Dmytro Doncow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dmytro Doncow
Dmytro Doncow.jpg
Data i miejsce urodzenia 30 sierpnia 1883
Melitopol
Data i miejsce śmierci 30 marca 1973
Montreal

Dmytro Iwanowycz Doncow, ukr. Дмитро Іванович Донцов (ur. 30 sierpnia 1883 w Melitopolu, zm. 30 marca 1973 w Montrealu) – ukraiński pisarz, dziennikarz, działacz polityczny, doktor prawa. Twórca ukraińskiej koncepcji nacjonalizmu, przyjętej w latach 30. XX wieku przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów za podstawę ideologiczną działalności politycznej, a porzuconej w 1943[1].

Postulował zwrot polityki ukraińskiej na Zachód - całkowite zerwanie więzów politycznych i kulturalnych Ukraińców i Ukrainy z Rosją i bliską współpracę z Europą Zachodnią.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Dmytra pochodziła z Ukrainy Słobodzkiej, jednak jego ojciec odziedziczył 1500 dziesięcin ziemi w guberni taurydzkiej, przeprowadził się z rodziną do Melitopola, i zajął sprzedażą maszyn rolniczych. Rodzice zmarli w roku 1894 i 1895, musiał więc wcześnie się usamodzielnić. Ukończył szkołę średnią w Carskim Siole, i w 1900 roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Petersburgu, tam też działał w Hromadzie i w Ukraińskiej Partii Rewolucyjnej.

Lata 1905-1914[edytuj | edytuj kod]

W czasie rewolucji 1905 aresztowany za działalność rewolucyjną, wyszedł na wolność w styczniu 1906 na mocy powszechnej amnestii po manifeście październikowym Mikołaja II. Przeniósł się do Kijowa, gdzie wstąpił w szeregi Ukraińskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej (USDRP), z którą to partią był związany do 1914 roku. W 1906 na łamach moskiewskiej "Ukrainskoj Żyzni" opublikował pierwszy artykuł, w 1910 wydał pierwszą książkę "Szkoła i relihija". W 1907 ponownie aresztowany - przebywa w areszcie osiem miesięcy, po czym opuszcza granice Imperium Rosyjskiego wyjeżdżając w 1908 do Lwowa na terytorium Austro-Węgier. W latach 1909-1911 kontynuował studia prawnicze w Wiedniu.

W 1913 opublikował we Lwowie pracę "Suczasne polityczne położennia naciji i naszi zawdannia", będącą zapisem referatu wygłoszonego na II Ogólnoukraińskim Zjeździe Studenckim w lipcu 1913. Jednoznacznie opowiedział się w niej za oddzieleniem Ukrainy od Rosji i współpracą z Austro-Węgrami, prezentował proeuropejską orientację kulturową.

Lata 1914-1939[edytuj | edytuj kod]

W 1914 brał udział w organizowaniu we Lwowie Związku Wyzwolenia Ukrainy, następnie przeniósł się do Berlina, gdzie w latach 1914-1916 kierował w Wiedniu Służbą Informacyjną Ukraińskiego Klubu Parlamentarnego w Reichsracie Przedlitawii (parlament austriacki), wydając równocześnie biuletyn Korrespondenz. W tym okresie skierował do niemieckich kół politycznych trzy memoriały o konieczności utworzenia państwa ukraińskiego.

Między rokiem 1916 a 1917 był kierownikiem Biura Narodów Rosji w Bernie i wydawcą biuletynu tegoż biura. Po wybuchu rewolucji lutowej w Rosji i obaleniu caratu wyjechał do Lwowa, gdzie uzyskał doktorat na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego.

Po przeprowadzce do Kijowa, objął kierownictwo biura prasowego rządu hetmana Pawła Skoropadskiego i kierował Ukraińską Agencją Telegraficzną.

Po obaleniu Hetmanatu i restytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej kierował w latach 1919-1921 sekcją prasową i informacyjną misji dyplomatycznej URL w Bernie.

W latach 1922-1939 mieszkał we Lwowie. Wydał tam pisma: Literaturno-naukowyj wistnyk (1922-1932), Zahrawa (1923-1924) i Wistnyk (pismo skrajnie nacjonalistyczne i antypolskie[2]) (1933-1939). Był współorganizatorem Ukraińskiej Partii Pracy Narodowej, która w roku 1925 weszła w skład Ukraińskiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego (UNDO). Doncow wycofał się wówczas z bieżącej działalności politycznej, skupiając się na pisarstwie i publicystyce. Jego publicystyka, przede wszystkim dotycząca Ukrainy sowieckiej, pozwoliła mu rozwinąć się, i aspirować do tytułu lidera, rozumującego w kategoriach ogólnoukraińskich, niezależnie od różnic dzielących Ukraińców galicyjskich i zamieszkujących USRR.

Okres II wojny światowej, emigracja[edytuj | edytuj kod]

2 września 1939 został internowany w Berezie Kartuskiej. Uwolniony po dwóch tygodniach w konsekwencji sowieckiego najazdu na Polskę. Z powodu represji policyjnych NKWD wobec działaczy ukraińskich emigrował przez Gdańsk i Berlin do Bukaresztu[3], gdzie przez dwa lata wydawał dziennik Batava (1940-1941).

W 1943 wyjechał do Pragi, gdzie pisał artykuły o tematyce ukraińskiej do prasy niemieckiej. Również w tym roku z powodu różnic ideologicznych rozeszły się drogi jego oraz kierownictwa OUN-B, które zmierzało do odrzucenia zasad ustroju autorytarnego i "czynnego nacjonalizmu" na rzecz ustroju demokratycznego. W 1943 Doncow napisał znaczącą pracę "Duch naszoji dawnyny".

Od maja 1945 przebywał w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, by przez Paryż, Londyn i USA dostać się do Kanady, gdzie zamieszkał. W latach 1949-1952 wykładał literaturę ukraińską na francuskojęzycznym Uniwersytecie Montrealu oraz dużo publikował. Nie uczestniczył w ukraińskim życiu politycznym.

Zmarł w 1973 w Montrealu i tam został pochowany.

Poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Jego poglądy polityczne ewoluowały od marksizmu (do 1914), przez woluntarystyczną filozofię jednostki i narodu ("czynny nacjonalizm", w latach 20. XX wieku), wzbogaconą w latach 30. o przekonanie o zbawczej roli faszyzmu, do poglądów konserwatywnych w latach 1938-1945[4].

Co najmniej od 1914 naczelnym celem politycznym jego działania było osiągnięcie niepodległości Ukrainy. Wraz ze zmianami jego orientacji politycznej zmieniało się jego rozumienie pojęcia narodu, jednak kilka politycznych założeń pozostawało niezmiennymi:

  • przekonanie o kulturowym, ideologicznym i politycznym antagonizmie pomiędzy Europą a Rosją (przypisywał temu wybuch obu wojen światowych)
  • uznanie w różnych narodach różnych "typów etniczno-psychologicznych", które miały być podstawą podziału na państwa w Europie
  • akceptacja zasady równowagi mocarstw, uzasadniającą istnienie państwa ukraińskiego jako wschodniej flanki Europy
  • uznanie samej polityki jako "gry interesów" za sferę decydującą w relacjach międzygrupowych.

Naród jako narzędzie postępu[edytuj | edytuj kod]

Doncow przewidywał powstanie po wojnie "Europy wolnych narodów". Podkreślał odpowiedzialność "narodów państwowych" za losy "narodów niepaństwowych", którymi one władają. Twierdził, że Ukraińcy mają własną tradycję historyczną (którą jest tradycja rewolucyjnego chłopstwa). Rewolucje uważał za pozytywne, a Rosję za zagrożenie europejskiej demokracji.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

Dmytro Doncow był twórcą doktryny, której główne tezy ogłosił w książce Nacjonalizm (1926). Zdecydowanie odrzucił w niej uniwersalizm, intelektualizm, humanitaryzm, liberalizm, demokratyzm i pacyfizm. Jego zdaniem nowa epoka miała opierać się na takich założeniach jak: "instynkt", "wola", "autorytet", "wodzostwo". Doktryna opierała się na darwinizmie społecznym zakładającym że naród jest gatunkiem, który walczy o miejsce dla siebie tępiąc inne gatunki. W walce dochodzi do eliminacji słabszych kosztem silniejszych. Naród jako gatunek był dla niego wartością najwyższą, ważniejszą od Boga[5].

Na czele narodu ukraińskiego miał stać "wódz nacji", mający do dyspozycji tzw. "mniejszość inicjatywną", której obowiązkiem było stosowanie "twórczej przemocy" wobec pozostałej masy narodu ukraińskiego. Według Doncowa, o państwo ukraińskie należało walczyć przy pomocy wszystkich bez wyjątku środków[6].

Określenie "rasa" czy "nacja" (naród) w pismach Doncowa jest jednak tożsame z definicją Ludwika Gumplowicza, tzn. jest określeniem socjologicznym, nie zaś definicją rasistowską, zgodnie z tezami Houstona Chamberlaina. Stąd określanie Doncowa jako „rasisty” jest nadużyciem semantycznym[7].

Sformułowane w 1926 tezy Nacjonalizmu Doncowa wprowadziła w 1929 do swego programu powstała wówczas Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Doncow nie był nigdy związany organizacyjnie z OUN, a już w 1938 ewoluował w kierunku poglądów konserwatywnych.

Bogumił Grott określił założenia Nacjonalizmu jako bliskie narodowemu socjalizmowi i mające charakter faszystowski, a ich przyjęcie przez OUN za motyw usprawiedliwienia eksterminacji Polaków, Żydów i Ukraińców niepodzielajacych poglądów OUN w czasie II wojny światowej i genezę dokonanych wówczas czystek etnicznych (rzeź wołyńska, czystka etniczna w Małopolsce Wschodniej)[8].

Przypisy

  1. Tomasz Stryjek - "Ukraińska idea ...", s. 119
  2. Adolf Bocheński, Krytyka Jędrzeja Giertycha, Bunt Młodych 13/1933 za: Zanim powstała Kultura. Antologia tekstów Adolfa Marii Bocheńskiego poświęconych polskiej polityce wschodniej, opracował Kazimierz Michał Ujazdowski, Lublin 2006, s. 64.
  3. Jerzy Giedroyc : Dla mnie wielkim przeżyciem była historia Dmytro Doncowa, jednego z przywódców ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego, wybitnego publicysty i redaktora lwowskiego „Wistnyka” stojącego na stanowisku dosyć faszyzującym. Wiadomo, że problem ukraiński był w II RP zaogniony. Doncow w chwili wybuchu wojny siedział w Berezie, zamknięty przez premiera Sławoj-Składkowskiego. Został uwolniony przez Niemców, którzy rychło wywieźli go do Berlina i próbowali przeciągnąć na swoją stronę. Ale parę miesięcy później – na początku 1940 roku – Doncow zdołał przedostać się do polskiej ambasady w Bukareszcie. Pracowałem tam wtedy. Pamiętam zaskoczenie: przychodzę z rana do ambasady i widzę... czekającego Doncowa. Pytam, o co chodzi. On mówi: przyszedłem wziąć polski paszport. Tygodnik Powszechny 1998 [1]
  4. Tomasz Stryjek - "Ukraińska idea ...", s. 122
  5. Bogumił Grott, Ukraiński nacjonalizm a polska polityka wobec Ukrainy i Ukraińców, [w:] Biuletyn IPN, nr. 7-8, lipiec-sierpień 2010 r., str. 35-38
  6. "Nacjonalizm" wydanie z roku 1926. "Fanatyzm narodowy to broń narodów silnych przy pomocy której dokonywane są wielkie czyny" (str. 218). "W historii siła jest jedynym miernikiem znaczenia, bowiem ona jest tym samym co życiowość, a życiowość oznacza prawo do życia - co oznacza bezapelacyjna prawdę. Racje ma silniejszy (str. 218) "Sensem życia jest posiadanie i panowanie; jego istota jest walka o przewagę, o rozrost i poszerzenie o potężność, bowiem żądza potężności jest właśnie żądzą życia" (str.233) "Dążenia które postrzegamy wśród ras ludzkich dążenia do zawładnięcia cudzych ziem, właściwe są wszystkim gatunkom organizmów" (str. 234) "Prawo przyrody jest prawem siły ekspansja jest nie tylko samoutwierdzeniem własnej woli życia ale jednocześnie zaprzeczeniem jej u innych" (str.235) "Wrogość jest nieunikniona, bowiem każda wola istnieje dla siebie jako różna i przeciwstawna innym silom" (str. 239). "Społeczeństwo, które odrzuca ekspansje jest w stanie upadku" (str240). "Wola życia i wola władzy przekształcają się w wole wojny. Wola wojny między narodami jest wieczna" (str. 243).
  7. Tomasz Stryjek, Czy Polsce potrzebna jest upowska Norymberga? Nad książkami Wiktora Poliszczuka, w: „Więź” 4/2000, Warszawa 2000.
  8. "Zasady ideologii ukraińskiego nacjonalizmu, przedstawione przez Doncowa w jego głównym dziele, wprowadzała w życie założona w 1929 r. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, a potem jej bojówki – UPA. Zasady te były bliskie nazizmowi i miały charakter faszystowski" Bogumił Grott, Ukraiński nacjonalizm a polska polityka wobec Ukrainy i Ukraińców, [w:] Biuletyn IPN, nr. 7-8, lipiec-sierpień 2010 r., s.38. "Filozofia ta świetnie nadawała się do konstrukcji państwa totalitarnego i była używana do usprawiedliwiania, a nawet zachęcania do wszelkiej eksterminacji. Taką też rolę spełniła w stosunku do zamieszkujących południowo-wschodnie Kresy II Rzeczypospolitej Polaków, Żydów, a nawet i mających inne poglądy Ukraińców." tamże s. 36, wersja elektroniczna

Prace[edytuj | edytuj kod]

  • 1913 – Nowoczesne moskalofilstwo «Модерне москвофільство»
  • 1913 – Aktualne polityczne położenie narodu i nasze obowiązki
  • 1919 – Kultura prymitywizmu: główne podstawy kultury rosyjskiej
  • 1921 – Postawy naszej polityki - «Підстави нашої політи­ки»,
  • 1926 - Моя боротьба (tłumaczenie Mein Kampf)
  • 1926 – Nacjonalizm Націоналізм (Lwów 1926, wyd. Nowe Żyttia)
  • 1928 – Polityka pryncypialna i oportunistyczna
  • 1922-1932 - «Літературно-Науковий Вісник» («ЛНВ») Lwów
  • 1935 – Duch Ukrainy: ukraiński wkład w kulturę światową
  • 1938 – Gdzie szukać naszych historycznych tradycji
  • 1944 – Duch naszej starożytności
  • 1946 - publikacje w gazetach oraz magazynach emigracyjnych : «Український клич», «Хрестом і Мечем», «За який про­від?», «Росія чи Европа», «Рік 1918. Київ», «Кардинал Мерсіє – слуга Бога і нації», «Незримі скрижалі «Кобзаря», «Клич доби», «Московська отру­та», «Дві літератури нашої до­би». «Правда прадідів великих», «Туга за героїчним», «За яку революцію», «Заповіт Шевчен­ка» , «Шлях перемоги», «Гомін України», «Визвольний шлях», „Вісник ООЧСУ”, «Америка»
  • 1946 - 1977 Мазепа і мазепинство, Історія розвитку української державної ідеї, Похід Карла XII на Україну, Українська державна думка і Європа, Поетка українського ресоджименту
  • 1955 – Rosja czy Europa
  • 1957 – Od mistyki do polityki
  • 1966 – Nacjonalizm wyd. III Londyn
  • Prace Doncowa w wersji elektronicznej (język ukraiński)
  • Prace Doncowa w elektronicznej bibliotece chtywo (ukr.)
  • Doncow o Leninie, leninizmie i komunizmie (ukr.)

Bibliografia, literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Dmytro Doncow. Nacjonalizm, tłum. i komentarz Wiktor Poliszczuk, przedmowa Bogumił Grott. Kraków 2008. Wyd. Księgarnia Akademicka.
  • Alexander J. Motyl, The turn to the right: the ideological origins and development of Ukrainian nationalism, 1919-1929, Published: Boulder, [Colo.: East European quarterly]; New York: distributed by Columbia University Press, 1980, ISBN 0-914710-58-3.
  • Encyclopedia of Ukraine, vol.1 (A-F) edited by V. Kubijovyič, Toronto 1984.
  • Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772-1999. Narodziny nowoczesnego narodu, Lublin 2000.
  • Markovsky-Nahaylo P., Dmytro Doncow. O politycznym debiucie nacjonalistycznego ideologa, (w:) Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne, z.102 pod red. M. Pułaskiego, Kraków 1993.
  • Tadeusz A. Olszański, Historia Ukrainy XX wiek, Warszawa.
  • Piotrowski T., Ukrainian integral nationalism chronological assessment and bibliography, Toronto 1997.
  • Wiktor Poliszczuk, Legal and political assessment of the OUN and UPA, Toronto 1997.
  • Wiktor Poliszczuk, Ideologia nacjonalizmu ukraińskiego, Toronto 1996
  • Wiktor Poliszczuk, Doktryna Dmytra Doncowa - tekst i analiza, Toronto 2006
  • Tomasz Stryjek - Ukraińska idea narodowa okresu międzywojennego, Wrocław 2000, ISBN 83-908946-5-3
  • Marek Waldenberg, Narody zależne i mniejszości narodowe w Europie Środkowo-Wschodniej, Warszawa 2000.
  • Roman Wysocki, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce w latach 1929-1939, Lublin 2003