Dalmacja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Położenie Dalmacji na mapce Chorwacji
Historyczny herb Dalmacji

Dalmacja (chorw. Dalmacija, wł. Dalmazia, serb. Далмација) – kraina historyczna w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze na wschodnim wybrzeżu Adriatyku.

Rozciąga się wzdłuż wybrzeża Adriatyku, od wyspy Pag na północy, aż po Zatokę Kotorską na południu, tworząc pas o szerokości do 50 km i długości około 400 km. Obejmuje również około 1000 przybrzeżnych wysp (o łącznej powierzchni ok. 13 tys. km²).

Budowa geologiczna ze skał wapiennych z silnie zaznaczoną krasowością.

Klimat śródziemnomorski.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka opiera się przede wszystkim na rozwiniętej turystyce[potrzebne źródło].

Rolnictwo (oliwki, drzewa cytrusowe, figi, winorośl) i hodowla (kozy, owce). Rybołówstwo.

Słabo rozwinięty przemysł głównie spożywczy, przetwórczy i stoczniowy..

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tereny Dalmacji w starożytności zamieszkane były przez plemiona Ilirów (m.in. Dalmatów, od których pochodzi nazwa regionu), które utworzyły na jej terytorium kilka przemijających państw. W VII i VI w. p.n.e. Grecy założyli tutaj kilka kolonii, m.in. Apollonię i Epidamnos. W drugiej połowie III w. p.n.e. rozpoczęła się ekspansja Rzymu na ten teren, zakończona podbojem w połowie II w. p.n.e. Początkowo wchodziła ona w skład prowincji Iliricum, później przez pewien czas istniała także prowincja Dalmatia. Głównym miastem rzymskiej Dalmacji przez długi czas była Salona, skąd pochodził m.in. cesarz Dioklecjan. Po podziale cesarstwa rzymskiego Dalmacja wchodziła w skład zachodniej części imperium. Pod koniec V w. n.e. weszła w skład państwa Ostrogotów.

W VI w. Dalmacja została przyłączona przez cesarza Justyniana Wielkiego do Bizancjum. W tym też okresie na tereny Dalmacji zaczęli napływali Słowianie, którzy wkrótce zdominowali ten kraj (niezeslawizowani Ilirowie pozostali najprawdopodobniej jedynie na terenie Albanii). Większość Dalmacji została zasiedlona przez Chorwatów, których państwo swoje centrum początkowo miało właśnie na tym terenie (siedzibami i miejscami koronacji królów chorwackich były Biograd i Nin, w tym ostatnim w IX w. powstało też pierwsze biskupstwo chorwackie). Jedynie wyspy i większe miasta wybrzeża adriatyckiego pozostały wówczas pod władzą Bizancjum. Swoje wpływy zaczęła realizować tu także Wenecja, konkurująca z Bizancjum.

Po połączeniu Chorwacji z Węgrami pod berłem królów węgierskich z dynastii Arpadów na początku XII w., to Węgrzy stanęli do konkurencji o Dalmację z Bizancjum i Wenecją; próbowali także sięgać tutaj władcy Serbii i Bośni. W 1204 r. wskutek wypadków związanych z IV wyprawą krzyżową z Dalmacji zostało wyrugowane ostatecznie Bizancjum; Dalmacja podzielona była między Chorwację a Wenecję, a w jej południowo-wschodniej części usamodzielniła się kupiecka republika Raguzy (Dubrownika).

Od początku XV w. cała Dalmacja (z wyjątkiem Raguzy) znajdowała się pod władzą Wenecji. Jej miasta stanowiły część jej sieci handlowej i prężnie się rozwijały, rozkwitała także Raguza. Wpływy weneckie w tym rejonie zadecydowały o italianizacji miast dalmackich, której efekty wpływały na politykę związaną z tym regionem aż do XX w. W XV w. większość zachodnich Bałkanów opanowana została przez imperium osmańskie, które jednak nigdy nie zdołało rozszerzyć swych granic o całą Dalmację. Obecność Turków wykorzystywała także Raguza, która lawirowała między Wenecją a Stambułem utrzymując w ten sposób faktyczną niezależność.

W XVII w. nastąpiło załamanie gospodarcze miast Dalmacji, głównie wskutek marginalizacji szlaków handlowych na Adriatyku; liczne wojny wenecko-tureckie niszczyły ten kraj, dodatkowo Dubrownik został zniszczony przez potężne trzęsienie ziemi w 1667 r. W 1699 r. na mocy pokoju karłowickiego Wenecja poszerzyła kosztem Turcji swoje posiadłości w Dalmacji. W 1797 r. wenecka część Dalmacji została przyłączona do Cesarstwa Austriackiego. Wkrótce sięgnął tu Napoleon, który w 1808 r. opanował Raguzę, a w 1809 r. Dalmację – wówczas utworzył Prowincje Iliryjskie obejmujące oprócz Dalmacji także szereg innych terytoriów południowosłowiańskich. W 1813 r. Prowincje Iliryjskie zostały jednak opanowane przez Austrię.

Austriackie panowanie w Dalmacji, które trwało do 1918 r., to okres stagnacji gospodarczej i kulturalnej. Dalmacja znajdowała się wówczas na peryferiach państwa, nie miała żadnego znaczenia gospodarczego ani handlowego. Dodatkowo ze względów strategicznych podczas tworzenia Austro-Węgier nie została przyłączona wraz z Chorwacją do Zalitawii, ale pozostała w Przedlitawii, oddzielona granicą celną od całej reszty państwa (zjednoczenie Chorwacji i Dalmacji było niemal przez cały ten okres głównym celem polityków chorwackich). W drugiej połowie XIX w. zaczęły się tutaj natomiast rozwijać południowosłowiańskie ruchy narodowe (zwłaszcza chorwacki), które zdołały przerwać dominację mniejszości włoskiej i zdobyć przewagę w miejscowym sejmie krajowym.

Po upadku Austro-Węgier i zakończeniu I wojny światowej większość Dalmacji została przyłączona do Królestwa SHS (późniejszej Jugosławii), choć pretensje do jej terytorium miały też Włochy – ostatecznie w ich rękach znalazło się największe miasto Dalmacji, Zadar. To jednak nie usatysfakcjonowało Włochów, którzy w okresie międzywojennym nadal zgłaszali pretensje do pozostałej części Dalmacji, a swoje roszczenia zrealizowały podczas II wojny światowej. Wówczas do Włoch przyłączona została większość Dalmacji (jej północno-zachodnia część ze Splitem oraz Boka Kotorska), a mniejsza część przypadła Niezależnemu Państwu Chorwackiemu (m.in. Dubrownik). Po klęsce państw Osi Dalmacja na powrót stała się częścią Jugosławii. Stała się ona wówczas popularnym regionem turystycznym.

Na początku lat 90. XX w. wskutek rozpadu Jugosławii dokonał się podział Dalmacji, zgodnie z granicami republik federacyjnych składających się wcześniej na Jugosławię. Zdecydowana większość regionu przypadła w udziale Chorwacji, a niewielkie skrawki Czarnogórze (Boka Kotorska[1]) oraz Bośni i Hercegowinie (region Neum[2]). Podział nie obył się bez konfliktów, w latach 1991–1992 podczas wojny w Chorwacji tereny Dalmacji były ostrzeliwane (m.in. blokowany i ostrzeliwany przez jugosłowiańską armię był Dubrownik). Od momentu uspokojenia sytuacji Dalmacja szybko stała się najpopularniejszym regionem turystycznym Chorwacji.

Główne miasta[edytuj | edytuj kod]

Większe wyspy[edytuj | edytuj kod]

Parki narodowe[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Odrębność Boki od pozostałej części Chorwacji wynika z podziału Jugosławii między republiki federacyjnej po II wojnie światowej - choć przez większość swej historii dzieliła losy Dalmacji, przyłączono ją wówczas do Socjalistycznej Republiki Czarnogóry. Por. Srećko M. Džaja: Die politische Realität des Jugoslawismus (1918-1991): Mit besonderer Berücksichtigung Bosnien-Herzegovinas. München: Oldenbourg, 2002, s. 90–91, seria: Untersuchungen zur Gegenwartskunde Südosteuropas. 37. ISBN 3-486-56659-8. [dostęp 2010-11-23].
  2. Odrębność Neum położonego w pobliżu ujścia Neretwy datuje się od roku 1699, gdy Wenecja w pokoju karłowickim oddała go imperium osmańskiemu, odtąd stanowił część Bośni. Por. Mladen Klemenčić: Territorial proposals for the settlement of the war in Bosnia-Hercegovina. International Boundaries Research Unit, 1994, s. 60, seria: Boundary & Territory Briefing. [dostęp 2010-11-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Europa: Regiony i państwa historyczne. Marcin Kamler (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 102, 108, 151–152. ISBN 83-01-13291-4.
  • H.C. Darby: Dalmatia. W: A Short History of Yugoslavia. Stephen Clissold (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 1969, s. 43–57. ISBN 0-521-04676-9. [dostęp 2010-11-23].