Dobra Praktyka Kliniczna

Dobra Praktyka Kliniczna (Good Clinical Practice - GCP) jest to międzynarodowy standard etyczny i naukowy dotyczący planowania, prowadzenia, dokumentowania i ogłaszania wyników badań prowadzonych z udziałem ludzi (badań klinicznych) opracowany przez Międzynarodową Konferencję Harmonizacji Dobrej Praktyki Klinicznej (ICH GCP). Postępowanie zgodnie z tym standardem stanowi gwarancję wiarygodności i dokładności uzyskanych danych oraz raportowanych wyników, a także respektowania praw osób uczestniczących w badaniu.

Oprócz wymienionych wcześniej celów zasady Dobrej Praktyki Klinicznej mają jeszcze jeden cel - dokonanie rozdziału i określenia odpowiedzialności podmiotów zaangażowanych w badanie kliniczne, to jest

• Sponsora badania
• Badacza (z współbadaczami)
• Komisji Bioetycznej
• Organów Regulacyjnych.

Zasady Dobrej Praktyki Klinicznej opracowano celem określenia jednolitych zasad prowadzenia badań klinicznych w krajach Wspólnoty Europejskiej, Japonii i Stanach Zjednoczonych, umożliwiających wzajemne uznanie uzyskanych danych przez odnośne władze w tych krajach. W prawie europejskim warunki prowadzenia badań klinicznych nad produktami farmaceutycznymi zostały uregulowane w Dyrektywie 2001/20/WE i odnoszą się do wszystkich badań klinicznych, w tym dotyczących dostępności biologicznej i równoważności biologicznej, z wyłączeniem badań nieinterwencyjnych. W Polsce określa je rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. w sprawie Dobrej Praktyki Klinicznej (Dz. U. z 2012 r. Nr 489).

Historia powstania

Historia powstania Dobrej Praktyki Klinicznej jest nierozerwanie związana z Międzynarodową Konferencją Harmonizacji Dobrej Praktyki Klinicznej. Pierwsze na świecie działania mające na celu harmonizację przepisów prawa na szczeblu międzynarodowym podjęła w latach 80-tych Wspólnota Europejska tworząc podstawy wspólnego rynku leków. Odniesiony w Europie sukces udowodnił, iż harmonizacja zasad jest możliwa. Równolegle prowadzono rozmowy i konsultacje dwustronne pomiędzy Wspólnotą Europejską , Stanami Zjednoczonymi i Japonią. W 1989 roku w Paryżu podczas Międzynarodowej Konferencji Organów Regulacyjnych Produktów Leczniczych Światowej Organizacji Zdrowia (ICDRA) przyjęto potrzebę planu działania. Kolejnym krokiem, było rozpoczęcie wspólnych działań organów regulacyjnych i Międzynarodowej Federacji Stowarzyszeń Producentów Farmaceutycznych (IFPMA). Za moment narodzin Dobrej Praktyki Klinicznej należy uznać spotkanie pod egidą Europejskiej Federacji Producentów Leków i ich Stowarzyszeń (EFPIA) w Brukseli. Przedstawiciele organów regulacyjnych i stowarzyszeń producentów leków z Europy, Japonii i USA spotkali się aby przygotować międzynarodową konferencję na ten temat jednakże ostatecznie uchwalono pierwsze spotkanie Komitetu Sterującego Międzynarodowej Konferencji Harmonizacji Dobrej Praktyki Klinicznej oraz podstawowe kierunki harmonizacji ustalono jako bezpieczeństwo, jakość i skuteczność. W trakcie prac Konferencji przyjęto pięciostopniowy proces przygotowywania regulacji dotyczących badań klinicznych, a wszystkie dokumenty podzielono na kluczowe obszary oznaczone symbolami Q (Quality - wytyczne dotyczące zapewnienia jakości na wszystkich etapach procesu rozwoju i rejestracji leków), S (Safety - wytyczne dotyczące badań przedklinicznych, E (Efficacy - wytyczne dotyczące badań klinicznych) oraz M (Multidisciplinary - wszystkie pozostałe wytyczne). Dokumenty zatwierdzone przez ICH są następnie implementowane do prawodawstwa biorących udział krajów. W dniu 10 czerwca 1996 roku przyjęto ujednolicony tekst zasad Dobrej Praktyki Klinicznej pod tytułem ICH Harmonized Tripartite Guideline for Good Clinical Pracitice należącym do obszaru E (Efficacy). Zasady Dobrej Praktyki Klinicznej zostały przyjęte w USA w dniu 09.05.1997, a w Unii Europejskiej w 1997 jako załącznik do obowiązującej już wcześniej Dyrektywy 75/318/EEC.

Zasady

W rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. ustalono w §3, iż badanie kliniczne musi być:

1. uzasadnione wynikami badań przedklinicznych oraz, jeżeli dotyczy, danymi uzyskanymi z wcześniejszych badań klinicznych z badanym produktem leczniczym;
2. uzasadnione naukowo i opisane w protokole badania klinicznego;
3. oparte na zasadach etycznych;
4. prowadzone przez osoby posiadające odpowiednio wysokie kwalifikacje zawodowe, wiedzę naukową i doświadczenie w pracy z pacjentami, niezbędne do prowadzenia badania klinicznego, oraz w sposób gwarantujący jego właściwą jakość;
5. przeprowadzane w ośrodku badawczym.

Zgodnie z ICH GCP zasady Dobrej Praktyki Klinicznej są następujące:

1. Badania kliniczne należy prowadzić zgodnie z zasadami etycznymi wywodzącymi się z Deklaracji Helsińskiej zgodnymi z zasadami Dobrej Praktyki Klinicznej oraz zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa
2. Przed rozpoczęciem badania klinicznego, należy ocenić możliwe do przewidzenia ryzyko oraz potencjalne niedogodności i przewidywane korzyści dla pacjenta oraz społeczeństwa. Badanie może być rozpoczęte lub kontynuowane tylko wtedy, jeżeli przewidywane korzyści uzasadniają ryzyko z tym związane.
3. Prawa uczestnika badania, jego bezpieczeństwo oraz komfort są najważniejsze i powinny przeważać na zyskami społecznymi i naukowymi
4. Projektowane badanie kliniczne musi być uzasadnione wynikami badań przedklinicznych oraz danymi uzyskanymi z wcześniejszych badań klinicznych
5. Badanie kliniczne musi być uzasadnione z naukowego punktu widzenia i opisane w szczegółowym i jasnym protokole
6. Badanie kliniczne należy prowadzić zgodnie z protokołem, który został przed rozpoczęciem badania zaaprobowany przez Komisję Bioetyczną.
7. Opieka medyczna nad uczestnikiem badania oraz wszelkie decyzje medyczne winny być sprawowane przez wykwalifikowanych lekarzy lub w szczególnym przypadku dentystów
8. Każdy członek zespołu badawczego powinien posiadać odpowiednie kwalifikacje, przeszkolenie i doświadczenie niezbędne do wykonywania swoich zadań
9. Każdy uczestnik badania klinicznego powinien wyrazić świadomą zgodę na udział w badaniu, przed rozpoczęciem udziału w badaniu
10. Wszystkie dane uzyskane w trakcie badania klinicznego muszą być właściwie zapisywane i przechowane, tak aby było możliwe prawidłowe sprawozdawanie tych danych oraz ich interpretacja i weryfikacja
11. Należy zapewnić poufność danych medycznych oraz danych osobowych zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa
12. Produkt badany musi być wyprodukowany, oznaczony, opakowany i transportowany zgodnie z wymaganiami Dobrej Praktyki Wytwarzania. Produkt badany może być użyty jedynie zgodnie z protokołem badania
13. Należy wdrożyć system jakości z procedurami zapewniającymi odpowiednią jakość we wszystkich aspektach prowadzonego badania

Nadzór nad przestrzeganiem zasad

Nadzór nad prowadzeniem badania klinicznego i jednocześnie nad przestrzeganiem zasad Dobrej Praktyki Klinicznej jest kompleksowy i angażuje wszystkie podmioty zaangażowane w badanie kliniczne, to jest Badacza z całym zespołem, Sponsora badania, Komisję Bioetyczną i Organy Regulacyjne. W pierwszym rzędzie czuwa zespól badania w ośrodku badawczym. Bieżąca kontrolą zajmują się monitorzy badań klinicznych będący pracownikami organizacji prowadzącej badanie kliniczne na zlecenie (CRO) lub bezpośrednio sponsora i obajmuje on wszytkie ośrodki i wszystkich badaczy. Kolejnym poziomem kontroli jest audyt ośrodka badań klinicznych, który może być prowadzony na zlecenie organizacji prowadzącej badanie kliniczne na zlecenie (CRO) lub bezpośrednio sponsora i może być zarówno wewnętrzny jak zewnętrzny. . Najwyższym szczeblem kontroli są inspekcje prowadzone przez Organy Regulacyjne. Audyty obejmują tylko cześć ośrodków i podczas nich kontroli poddawanych jest dokumentacja tylko wybranych przez audytora pacjentów. Kryteria wyboru ośrodków do audytów i inspecji są niejawne, audytem i/lub inspekcją może być objęty każdy ośrodek i każde badanie.

Organy Regulacyjne uprawnione do inspekcji w Polsce:

• Komisja Bioetyczna
• Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych
• Europejska Agencja Leków (EMEA)
• Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA)

Inspekcja Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych może być przeprowadzona:

• z urzędu
• na wniosek Europejskiej Agencji Leków (EMEA)
• na wniosek Organu Regulacyjnego państwa członkowskiego Unii Europejskiej
• na wniosek Organu Regulacyjnego państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA)

Terminologia

1. Niepożądane działanie leku ADR - Adverse Drug Reaction
2. Zdarzenie niepożądane AE - Adverse Event
3. Zmiana do protokołu Amendment (to the protocol)
4. Obowiązujące przepisy Applicable Regulatory Requirements
5. Zgoda Komisji Bioetycznej na prowadzenie badania Approval (in relation to Institutional Review Boards)
6. Audyt badania klinicznego Audit
7. Świadectwo audytu Audit Certificate
8. Sprawozdanie z audytu Audit Report
9. Dokumentacja przebiegu audytu Audit Trial
10. Ślepa próba Blinding/Masking
11. Karta Obserwacji Klinicznej Case Report Form (CRF)
12. Badanie kliniczne Clinical Trial/Study
13. Raport z badania klinicznego Clinical Trial/Study Report
14. Preparat kontrolny Comparator (Product)
15. Zgodność z założeniami badania klinicznego Compliance (in relation to trials)
16. Poufność Confidentiality
17. Umowa Contract
18. Zespół koordynujący badanie Coordinating Committee
19. Koordynator badania Coordinating Investigator
20. Organizacja prowadząca badanie kliniczne na zlecenie Contract Research Organization (CRO)
21. Bezpośredni dostęp do danych Direct Access
22. Dokumentacja Documentation
23. Dokumenty podstawowe Essential Documents
24. Dobra Praktyka Kliniczna Good Clinical Practice (GCP)
25. Niezależny świadek Impartial Witness
26. Niezależny zespól monitorowania danych Independent Ethics Committee (IEC)
27. Zgoda na udział w badaniu klinicznym Informed Consent
28. Inspekcja Inspection
29. Instytucja medyczna Institution (medical)
30. Komisja Bioetyczna (odpowiednik w USA) Institutional Review Board (IRB)
31. Raport okresowy Interim Clinical Trial/Study Report
32. Produkt badany Investigational Product
33. Badacz Investigator
34. Badacz - Instytucja badawcza Investigator / Institution
35. Broszura badacza Investigator’s Brochure
36. Przedstawiciel prawny Legally Acceptable Representative
37. Monitorowanie badania Monitoring
38. Raport z monitorowanie badania Monitoring Report
39. Badanie wieloośrodkowe Multicentre Trial
40. Badanie przedkliniczne Nonclinical Study
41. Opinia Komisji Bioetycznej Opinion (in relation to Independent Ethics Committee)
42. Dokumentacja medyczna Original Medical Record
43. Protokół badania Protocol
44. Zmiana protokołu Protocol Amendment
45. Zapewnienie jakości Quality Assurance (QA)
46. Kontrola jakości Quality Control (QC)
47. Randomizacja Randomization
48. Organy Regulacyjne Regulatory Authorities
49. Ciężkie zdarzenie niepożądane ''Serious Adverse Event (SAE) or Serious Adverse Drug Reaction (Serious ADR)
50. Dane źródłowe Source Data
51. Dokumentacja źródłowa Source Documents
52. Sponsor Sponsor
53. Sponsor - Badacz Sponsor-Investigator
54. Standardowe procedury postępowania Standard Operating Procedures (SOPs)
55. Współbadacz Subinvestigator
56. Uczestnik badania Subject/Trial Subject
57. Kod identyfikacyjny uczestnika badania Subject Identification Code
58. Ośrodek badawczy Trial Site
59. Nieoczekiwane niepożądane działanie leku Unexpected Adverse Drug Reaction
60. Uczestnicy podatni na krzywdę Vulnerable Subjects
61. Dobro uczestników badania Well-being (of the trial subjects)

Akty prawne dotyczące Dobrej Praktyki Klinicznej obowiązujące w Polsce

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. w sprawie Dobrej Praktyki Klinicznej (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 489 [dostęp: 2013-02-21])
• Dyrektywa 2001/20/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 kwietnia 2001 r. [dostęp: 2013-02-21]

Polskie akty prawne dotyczące badań klinicznych

• Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2001 r. Nr 126, poz. 1381 [dostęp: 2013-02-21])
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 1997 r. Nr 28, poz. 152 [dostęp: 2013-02-21])
• Ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (Dz. U. z 2011 r. Nr 82, poz. 451 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. w sprawie Dobrej Praktyki Klinicznej (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 489 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 października 2008 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Wytwarzania (Dz. U. z 2008 r. Nr 184, poz. 1143 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej badacza i sponsora (Dz. U. z 2004 r. Nr 101, poz. 1034 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 18 maja 2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej badacza i sponsora (Dz. U. z 2005 r. Nr 101, poz. 845 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich (Dz. U. z 2004 r. Nr 104, poz. 1108 [dostęp: 2013-02-21])
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie zgłaszania niespodziewanego ciężkiego niepożądanego działania produktu leczniczego (Dz. U. z 2004 r. Nr 104, poz. 1107 [dostęp: 2013-02-21]).
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie preparatów zawierających środki odurzające lub substancje psychotropowe, które mogą być posiadane w celach medycznych oraz stosowane do badań klinicznych, po uzyskaniu zgody wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego z dnia 06 lutego 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 169 [dostęp: 2013-02-21]).
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie inspekcji badań klinicznych z dnia 26 kwietnia 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 477 [dostęp: 2013-02-21]).

Bibliografia

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 maja 2012 r. w sprawie Dobrej Praktyki Klinicznej (Dz. U. z 2012 r. Nr 489).
• Deklaracja Helsińska (2000)
• ICH GCP E6 (R1)
• Badania kliniczne. Organizacja. Nadzór. Monitorowanie. Marcin Walter (red.). Warszawa: Stowarzyszenie na Rzecz Dobrej Praktyki Badań Klinicznych w Polsce, 2004. ISBN 8391913414.
• Antoni Jędrzejowski Międzynarodowe regulacje prawne w badaniach klinicznych. Standardy Medyczne. Pediatria. 2010 T. 7 str. 841-847
• Marek Czarkowski Zagrożenie, ryzyko i szkoda w badaniach klinicznych Pol. Merk. Lek., 2008, XXV, 146, str. 105-109

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona ICH GCP
• Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych
• Stowarzyszenie na rzecz Dobrej Praktyki Klinicznej w Polsce
• Guideline For Good Clinical Practice E6(R1) International Conference On Harmonisation Of Technical Requirements For Registration Of Pharmaceuticals For Human Use
• Wszystko co warto wiedzieć o badaniach klinicznych portal INFARMA i Wydawnictwa Medycyny Praktycznej
• Zasady prowadzenia badań klinicznych - wytyczne dla członków Związku Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA oraz Stowarzyszenia na rzecz Dobrej Praktyki Klinicznej w Polsce
• Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych
• Deklaracja Helsińska