

Jego imieniem nazwano rondo w Warszawie na skrzyżowaniu Alei Jerozolimskich i ulicy Popularnej, oraz kilka ulic i placów w miastach Ukrainy, Litwy i Łotwy, w tej liczbie we Lwowie, Iwano- Frankowsku, Wilnie, Kownie i Rydze.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

W 1967 ożenił się z Rosjanka Ałłą Kulikową, córką oficera. Mieli dwóch synów - Awłura (ur. 1971) i Degiego (ur. 1984) oraz córkę Danę (ur. 1974).

Przypisy

  1. M. Kuleba, Imperium na kolanach. Wojna w Czeczenii 1994-1996, Warszawa 1998.
  2. Włodzimierz Marciniak, Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Kraków 2004, s. 180-181.