Daktylowiec właściwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Daktylowiec właściwy
Daktylowiec właściwy: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd arekowce
Rodzina arekowate
Rodzaj daktylowiec
Gatunek daktylowiec właściwy
Nazwa systematyczna
Phoenix dactylifera L.
Sp. pl. 2:1188. 1753[2]
Owoce
Owoce świeże i suszone

Daktylowiec właściwy (Phoenix dactylifera L.), palma daktylowa, daktylowe drzewo – gatunek rośliny z rodziny arekowatych (popularnie nazywanych palmami). W stanie dzikim nie występuje, jest natomiast uprawiany w wielu krajach świata[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kłodzina
Brązowa, zwężająca się ku górze, zwieńczona zielonym pióropuszem liści. Osiąga wysokość 15-25 m. Czasami z jednego systemu korzeniowego wyrasta kilka kłodzin[4]
Liście
Pierzaste, sztywne, o długości do 3 m. Pojedynczy liść składa się z lancetowatych, ostro zakończonych listków , których liczba może dochodzić do 150[4]. Liście na szczycie korony są wzniesione, niższe zwisające[5].
Kwiaty
Jest wiatropylną rośliną dwupienną. Drobne, niepozorne kwiaty zebrane są w miotlasty, rozgałęziony kwiatostan, które początkowo osłonięte są długą, sztywną pochwą. Kwiatostan męski ma około 2 tysiące kwiatów, żeński mniej. Kwiaty męskie zbudowane są z 6 działek okwiatu i 6 pręcików, kwiaty żeńskie z 6 działek i 3 słupków, dojrzewa tylko jeden z nich, 2 pozostałe obumierają[6].
Owoce
Nazywane daktylami, czerwono-żółte pestkowce o długości do 70 mm, zawierające podłużne, brązowe nasiono[6]. Pozostają na drzewie do wyschnięcia. Proces suszenia nie powoduje zbyt dużych zmian w wartościach odżywczych owocu, ponieważ zawiera on stosunkowo niewiele wody. Daktyle są bardzo dobrym źródłem przeciwutleniaczy i wykazują właściwości przeciwmutagenne w badaniach in vitro[7].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Sztuka kulinarna
  • Daktyle są głównym celem uprawy palmy daktylowej. Są słodkie, mają mięsisto-mazisty miąższ i są bardzo pożywne. Zawierają ponad 50% cukrów i witaminy. Wyróżnia się dwa ich rodzaje[6]:
    • miękkie – po wyciśnięciu uzyskuje się z nich sok zwany "miodem palmowym", z którego wytwarza się bardzo odżywczy „chleb daktylowy”[6].
    • twarde – o dużej zawartości skrobi; zjadane na surowo lub mielone na mąkę, z której po dodaniu mąki jęczmiennej wypieka się tzw. "chleb pustyni"
  • Wino i wódka palmowa: z soku uzyskanego z naciętego kwiatostanu daktylowca otrzymuje się po fermentacji wino palmowe, a w procesie jego destylacji wódkę palmową[6].
 Osobny artykuł: daktyle.
Roślina ozdobna
W krajach o ciepłym klimacie (strefy mrozoodporności 10-12) daktylowiec jest uprawiany w ogrodach, alejach, parkach. W Polsce jest uprawiany w doniczkach i różnych pojemnikach jako roślina pokojowa[5].
Inne zastosowania
  • Kłody stanowią materiał budowlany, wykorzystywane są także jako opał[6].
  • Z liści Żydzi budowali swoje szałasy w czasie 40-letniej tułaczki po pustyni. Obecnie nadal liści używa się do krycia dachów[8].
  • Z liści wykonuje się maty, ich włókna stosuje się w plecionkarstwie[8].
  • Mielone pestki stanowią paszę dla zwierząt hodowlanych[8].
  • Z pestek wykonywano naszyjniki i bransolety[8].
  • Z włókien osadki liści wykonywano pędzle[8].

Historia uprawy[edytuj | edytuj kod]

Jest jednym z najdawniej uprawianych drzew. Uprawiany był przez ludy starożytnego Bliskiego Wschodu: Sumerów, Kananejczyków, Chaldejczyków, Asyryjczyków. Zapylenie krzyżowe daktylowca jest narysowane na reliefie asyryjskim pochodzącym sprzed 3 tysięcy lat p.n.e. Znany i uprawiany był również przez Żydów[8]. W latach 1963–1965 w twierdzy Masada w Izraelu archeolodzy znaleźli nasiona daktylowca sprzed 2000 lat. Jedno z nasion – nazwane Matuzalem – wykiełkowało. Według Pliniusza Starszego najsłodsze daktyle w I w. n.e. pochodziły właśnie z Judei.

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Daktylowce uprawiane w mieszkaniu rosną wolno, można je więc uprawiać przez wiele lat, zanim staną się zbyt duże na warunki mieszkaniowe. W mieszkaniu nie zakwitają i nie owocują. Daktylowca właściwego uprawia się z sadzonek wyprodukowanych przez ogrodników, lub z nasion. Kiełkują długo, nawet 3 miesiące[9].

Najlepiej rośnie na żyznej, gliniastej ziemi, w miejscu o rozproszonym świetle. Najlepsze są doniczki wysokie i wąskie. Nie lubi pomieszczeń ogrzewanych, jednak temperatura nie może spaść poniżej 10O C. Zimą zazwyczaj zrzuca dolne liście. Latem należy go podlewać obficie 2-3 razy w tygodniu, zimą raz na dwa tygodnie. Co roku przesadza się go do większej doniczki. Liście z kurzu czyści się przez spryskiwanie, lub odkurzanie miotełką z piór[9].

Udział w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • W Biblii hebrajskie słowo oznaczające daktylowiec wymienione jest 26 razy, głównie jako roślina, ale także jako nazwa miejscowości i imię kobiety[10].
  • Dla Żydów daktylowiec był nie tylko źródłem pokarmu, ale od czasów Machabeuszy również symbolem triumfu, sprawiedliwości i zwycięstwa. Liście daktylowca noszono podczas procesji. Zwyczaj ten kontynuowany jest również w Nowym Testamencie, np. podczas triumfalnego wjazdu Jezusa do Jerozolimy, czy triumfu narodu wybranego w Apokalipsie (7,9)[8].
  • Podczas żydowskiego święta Sukkot z liści palmy daktylowej układane są bukiety zwane lulawem. Używane są podczas obrzędy dziękczynienia[8].
  • Tora zabraniała Żydom wycinania palm daktylowych i innych drzew owocowych podczas wojny (Pwt 20,19-20). Nie zawsze jednak było to przestrzegane. Szczególnie perfidne było wycięcie w okolicy wszystkich drzew z kwiatostanami męskimi i pozostawienie drzew z kwiatostanami żeńskimi – pozbawione zapylacza nie mogły owocować[8].
  • Palma daktylowa znajduje się w herbie Arabii Saudyjskiej i Kataru, zakonu Paulinów, miasta Bet Sze’an, gminy Świętochłowice, miał ją też na swojej pieczęci Thierry Alzacki.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-15].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
  4. 4,0 4,1 Phoenix dactylifera – Encyclopedia of Life. [dostęp 2015-01-03].
  5. 5,0 5,1 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  7. Antioxidant and Antimutagenic Properties of Aqueous Extract of Date Fruit (Phoenix dactylifera L. Arecaceae). Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2002.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  9. 9,0 9,1 David Longman: Pielęgnowanie roślin pokojowych. Warszawa: PWR i L, 1997. ISBN 83-09-01559-3.
  10. Flowers in Israel. [dostęp 2015-01-03].