Dolina środkowego Renu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ren – mapa przebiegu
Ren koło Boppard
Deutsches Eck (pol. Niemiecki Róg)
Znaczek pocztowy przedstawiający krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal”
Gejzer Andernach
Winnice w Bacharach

Dolina Środkowego Renu (niem. Mittelrheintal) – dolina Renu pomiędzy Bingen i Rüdesheim am Rhein a Bonn w której znajdują się liczne zabytki średniowiecznej architektury świeckiej i sakralnej. Jej 65-kilometrowy odcinek pomiędzy Bingen a Koblencją – krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal” (pol. Górna Dolina Środkowego Renu[1]) – został wpisany w 2002 na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Geografia fizyczna[edytuj | edytuj kod]

Geograficzna nazwa "środkowy Ren" (niem. Mittelrhein) odnosi się do przełomu Renu w Reńskich Górach Łupkowych (niem. Rheinisches Schiefergebirge) pomiędzy Bingen i Rüdesheim am Rhein na południu a Bonn-Bad Godesberg i Bonn-Oberkassel na północy. Po przekroczeniu Alp, Ren meandruje na północ, gdzie napotyka biegnące na linii wschód – zachód pasmo Reńskich Gór Łupkowych. Rzeka wcina się w przeszkodę, rzeźbiąc ponad 300-metrowe klify. Na zachodnim brzegu znajdują się góry Hunsrück, ograniczone od północy Mozelą, która wpada do Renu niedaleko Koblencji. Na północ od Mozeli, na lewym brzegu Renu rozciąga się pasmo górskie Eifel. Na wschodnim brzegu znajdują się góry Taunus, których północną granicę wyznacza rzeka Lahn, za którą rozciąga się pasmo gór Westerwald.

Dolina środkowego Renu znajduje się w głównej mierze na terytorium kraju związkowego Nadrenii-Palatynatu, częściowo na terenie Nadrenii Północnej-Westfalii. Geograficznie do doliny środkowego Renu zalicza się również prawy brzeg rzeki pomiędzy Rüdesheim am Rhein i Lorch na terenie Hesji, który wchodzi w skład obszaru winnic Rheingau. Niecka Neuwieder rozdziela Ren górny od dolnego.

Dopływy Renu[edytuj | edytuj kod]

Największe dopływy Renu w jego środkowym biegu to: Nahe, Mozela i Ahr (lewobrzeżne) oraz Lahn, Wied i Sieg (prawobrzeżne).

Gejzer Andernach[edytuj | edytuj kod]

Na półwyspie Namedyer Werth znajduje się gejzer Andernach (niem. Geysir Andernach, dawniej niem. Namedyer Sprudel) – forma sztucznego gejzeru[2] (powstałego w rezultacie odwiertu mającego dać dostęp do wody mineralnej), wyrzucającego co 3–4 godziny zimną wodę na wysokość 40–60 m[3][4]. Wpisany do Księgi rekordów Guinnessa jako największy "zimny gejzer" na świecie[5].

Geografia społeczno-ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze miasta na lewym brzegu Renu to: Bingen, Bacharach, Oberwesel, Sankt Goar, Boppard i Koblencja, położone w górnym biegu rzeki oraz Andernach, Bad Breisig, Sinzig, Remagen i Bonn w dolnym biegu środkowego Renu. Na prawym brzegu znajdują się: Rüdesheim am Rhein, Assmannshausen, Lorch, Kaub, Sankt Goarshausen, Braubach i Lahnstein w górnym biegu rzeki, oraz Vallendar, Bendorf, Neuwied, Bad Hönningen, Linz am Rhein, Bad Honnef i Königswinter w dolnym biegu.

Region uprawy winorośli Mittelrhein[edytuj | edytuj kod]

Region uprawy winorośli Nadrenia Środkowa (Mittelrhein) pokrywa się z geograficznym regionem środkowego Renu. Jest jednym z określonych ustawowo regionów produkcji wina gatunkowego (niem. Qualitätswein)[6].

Uprawę winorośli zapoczątkowali Rzymianie[7], a w wiekach średnich produkcja wina upowszechniła się na obszarze na południe od Mozeli. Ważnym czynnikiem była przy tym technika uprawy na terasach. Zagospodarowywano tereny o nachyleniu od 25° do 30°. Uprawie sprzyjał łagodny klimat. Ren oraz łupkowate podłoże magazynowały ciepło, zapobiegając wysokim wahaniom temperatury (średnia temperatura roczna wynosi 9,4 °C). Strome zbocza zapewniały odpływ zimnego powietrza, co miało dobry wypływ na późno dojrzewające owoce Rieslingu, które stanowiły tu ok. 75% upraw.

W średniowieczu wino było jedynym niezanieczyszczonym i nadającym się do dłuższego składowania napojem. Regionalną specjalnością doliny środkowego Renu było wino Feuerwein, produkowane w okolicy Bacharach (obecnie wytwarzane w Posthof Bacharach). Wino to było jednym z najważniejszych dóbr eksportowych regionu w okresie średniowiecza, transportowane drogą rzeczną i lądową. Produkcja wina była atrakcyjna dla seniorów (niem. Grundherr). Wskutek poprawy ekonomicznego położenia i wobec stale rosnącego zapotrzebowania na wykwalifikowaną siłę roboczą wykształciły się nowe stosunki dzierżawcze, a sytuacja gospodarcza uległa znacznej poprawie. Pod koniec średniowiecza większa część społeczeństwa była zależna od uprawy winorośli. Po zniesieniu systemu senioralnego ziemia została rozparcelowana na mniejsze działki.

Aż do końca XVI w. produkcja wina była bardzo opłacalną gałęzią gospodarki. Jej upadek przyszedł wraz z recesją po wojnie trzydziestoletniej[7]. Konkurencja przyszła ze strony tańszego piwa oraz kawy i herbaty. Od 1815 po przejęciu Nadrenii przez Prusy, produkcja wina na lewym brzegu Renu ponownie rozkwitła po wprowadzeniu quasi-monopolu. W 1839 powstała silna konkurencja ze strony Deutscher Zollverein. Zapoczątkowało to zmiany w profilu przedsiębiorstw sektora winnego – obok wina tradycyjnego, zaczęto wytwarzać wina musujące i świadczyć usługi turystyczne. Po 1870 doszło do kolejnego pogorszenia koniunktury. Wskutek szybkiego rozwoju transportu (budowa sieci kolejowej) i postępującego uprzemysłowienia, lokalne wino musiało konkurować z tańszymi i często lepszymi produktami z zagranicy. Ponadto uprawy zaczęły trapić szkodniki i choroby przywleczone z Ameryki i Francji (pleśnie, mszycefiloksera winiec, gąsienice motyli z rodziny zwójkowatych).

Obecnie 65% powierzchni uprawnych sprzed 1900 nie nadaje się do uprawy. Kolejne 16% jest w 40–80% zniszczone. Z pozostałych ok. 480 ha w 2006 uprawiano ok. 380 ha. Winnice leżące odłogiem zarastają powoli lasy. Winnice produkują relatywnie małe ilości wina – ok. 60 hektolitrów z hektara. Najważniejsze rejony uprawy to: Bopparder Hamm, Bacharach i Oberwesel. Większość winnic to małe, rodzinne przedsiębiorstwa.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Dolinę środkowego Renu odkryli dla turystyki w XVIII w. młodzi przedstawiciele brytyjskiej arystokracji zatrzymujący się tu w drodze do Włoch. Wraz z rozkwitem romantyzmu reńskiego dolina stała się popularnym celem podróży arystokracji i inteligencji niemieckiej. Turystyka wsparta wprowadzeniem rejsowych połączeń rzecznych w 1827 oraz połączeń kolejowych (1840–70), przyczyniła się do ponownego rozkwitu gospodarczego doliny. Zainteresowanie regionem zaczęło maleć w latach 80. XX w.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Badania archeologiczne potwierdziły ślady pierwszego osadnictwa w tym regionie z epoki kamienia. W okolicach Stadtwald koło Boppard i w Breyer Wald znaleziono kurhany, a na wzgórzach Dommelsberg koło Koblencji i Hünenberg koło Sankt Goarshausen odkryto pozostałości wałów. Na zachodniej granicy Renu środkowego znajdują się również ślady osady celtyckiej. W Pfalzfeld odkryto pochodzącą z IV w. p.n.e. stelę nagrobną (tzw. Pfalzfelder Flammensäule)[8] oraz grób książęcy w Waldalgesheim.

W IV w. p.n.e. region Renu środkowego należał do strefy wpływów kultury śródziemnomorskiej. Połączenie północ-południe pomiędzy ujściem Nahe a ujściem Mozeli sięga czasów przedromańskich. Zostało ono później rozbudowane przez Rzymian. Obecna autostrada A61 w większości pokrywa się z przebiegiem dawnej trasy rzymskiej.

Cesarstwo Rzymskie[edytuj | edytuj kod]

Rzymianie zajmowali region środkowego Renu od ok. 1 r. p.n.e. do roku 400[7]. Sprawnie zarządzali wydobyciem bogactw naturalnych oraz utrzymywali dobre kontakty handlowe z okoliczną ludnością. By usprawnić transport dóbr, zbudowali brukowaną drogę wzdłuż lewego brzegu Renu[7] łączącą Moguncję (Moguntiacum) z Kolonią (Colonia Agrippinensis) – stolice rzymskich prowincji Germanii Superior i Germanii Inferior oraz cały system pomniejszych połączeń drogowych, np. trasę przez góry Hunsrück (tzw. Hunsrück-Höhenweg) czy trasę pokrywającą się z obecną drogą krajową B9. Dla licznych podróżnych ulokowano w Oberwesel (Vosolvia) rzymską gospodę (mansio). Do transportu Rzymianie wykorzystywali także rzeki. W 1 r. n.e. zbudowali w Koblencji mosty na Renie i na Mozeli.

W celu obrony żyznych ziem rolniczych i licznych złóż mineralnych Rzymianie wznieśli liczne warownie, m.in. w Bingen (Bingium) i Koblencji (Confluentia), skąd stawiali opór najazdom Germanów: Tenkterów, Uzypów, Eburonów, Menapiów i Trewerów.

Po upadku Limesu w III w. granica cesarstwa została przesunięta na Ren. Na znaczeniu zyskał prawy brzeg rzeki, gdzie cesarze Konstantyn i Walentynian wzmocnili granicę imperium, budując warownie w Koblencji i Boppard (Bodobriga). Pozostałości tych budowli zachowały się po dziś dzień.

W V w. Alamanowie i Frankowie zmusili Rzymian do wycofania się z nadreńskich terytoriów[7]. Wiele z rzymskich miasteczek zostało przejętych, a Frankowie założyli liczne osady rolnicze niezależnie od osadnictwa rzymskiego. Dawne osady frankońskie można dziś rozpoznać po końcówce nazwy – „heim”.

Pod koniec V w. merowiński władca Chlodwig I założył państwo Franków. Pomimo coraz mniejszej liczby rzymskich poddanych w państwie posługiwano się dialektem franko-romańskim, a językiem urzędowym pozostawała łacina. Inskrypcje nagrobne z okresu IV/V–VIII w. w kościele św. Severusa oraz kościele karmelitów w Boppard potwierdzają egzystencję grup romańskich.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Dawne warownie rzymskie zostały przejęte przez władców frankońskich. Ziemie od Bingen, przez Bacharach, Oberwesel, St. Goar, Boppard po Koblencję i dalej aż do Sinzig i Remagen pozostawały dobrami królewskimi aż do czasów Karolingów. Dopiero w VII w. zaczęto sprzedawać i nadawać ziemię królestwa duchowieństwu i arystokracji. Beneficjentami byli m.in. opaci z Prüm i od św. Maksymina w Trewirze, arcybiskupi Kolonii, Trewiru, Moguncji i Magdeburga. Grafowie von Katzenelnbogen, jako wójtowie opactwa w Prüm, zdobyli dobra wokół St. Goar i osiadli na zamku Rheinfels. Po wymarciu rodu w 1479 dobra odziedziczyli landgrafowie Hesji.

Pod panowaniem Karolingów Nadrenia stała się centrum państwa, a Ren jego główną osią. Rozpad państwa frankijskiego w 843 otworzył drogę do rozwoju przyszłych: Francji (państwo zachodniofrankijskie) i Niemiec (państwo wschodniofrankijskie). Oryginalne plany podziału cesarstwa z 842 przydzielały obszar pomiędzy Bacharach i Koblencją państwu środkowofrankijskiemu. Dopiero w 925 państwo środkowofrankijskie zostało połączone z państwem wschodniofrankijskim, tworząc później Święte Cesarstwo Rzymskie (Rzeszę) w 962. W poł. IX w. władzę w państwie objęli książęta mianowani przez króla. Do X w. władzę w Lahngau (Limburg) oraz w regionie środkowego Renu (Bingen, Boppard, Koblencja, Oberwesel) umacniali Konradynowie.

Późne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W okresie późnego średniowiecza o wpływy w rejonie Renu walczyło również duchowieństwo i szlachta: arcybiskupi Moguncji, Trewiru i Kolonii[7], hrabiowie Palatynatu Reńskiego, Katzenelnbogen (odziedziczonego przez Hesję w 1479) czy książęta Nassau, Sayn i Liebenstein. Każdy z władców zakładał własne punkty celne przy reńskim szlaku handlowym, a do ich obrony wznosił zamki warowne[7]. Większość z zachowanych do dziś ponad 40 zamków pomiędzy Bingen a Koblencją pochodzi z tego okresu. Są to unikatowe przykłady średniowiecznej architektury obronnej, czerpiącej z wzorców francuskich i włoskich. Grafowie von Katzenelnbogen przeszli do historii jako szczególnie płodni budowniczowie, wznosząc zamki Marksburg, Rheinfels, Reichenberg i Neukatzenelnbogen.

W okresie wielkiego bezkrólewia nadreńskie miasta zaczęły się jednoczyć. W 1254 powstał Reński Związek Miast (niem. Rheinischer Städtebund), do którego przystąpiło 70 miast, m.in. Boppard, Oberwesel, Bacharach, Bingen i Moguncja. Związek zapewnił lepszą ochronę szlaków handlowych i zredukował liczbę punktów celnych.

W XIV w. arcybiskup Trewiru Baldwin Luksemburski otrzymał w zastaw od swojego brata, króla Niemiec Henryka VII dwa miasta: Boppard i Oberwesel, wówczas wolne miasta Rzeszy. W XIII–XIV w. pomiędzy Bingen a Koblencją założono ok. 20 miast i miasteczek, w których po dziś dzień zachowały się pozostałości średniowiecznych umocnień obronnych. Boppard i Oberwesel przeciwstawiały się włączeniu w struktury państwa terytorialnego. W 1327 i w 1497 wybuchły w Boppard walki w obronie wolności miejskiej. By bronić się przed protestującymi, Baldwin wybudował w Boppard w 1340 warowny zamek miejski.

Jako że w regionie środkowego Renu przebiegały granice pomiędzy dobrami czterech reńskich elektorów Rzeszy, miasta nad Renem były miejscem wielu historycznych zjazdów elektorów, elekcji władców i królewskich zaślubin. Szczególne znaczenie miał zjazd elektorów w Rhense z 1338, na którym podjęto decyzję w sprawie ważności wyboru króla niemieckiego, opowiadając się przeciw papieskiej ingerencji – tylko elektorzy mogli wybierać króla niemieckiego i przyszłego cesarza. Boppard był celem częstych wizyt królów i cesarzy niemieckich. W Bacharach pomieszkiwał czasowo król Ludwik IV Bawarski.

Czasy nowożytne[edytuj | edytuj kod]

W XVII-XVIII wieku na terenie Nadrenii środkowej Rzesza prowadziła liczne wojny z Francją o dominację nad rzeką[7].

W okresie reformacji część mieszkańców regionu przeszła na protestantyzm (region Nassau). W 1527 landgraf Hesji Filip I wprowadził idee reformacji na tereny księstwa Katzenelnbogen, a w 1545 elektor Fryderyk II Wittelsbach na obszarze Palatynatu. Arcybiskupstwa Trewiru i Moguncji pozostały wierne papiestwu.

Konflikty między katolikami a zwolennikami Lutra oraz polityczny kryzys w Rzeszy przyczyniły się do wybuchu wojny trzydziestoletniej (1618), w którą zaangażowały się Francja, Hiszpania i Szwecja. Wojna spustoszyła Nadrenię, gospodarka upadła, a ponad połowa populacji zginęła wskutek chorób i głodu.

Pokój podpisany w 1648 nie trwał długo, Rzesza przystąpiła do wojny z Francją w 1689. Wojska francuskie systematycznie niszczyły kościoły, zamki i całe miasteczka[7]. Zniszczone budowle Koblencji odbudowano w nowym, wczesnoklasycystycznym stylu.

W 1792 rewolucyjna Francja wypowiedziała wojnę Austrii, którą poparły m.in. Prusy, doprowadzając do utworzenia I koalicji antyfrancuskiej. W wyniku wojny w 1801 lewobrzeżna Nadrenia została przyłączona do Francji.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Nadrenia została zintegrowana administracyjnie, prawnie i politycznie z Francją. W 1802 wprowadzono francuski kodeks cywilny, który stanowił m.in. równość wszystkich ludzi przed prawem, niezależne sądownictwo oraz powszechne prawo wyborcze. Region Renu środkowego został włączony pod administrację prefekta Departamentu Renu i Mozeli w Koblencji. Od 1801 prefekt Lezay-Marnesia rozpoczął rozbudowę dawnych rzymskich traktów na lewym brzegu Renu. Wspierał również rozwój sadownictwa, np. uprawę wiśni w Bad Salzig na wzór Normandii, gdzie sadownictwo zastąpiło podupadłą uprawę winorośli.

Społeczeństwo przychylnie odniosło się do wprowadzonych zmian kończących system feudalny. Era panowania francuskiego zakończyła się wraz z porażką Napoleona (1815).

“Niemiecki” Ren stał się symbolem jedności narodowej. Na kongresie wiedeńskim (1815) Prusy otrzymały tereny na lewym brzegu Renu (Wacht am Rhein)[7], natomiast obszary na prawym brzegu pozostały pod panowaniem książąt Nassau. W 1817 Prusy zbudowały wielką fortecę w Koblencji[7]. Innowacje administracyjne wprowadzone przez Francuzów zostały w dużej mierze wycofane, z powrotem wprowadzono system stanowy (niem. Ständestaat), a arystokracja powróciła do władzy. Po wojnie Prus z Austrią (1866) Prusy zaanektowały terytoria na prawym brzegu Renu.

Pomimo wprowadzenia statków parowych do transportu rzecznego (od ok. 1830) oraz budowy kolei (w latach 1850. i 1860[7]) uprzemysłowienie wąskiej doliny Renu postępowało bardzo wolno. Do 1900 gospodarka regionu zdominowana była przez uprawę winorośli i produkcję wina.

Romantyzm reński[edytuj | edytuj kod]

W XIX w. dolina środkowego Renu stała się celem podróży angielskich i niemieckich romantyków, którzy w licznych pracach literackich (Achim von Arnim, Clemens Brentano, Friedrich Schlegel, Lord Byron, Heinrich Heine), muzycznych (Robert Schumann, Friedrich Silcher) i malarskich (Hermann Saftleven, William Turner, Christian Georg Schütz) wskrzesili lokalne legendy, wypracowując romantyczną wizję regionu. W okresie tym powstało wiele opowiadań nawiązujących do Mysiej Wieży, legendy o dwóch wrogich sobie braciach, postaci Rolanda czy Lorelei.

Państwo pruskie promowało region jako rdzennie niemiecki[7]. Duże zainteresowanie regionem zaowocowało odbudową wielu zniszczonych budowli w stylu neogotyckim, np. zamku Rheinstein (1820).

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu I wojny światowej w listopadzie 1918 lewy brzeg Renu oraz szeroki na 50 km pas ziemi na prawym brzegu zostały ogłoszone strefą zdemilitaryzowaną, administrowaną początkowo przez Amerykanów, a od 1923 przez Francuzów. Plany utworzenia niezależnej Republiki Reńskiej (niem. Rheinische Republik) się nie powiodły, a Francuzi opuścili region w 1929. Po mianowaniu Hitlera kanclerzem Rzeszy (1933) władzę w Nadrenii przejęli przedstawiciele NSDAP. W 1936 Hitler wysłał do Nadrenii wojska, łamiąc tym samym postanowienia traktatu wersalskiego[9] i traktatu z Locarno (tzw. paktu reńskiego). Podczas II wojny światowej dobrze uprzemysłowiony region Nadrenii był celem licznych bombardowań alianckich. Działania wojenne zakończono w marcu 1945, a administrację regionu objęła ponownie Francja. W kwietniu 1949 francuska strefa okupacyjna została przyłączona do połączonej strefy brytyjskiej i amerykańskiej, Bizonii, tworząc Trizonie. Po powstaniu nowych niemieckich krajów związkowych Hesji (1946) i Nadrenii-Palatynatu (1947) Nadrenia przeszła pod administrację Niemiec.

Krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal”[edytuj | edytuj kod]

Oberes Mittelrheintal (Górna Dolina Środkowego Renu[1])a
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Mittelrhein Burg Katz.jpg
Kraj  Niemcy
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, IV, V
Charakterystyka #1066
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2002
na 26. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Ziemia 50°21′51″N 7°36′20″E/50,364167 7,605556

Krajobraz kulturowy „Oberes Mittelrheintal” (Górna Dolina Środkowego Renu[1]) pomiędzy Bingen i Rüdesheim am Rhein a Koblencją został wpisany 27 czerwca 2002 na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

By uniknąć problemów jakie napotkała budowa mostu w drezdeńskiej dolinie Łaby, plany nowej przeprawy drogowej przez Ren w formie mostu lub tunelu niedaleko St. Goar i Sankt Goarshausen są konsultowane z komitetem UNESCO[10].

Historia budowy zamków[edytuj | edytuj kod]

Wąska dolina ze stromymi klifami wymusiła budowę terasów, które nadały dolinie unikatową formę. Na terasach uprawiano od VIII w. winorośl i wydobywano łupki. Uprawa rolna była możliwa tylko na okolicznych równinach. Na przestrzeni 65 km doliny znajduje się ponad 40 zamków, wzniesionych na środkowych terasach w średniowieczu (XII–XIV w.) lub odbudowanych w XIX w.

Już Rzymianie stawiali na tym terenie warownie i ufortyfikowane miasta w celu obrony północnej granicy imperium. Kilka średniowiecznych zamków stanęło w miejscu dawnych rzymskich budowli, np. zamek Klopp. Żadna z rzymskich warowni nie zachowała się do dziś. Nie przetrwały też żadne budowle z okresu karolińskiego. W X–XI w. budowa zamków była przywilejem króla i arystokracji. Budowle sprzed tego czasu były wznoszone z drewna i ziemi, głownie w celach obronnych przed najazdami Węgrów, Słowian i Normanów. W XI w. w okresie sporu o inwestyturę pomiędzy zwolennikami cesarza a papiestwem zaczęto wznosić zamki kamienne.

Złoty wiek budowy zamków obronnych nad Renem przypadł na okres sprawowania władzy przez przedstawicieli dynastii Hohenstaufów (1138–1254), w szczególności za panowania Fryderyka Barbarossy (1152–90) oraz Fryderyka II, który większość czasu spędzał poza terenem Niemiec, głównie w Królestwie Sycylii i we Włoszech, doprowadzając do osłabienia władzy cesarskiej. Na znaczeniu zyskiwali lokalni książęta. W 1220 Fryderyk II przekazał ważne prawa przysługujące dotychczas królowi (regalia) duchowieństwu (Confoederatio cum principibus ecclesiasticis)[11] w zamian za poparcie jego syna Henryka VII jako kandydata do tronu. Przywileje obejmowały m.in. prawo do bicia własnej monety oraz poboru cła[12]. W 1231 Henryk VII nadał podobne prawa świeckim (Statutum in favorem principum)[13]. W XIII w. Rzesza stała się monarchią elekcyjną. Prawo wyboru monarchy przysługiwało siedmiu elektorom. Na mocy Złotej bulli Karola IV w skład kolegium elektorskiego wchodziło: trzech elektorów duchownych (arcybiskupi Moguncji, Kolonii i Trewiru) oraz czterech elektorów świeckich (król Czech, palatyn reński, margrabia brandenburski, książę sasko-wirtemberski). Czterech z siedmiu elektorów Rzeszy posiadało dobra w Dolinie Środkowego Renu. Zamki budowano zarówno jako punkty obronne granic księstw, jak i punkty celne. Ponadto książęta wznosili warownie w granicach miast, często skonfliktowanych z arystokracją, by wzmocnić swoją pozycję w przypadku buntu mieszczaństwa – wiele zamków miejskich powstało po powstaniu w 1254 Reńskiego Związku Miast (niem. Rheinischer Städtebund), jednoczącego ponad 70 miast.

Pod koniec XIV w. w regionie zaczęła rozpowszechniać się broń palna, przez co wiele z zamków utraciło swoje strategiczne znaczenie i zaczęło popadać w ruinę. Wiele z budowli zostało w znacznym stopniu zniszczonych w czasie wojny trzydziestoletniej. Ostateczny cios zadały wojska Ludwika XIV podczas wojny palatynackiej w 1689. Wraz ze wzrostem zainteresowania zamkami w okresie romantyzmu, wiele z budowli zostało odbudowanych w XIX w.

Zamki, twierdze i pałace[edytuj | edytuj kod]

Zamek Rheinfels
Zamek Pfalzgrafenstein
Zamek Marksburg
Zamek Stolzenfels

Najbardziej wyróżniające się zamki to: Marksburg – w pełni zachował swój średniowieczny charakter, Pfalzgrafenstein – położony na skalistej wyspie po środku Renu oraz Rheinfels – twierdza obronna.

Zamek Marksburg został zbudowany w średniowieczu, by chronić okoliczne kopalnie srebra i ołowiu. Pierwszym wzmiankowanym właścicielem zamku był hrabia von Gruningen w 1135. Później posiadłość nabyła rodzina Eppstein, jedna z najpotężniejszych rodzin w regionie, która otrzymała od króla prawo pobierania cła na rzece, co przyczyniło się do jej szybkiego bogactwa[14]. Przez małżeństwo zamek przeszedł w ręce książąt Katzenlbogen w 1283 i pozostawał w ich posiadaniu przez 200 lat. Kolejnymi właścicielami byli książęta Hesji[14]. W 1803 zamek przeszedł w posiadanie książąt Nassau, a w 1866 w ręce Prus[15]. W 1900 budowlę nabyło Towarzystwo na Rzecz Zachowania Niemieckich Zamków (niem. Vereinigung zur Erhalten deutschen Burgen) założone przez Bodo Ebhardta i przeprowadziło jej gruntowną renowację[16]. Zamek w pełni zachował swój średniowieczny charakter. Obecnie znajduje się tu muzeum i jedno z największych w Europie archiwów publikacji na temat średniowiecznych zamków.

Zamek Rheinfels w St. Goar został zbudowany przez księcia Dytryka II Bogatego ok. 1250 jako punkt celny na Renie. Twierdzę rozbudował w XVI w. w stylu renesansowym protestancki landgraf Hesji Filip. Zamek został zniszczony przez rewolucyjne wojska francuskie. Zrujnowana budowla przeszła następnie w ręce prywatne, a odzyskany materiał budowlany był używany do odbudowy twierdzy Ehrenbreitstein. Po interwencji Wilhelma I zaprzestano tego procederu, lecz zamek nie został odbudowany.

Za symbol romantyzmu reńskiego uznawany jest zamek Stolzenfels. Położony na południe od Koblencji, zbudowany w XIII w. przez arcybiskupa Trewiru Arnolda, by kontrolować ujście rzeki Lahn do Renu. Tereny naprzeciwko należały do rywalizującego arcybiskupstwa Moguncji. Lokalna legenda mówi, że znajduje się tam złoto wyprodukowane przez jednego z biskupów parających się alchemią. Zniszczony przez wieki zamek, został odbudowany przez Fryderyka Wilhelma IV w 1836 w stylu neogotyckim wg planów Karla Friedricha Schinkla[7][17].

W Koblencji znajduje się ostatnia rezydencja książąt elektorów z Trewiru – pałac książąt elektorów oraz najpotężniejsza twierdza w Nadrenii-Palatynacie – twierdza Ehrenbreitstein, wybudowana w XIX w. przez Prusy.

Zamki lewobrzeżnego Renu
Burg Klopp.JPG Zamek Klopp (niem. Burg Klopp)
Rheinstein.jpg Zamek Rheinstein (niem. Burg Rheinstein)
BurgReichenstein01.jpg Zamek Reichenstein (niem. Burg Rheichenstein)
BurgSooneck.jpg Zamek Sooneck (niem. Burg Sooneck)
Heimburg 1.JPG Zamek Heimburg w Niederheimbach (niem. Heimburg in Niederheimbach)
Tombleson Fuerstenberg.jpg Zamek Fürstenberg (niem. Burg Fürstenberg)
Zamek Stahlberg (niem. Burg Stahlberg)
BurgStahleckNW.jpg Zamek Stahleck (niem. Burg Stahleck)
Aerial fg091.JPG Zamek Schönburg (niem. Schönburg)
Burg rheinfels 2004.jpg Zamek Rheinfels (niem. Burg Rheinfels)
Alte Burg Boppard.jpg Zamek Alte Burg w Boppard (niem. Alte Burg)
Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Schloss Stolzenfels 01.jpg Zamek Stolzenfels (niem. Schloss Stolzenfels)
Twierdza Großfürst Konstantin (niem. Fort Großfürst Konstantin)
Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Alte Burg 01.jpg Zamek Alte Burg w Koblencji (niem. Alte Burg)
Koblenz im Buga-Jahr 2011 - Luftbilder 01.jpg Pałac książąt elektorów w Koblencji (niem. Kurfürstliches Schloss Koblenz)
Twierdza Kaiser Franz (niem. Feste Kaiser Franz)
Stadtburg Andernach 1.jpg Zamek Miejski w Andernach (niem. Stadtburg Andernach)
Burg Namedy.jpg Zamek Namedy (niem. Burg Namedy)
Pałac Brohleck (niem. Schloss Brohleck)
Burg Rheineck.jpg Zamek Rheineck (niem. Burg Rheineck)
Sinzig Schloss.jpg Zamek w Sinzig (niem. Sinziger Schloss)
Schloss Marienfels.jpg Zamek Marienfels (niem. Schloss Marienfels)
Rolandsbogen2.jpg Zamek Rolandseck (niem. Burg Rolandseck)
Godesburg 2 db.jpg Zamek Godesburg (niem. Godesburg)
Poppelsdorfer Schloss.jpg Pałac w Poppelsdorf (niem. Poppelsdorfer Schloss)
Universität Bonn.jpg Pałac książąt elektorów w Bonn (niem. Kurfürstliches Schloss Bonn)
Zamki prawobrzeżnego Renu
Zamek Boosenburg (niem. Boosenburg) Boosenburg.JPG
Zamek Brömserburg (niem. Brömserburg) Brömserburg1.JPG
Zamek Ehrenfels (niem. Burg Ehrenfels) HE Taunus Ruedesheim Ehrenfels 007.jpg
Ruiny Nollig (niem. Ruine Nollig) Nollig fg04.jpg
Zamek Pfalzgrafenstein (niem. Pfalzgrafenstein) Pfalzgrafenstein001.JPG
Zamek Gutenfels (niem. Burg Gutenfels) Burg Gutenfels fg01.jpg
Zamek Katz (niem. Burg Katz) Burg katz.jpg
Zamek Reichenberg (niem. Burg Reichenberg) Burg Reichenberg 20070721.jpg
Zamek Maus (niem. Burg Maus) Maus 4.JPG
Zamek Liebenstein (niem. Burg Liebenstein) BurgLiebenstein02.jpg
Zamek Sterrenberg (niem. Burg Sterrenberg) Burg Sterrenberg Bergfried.JPG
Pałac Liebeneck (niem. Schloss Liebeneck) Schloss Liebeneck.jpg
Zamek Osterspai (niem. Burg Osterspai) Burg Osterspai 1673.jpg
Pałac Philippsburg w Braubach (niem. Schloss Philippsburg) SchlossPhilippsburgDilich1607-A.jpg
Zamek Marksburg (niem. Marksburg) Marksburg.jpg
Zamek Martinsburg (niem. Martinsburg)
Zamek Lahneck (niem. Burg Lahneck) Burg Lahneck 4.jpg
Twierdza Asterstein (niem. Fort Asterstein)
Pałac Philippsburg w Koblencji (niem. Schloss Philippsburg) Ehrenbreitstein mit Philippsburg 1789.jpg
Twierdza Ehrenbreitstein (niem. Festung Ehrenbreitstein) Aerial fg080.JPG
Zamek Sayn (niem. Burg Sayn) 2006-05-05 Schloss Sayn 01.JPG
Pałac Sayn (niem. Schloss Sayn) Sayn mit Burg.jpg
Pałac Engers (niem. Schloss Engers) Engers Schloss Kopie.jpg
Pałac Neuwied (niem. Schloss Neuwied) Neuwied palace.jpg
Zamek Altwied (niem. Burg Altwied) Burg Altwied.jpg
Pałac Marienburg w Leutesdorfie (niem. Marienburg) Marienburg Turm.JPG
Zamek Hammerstein (niem. Hammerstein) Hammersteinluft.jpg
Pałac Arenfels (niem. Schloss Arenfels) Schloss Arenfels Südansicht 2.jpg
Zamek Dattenberg (niem. Burg Dattenberg) Wohnturm Burg Dattenberg.jpg
Zamek Linz (niem. Burg Linz) Burg Linz.jpg
Zamek Ockenfels (niem. Burg Ockenfels) Burg Ockenfels von Norden 2.jpg
Zamek Vilzelt (niem. Burg Vilzelt) Burg Vilzelt.jpg
Zamek Löwenburg (niem. Löwenburg) Löwenburg4.jpg
Zamek Wolkenburg (niem. Wolkenburg) Wolkenburg Breiberg.jpg
Zamek Drachenfels (niem. Burg Drachenfels) Sg fexx 05.JPG
Pałac Drachenburg (niem. Schloss Drachenburg) Schloss Drachenburg.jpg
Zamek Lede (niem. Burg Lede) Burg Lede.jpg


Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Tłumaczenie nazwy na język polski za oficjalnymi stronami: Konsulat Generalny Niemiec we Wrocławiu: Zapraszamy do Niemiec!. [dostęp 3 lutego 2009]., Deutsche Zentrale für Tourismus e.V.: Wypoczynek z przyrodą. [dostęp 3 lutego 2009].
  2. Termin gejzer odnosi się do źródeł ciepłej wody.
  3. Andernach.net: Geysir Andernach.Historie des Geysir (niem.). [dostęp 2 lutego 2009].
  4. Die Zeit: Fontäne unter Verschluss (niem.). 19.05.2004. [dostęp 2 lutego 2009].
  5. Rhein Zeitung: Geysir sprudelt ins Guinness-Buch (niem.). 07.11.2008. [dostęp 2 lutego 2009].
  6. EurLex: Wykaz win gatunkowych produkowanych w określonych regionach (Opublikowany zgodnie z art. 54 ust. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 1493/1999) Dziennik Urzędowy C 106, 10/05/2007 P. 0001 – 0073 (pol.). [dostęp 2 lutego 2009].
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 UNESCO: Rhine Valley (Germany) (ang.). whc.unesco.org. [dostęp 2010-07-05].
  8. Hans-Eckart Joachim: Geschichte (niem.). www.pfalzfeld.de. [dostęp 15 kwietnia 2010].
  9. Art. 42–44 Traktat Wersalski (ang.). 28 czerwca 1919. [dostęp 2 lutego 2009].
  10. Oliver Bock. Zittern vor der Unesco: Das Mittelrheintal will nicht sein Dresden erleben. „FAZ”, 7 lipca 2008 (niem.). [dostęp 2 lutego 2009]. 
  11. Monumenta Germaniae Historica: Confoederatio cum principibus ecclesiasticis (fragmenty) (niem.). 10 listopada 2010. [dostęp 2 lutego 2009].
  12. Przywileje te zostały potwierdzone przez Fryderyka II w 1232
  13. Monumenta Germaniae Historica: Statutum in favorem principum (niem.). [dostęp 10 listopada 2010].
  14. 14,0 14,1 Robert R. Taylor: The castles of the Rhine: recreating the Middle Ages in modern Germany. Wilfrid Laurier Univ. Press, 1998, s. 234. ISBN 0889202680. [dostęp 2010-07-13]. (ang.)
  15. Robert R. Taylor: The castles of the Rhine: recreating the Middle Ages in modern Germany. Wilfrid Laurier Univ. Press, 1998, s. 235. ISBN 0889202680. [dostęp 2010-07-13]. (ang.)
  16. Robert R. Taylor: The castles of the Rhine: recreating the Middle Ages in modern Germany. Wilfrid Laurier Univ. Press, 1998, s. 238. ISBN 0889202680. [dostęp 2010-07-13]. (ang.)
  17. Robert R. Taylor: The castles of the Rhine: recreating the Middle Ages in modern Germany. Wilfrid Laurier Univ. Press, 1998, s. 144–148. ISBN 0889202680. [dostęp 2010-07-13]. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert R. Taylor: The Castles of the Rhine: Recreating the Middle Ages in Modern Germany. Wilfrid Laurier Univ. Press, 1998. ISBN 0889202680. [dostęp 2 lutego 2009]. (ang.)
  2. Michael Rowe: From Reich to State: The Rhineland in the Revolutionary Age, 1780-1830. Cambridge University Press, 2003. ISBN 0521824435. [dostęp 2 lutego 2009]. (ang.)
  3. The Rhine Gorge. W: Walter Marsden: The Rhineland. Nowy Jork: Hastingshouse/Daytrips Publ., 1973, s. 112–128. ISBN 0803820704. [dostęp 2 lutego 2009]. (ang.)

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Martin Stankowski: Links + Rechts, der andere Rheinreiseführer, vom Kölner Dom bis zur Loreley. Kolonia: Kiepenheuer und Witsch, 2005. ISBN 3-462-03573-8. (niem.)
  • Franz-Josef Heyen: Der Mittelrhein im Mittelalter. Koblencja: Mittelrhein-Verlag GmbH, 1988. ISBN 3-925180-03-6. (niem.)
  • Christian Schüler-Beigang (Wyd.): Das Rheintal von Bingen und Rüdesheim am Rhein bis Koblenz – Eine europäische Kulturlandschaft. Moguncja: Das zentrale Werk (Dokumentation zum UNESCO-Antrag). von Zabern, 2002. ISBN 3-8053-2753-6. (niem.)
  • Erdmann Gormsen: Das Mittelrheintal – Eine Kulturlandschaft im Wandel. Ingelheim: Leinpfad, 2003. ISBN 3980838323. (niem.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]