Dania w XVIII wieku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
flaga Danii - najstarsza z flag suwerennych państw
Orlogsflag - flaga floty duńskiej

Dzieje polityczne[edytuj | edytuj kod]

1699-1730[edytuj | edytuj kod]

Conrad von Reventlow (pierwszy minister w latach od 1699 do 1708)
  • Fryderyk IV Oldenburg panujący w latach 1699-1730 był jednym z najzdolniejszych władców duńskich. Potrafił zapewnić semu krajowi prosperity i szacunek innych narodów, mimo przeciwności jakie spotkały jego stolicę. (Kopenhaga bardzo ucierpiała w wyniku plagi dżumy w 1711 roku i wielkiego pożaru w 1728).

1730-1746[edytuj | edytuj kod]

pierwsza wersja pałacu w Christiansborg
  • W przeciwieństwie do lubiącego zabawę (na granicy libertynizmu) i sztukę ojca, Chrystian VI Oldenburg (panował od roku 1730 do 1746) był wielkim dewotem, oddanym pietyzmowi i sprawom duchowym. Kopenhaga stała się wówczas smutnym kontemplującym religijnie miastem. T
  • za rządów króla Christiana nastąpił bezprecedensowy rozwój budownictwa, związany z potrzebami dworu. Również królowa patronowała tym "budowlanym przedsięwzięciom". Między wzniesionymi przez nich budynkami znajdowały się: zamek Christiansborg (zbudowany w latach 1732-42, spłonął w 1794, po czym go przebudowano w stylu klasycystycznym), Pałac Hirschholm w północnej Zelandii, niemal całe miasto Hørsholm (budynki w mieście zostały stworzone w 1737-39, a następnie rozebrane w 1812) i Eremitage wybudowany 1734-36, który istnieje do dziś). Te bardzo kosztowne budynki dodały monarchii splendoru lecz opróżniły kasę państwowa. Szczęśliwie jednak były to czasy pokoju i spadku wydatków na potrzeby armii.

1746-1766[edytuj | edytuj kod]

  • Kolejny władca Fryderyk V Oldenburg, król Danii i Norwegii w latach 1746 - 1766, zapamiętany został jako kobieciarz nie stroniący od trunków.
  • Król zainteresowany był głównie rozszerzaniem haseł Oświecenia, założył Królewską Duńską Akademię Sztuk (Det Kongelige Danske Kunstakademi) w Kopenhadze, a władzę nad krajem oddał w ręce ministrów (gł. obcokrajowców A. Moltke i J. Bernstroffa).
  • Adam Gottlob Moltke faworyt króla Fryderyka V, chwalił się, że może tworzyć ministrów i ich obalać jak chce i kiedy chce. Do jego protegowanych należał najzdolniejszy duński minister stulecia Johann Hartwig Ernst von Bernstorff. Szczęśliwie obaj ci ministrowie nie nadużywali swojej pozycji i działali dla dobra Danii.

1766-1808[edytuj | edytuj kod]

Chrystian VII Oldenburg (panował w latach 1766-1808) był kolejnym słabym władcą, którego dodatkowo nękała schizofrenia . W praktyce rządził jego doradca Detlev Reventlow. Niezwykłym i skandalicznym epizodem były rządy (1770-1771) królewskiego lekarza, Niemca z pochodzenia imieniem Johann Friedrich Struensee, który został kochankiem i powiernikiem królowej. Struensee jako przybysz i reformator był bardzo niepopularny wśród arystokracji duńskiej. Romans Niemca z królową oburzył środowisko skupione wokół królowej-matki. W styczniu 1772 roku Struensee został aresztowany a w kwietniu ścięty. Tak samo skończył też jego współpracownik Enevold Brandt.

W roku 1773 ministrem spraw zagranicznych został kolejny zdolny przedstawiciel rodu Bernstorffów Andreas Peter Bernstorff. Generalnie jako MSZ popierał politykę pro-rosyjską jednak zdystansowaną. W ten sposób trzymał Szwecję w cuglach. Starał się również unikać zadrażnień z Wielką Brytanią. Miał już niestety wielu wrogów w ramach rządu. Gdy toczyła się amerykańska wojna rewolucyjna poparł politykę "zbrojnej neutralności". W roku 1780 osiągnął ogromny sukces polityczny wstępując do antybrytyjskiej Ligi Neutralności ze Szwecją i Rosją i jednocześnie gwarantując Danii bezpieczeństwo jej handlowych interesów, poprzez odpowiednią umowę z Wielką Brytanią. Głęboka niechęć Rosjan do tych posunięć posłużyła (choć okazało się, ze Rosjanie szybko przełknęli gorzka pigułkę duńskiej niezależności) rywalom ministra do zwolnienia go. W listopadzie 1780 Ove Høegh-Guldberg zdymisjonował Bernstorffa. W latach 1784-1797 Andreas Peter Bernstorff znów piastował stanowisko MSZ.

Historia społeczna[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa Kopenhagi z 1728 roku, wykonana przez Joachima Hassinga; spalone budynki oznaczone są kolorem żółtym
  • Dania pod koniec XVIII wieku liczyła (wraz z Norwegią) około 1 900 000 poddanych . Kopenhaga była największym z duńskich miast. Pożar Kopenhagi w 1728 roku pozbawił dachu nad głową 15 000 ludzi na 70 000 wszystkich ówczesnych mieszkańców Kopenhagi.
  • pierwszy spis ludności przeprowadzono w 1769 roku. Według niego Dania liczyła 780 000 mieszkańców, w tym 70% byli to chłopi. Ziemia należała w 75% do szlachty i mieszczan.

zobacz też: Demografia wieku XVIII

Religia[edytuj | edytuj kod]

Za Chrystiana VI (1730-46) rozpowszechniła się w kraju surowa wersja luteranizmu - pietyzm.

Armia[edytuj | edytuj kod]

około roku 1727 dania dysponowała armią 30.000 żołnierzy. Żołnierze byli umundurowani na czerwono, tak jak żołnierze brytyjscy, sascy, hanowerscy i kilku innych państw protestanckich, mieli czerwone surduty i żółte, niebieskie lub czarne kamizelki (w zależności od rodzaju wojsk). Armia duńska był dość bitna i dobrze zorganizowana. Niektórzy królowie duńscy jak Chrystian IV czy Fryderyk IV osobiście nią dowodzili.

Flota[edytuj | edytuj kod]

Dość potężna w stosunku do potencjału państwa flota duńska mocno ucierpiała w wyniku niepowodzenia jakim była Bitwa morska w Zatoce Køge (1710) (III wojna północna). W czasie wojen napoleońskich, w roku 1801, i powtórnie w roku 1807, brytyjska flota zaatakowała Kopenhagę. W bitwie o to miasto Dania straciła całą swą flotę i wyspę Helgoland. Brytyjska kontrola szlaków morskich spowodowała unicestwienie Duńskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej.

Czas wolny i sport[edytuj | edytuj kod]

stare miasto w Århus

Kopenhaga była radosnym miastem nie stroniącym od rozrywek. Arystokraci duńscy byli zapalonymi myśliwymi. Pośród arystokratycznych rodów takich jak Reventlow, Bernstorff czy Moltke popularne było tez Grand Tour.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Dania w przeciwieństwie do Szwecji nie miała wysoko rozwiniętego hutnictwa, podstawą gospodarki pozostawało wiec rolnictwo. Dania była zaangażowana w handel niewolnikami (Heinrich Carl von Schimmelmann). Liczne były fabryki cukru zatrudniające po ok. 300 robotników każda.

W Szleswiku popierano manufaktury koronczarskie. W latach pięćdziesiątych Norweg Johan Fredrik Classen (1725-1792) stworzył osiedle fabryczne Frederiksvaerk, w którym produkowano armaty i produkowano proch strzelniczy. W 1765 przedsiębiorstwo zatrudniało ok. 400 robotników. W 1775 założono manufakturę porcelany, która przetrwała do dziś.

Konsumpcja cukru świadczy o wzroście bogactwa Duńczyków i Norwegów w ciągu XVIII wieku. W 1750 roku jeden mieszkaniec konsumował średnio 100 g cukru rocznie, a w 1770 już 880 g Andreas Peter Bernstorff przyznał przemysłowi 400. 000 talarów pomocy finansowej.

Wojna siedmioletnia (1756-1763), a potem wojna o niepodległość USA, wzmocniły handlową pozycję Danii. Udało się te zawrzeć korzystne układy z Trypolisem i Tunisem, dzięki czemu Dania obsługiwała handel śródziemnomorski zaangażowanej w wojnę W. Brytanii. W latach 1755-1770 przyniosło to Danii ok. 14.000.000 talarów zysku. Wzrósł także import (1763 - 1.665.000 talarów, w 1782 - 3.441.000). Szwankowało rolnictwo. jeszcze w 1780 roku nawożono grunty jedynie raz na 12 lat.

Chłopi płacili magnatom czynsz (landsilde) (ok. 20-25%). Wielu chłopów było zagrodnikami (husmaend).

Germanica[edytuj | edytuj kod]

Caroline von Schimmelmann, z domu Tugendreich około roku 1762

W osiemnastowiecznej Danii tak jak już wcześniej w dziejach tego kraju ogromne wpływy mieli Niemcy: ród Bernstorff, Johann Friedrich Struensee, czy tacy przedsiębiorcy jak Heinrich Carl von Schimmelmann. Rodzina Reventlow również o niemieckich korzeniach był uważana za duńską. Przeciwko Niemcom w latach siedemdziesiątych wystąpił wspomniany już minister Ove Høegh-Guldberg.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Wiek XVIII był dobrym okresem dla rozwoju duńskiej literatury. Tworzył wówczas genialny dramaturg Ludvig Holberg, który wzorował się na komediach, które w swoim czasie pisali Molier i Carlo Goldoni. Holberg jest często nazywany ojcem literatury duńskiej. świetnym poetą był Ambrosius Stub (1705–1758).

Do innych wybitniejszych autorów duńskich tych czasów należeli: Charlotta Dorothea Biehl (1731–1788), Hans Adolph Brorson (1694–1764), Peter Andreas Heiberg (1758–1841), Knud Lyne Rahbek (1760–1830), Ole Johan Samsøe (1759–1796).

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

  • Fryderyk V Oldenburg był żywo zainteresowany promowaniem haseł Oświecenia, po jego śmierci w roku 1766 zrezygnowano z większości postulowanych przez niego i jego ministrów reform.
  • Dramaturg Ludvig Holberg próbował swych sił jako myśliciel polityczny, wzorując się na powieściach jakie w Irlandii tworzył Jonathan Swift.
  • Wielu myślicieli zwłaszcza w ostatnich dekadach wieku ostro krytykowali stan duchowny. Duchownych - ludzi Oświecenia, którzy próbowali pogodzić stare z nowym jak biskup Zelandii Nicolai Balle(1744-1816) było niewielu.

Malarstwo[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

W 1744 roku Jørgen Riis (1717-1749) zaczął wydawać Den danske Spectator na wzór brytyjskiego the Spectator z lat 1711-1714, w którym mocno atakował feudalne stosunki. W latach 1757–1764 biskup Bergen Erik Pontoppidan wydawał czasopismo gospodarcze: Danmarks og Norges ökonomiske Magazin (8 tomów)

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Architekturze najlepiej przysłużył się 'król-budowniczy" Chrystian VI Oldenburg (1730-1746).

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Danię będącą wówczas jeszcze na marginesie zainteresowań europejskich artystów odwiedził ze swą operową trupą w roku 1721 niemiecki kompozytor z Hamburga Reinhard Kaiser, a w samej Danii tworzył znakomity kompozytor Dietrich Buxtehude (zm. 1707). Hymn Danii Kong Kristian pochodzi prawdopodobnie z ok. 1770 roku. Badania muzykologiczne wykluczyły jakoby muzykę skomponował Ditlev Ludvig Rogert, równie niepewne jest autorstwo słów przypisywane Johannowi Hartmanowi. Hymn, przyjęty w 1780 roku, jest jednym z najstarszych w świecie.

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Szwecja w XVIII wieku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]