Dolina Aosty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Regione Autonoma Valle d’Aosta
Région autonome Vallée d’Aoste
Region Autonomiczny Doliny Aosty
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Włochy
Siedziba Aosta
Powierzchnia 3 263 km²
Populacja 
• liczba ludności

122 868
• gęstość 38 os./km²
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba gmin 74
Położenie na mapie Włoch
Położenie na mapie

Dolina Aosty (wł. Valle d'Aosta, fr. Vallée d'Aoste) – kraina historyczna i autonomiczny region administracyjny w północno-zachodnich Włoszech. Od zachodu graniczy z Francją, od północy ze Szwajcarią a od wschodu i południa z regionem Piemont. Najistotniejszą gałęzią gospodarki regionu jest turystyka.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Fragment Doliny Aosty

Region jest wysokogórskim obszarem, obejmującym najwyższe partie Alp włoskich i francuskich ze szczytami Mont Blanc, Monte Cervino i Gran Paradiso, spod których biegną mniej wybitne (nieprzekraczające 3000 m n.p.m.) łańcuchy górskie poprzecinane czternastoma dolinami wartkich, lecz krótkich rzek, często wylewnych[1]. Na północy region ograniczają Alpy Pennińskie, na południu Alpy Graickie, w środkowej części rozciąga się dolina rzeki Dora Baltea. Występuje tu znaczna rozpiętość wysokości: od 4810 m n.p.m. (szczyt Mont Blanc) po 300 m n.p.m. w wiosce Pont-Saint-Martin, gdzie panuje klimat śródziemnomorski[2].

Geografię regionu charakteryzują liczne lodowce, z których jedne − jak Lys − wypełniają całe dolinki, zaś inne − na przykład Brenva − tworzą liczne seraki. Lodowce te są źródłem zarówno wody pitnej, jak i energii elektrycznej. Z niższych pasm górskich największą popularnością wśród turystów i miłośników narciarstwa cieszy się grzbiet leżący między dolinami Valgrisenche i Thuile, przy czym tę drugą pokrywa w całości jeden z największych lodowców alpejskich, Rutor, spływający spod szczytu Testa del Rutor[3].

Region Doliny Aosty zajmuje obszar 3260 km² o bardzo zróżnicowanej rzeźbie powierzchni. Główną doliną, ukształtowaną w czwartorzędzie przez lodowiec Baltheus, którego grubość sięgała 1000 metrów, przepływa rzeka Dora mająca źródła u stóp masywu Mont Blanc[4]. Doliny są zalesione, a powyżej granicy lasów rozciągają się hale alpejskie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Fenis, jeden z zamków Doliny Aosty

Ludzie zaczęli osiedlać się w dolinach gdy tylko ustąpiły lodowce. Były to plemiona Celtów i Ligurów, po których pozostały ślady tarasowych winnic i poletek pod zasiew jęczmienia i prosa wzmacnianych kamiennymi murkami. Domostwa również budowali z kamienia, którego tu nie brakowało, chociaż w bocznych dolinkach zastępowano go drewnem z pobliskich lasów. W ten sposób ukształtowało się budownictwo regionu, na które do chwili obecnej składają się domostwa z przewagą kamienia lub drewna (te ostatnie noszą nazwę domów walserowskich, co sugeruje ich germańskie pochodzenie)[5].

W roku 117 p.n.e., po pokonaniu Ligurów, w Dolinie Aosty zaczęło się panowanie Rzymian. Pozostałościami z tego okresu są łuk triumfalny Augusta, akwedukt i ruiny amfiteatru w mieście Aosta. około roku 25 p.n.e. założyli fort Augusta Prætoria Salassorum (dzisiejszą Aostę), który miał strzec strategicznie ważnych przełęczy, a w dolinach zbudowali system dróg bitych i mostów. Dziejsza nazwa regionu − Valle d'Aosta − to właśnie rzymska "Vallis Augustus"[6]. W czasach rzymskich wyżej położone doliny posiadały rodzaj autonomii, w czym pomocne było ich odcięcie od świata w okresie zimy. Podobnie było pod panowaniem Gotów, Longobardów i w V wieku za Burgundów. Niewiele zmieniło się za Franków, którzy pokonali i wchłonęli państwo Burgundów w roku 534. Po podziale cesarstwa Karola Wielkiego w 870 roku Dolina Aosty weszła w skład królestwa Lotaryngii. Na skutek następnego podziału dziesięć lat później stała się częścią królestwa Górnej Burgundii, a następnie królestwa Arelatu − wszystkie te zmiany miały niewielkie znaczenie dla społeczności praktycznie niezależnych lenników z Doliny Aosty[7].

W roku 1031 lub 1032 Humbert I Białoręki, założyciel dynastii sabaudzkiej, otrzymał z rąk cesarza Konrada II tytuł hrabiego Aosty i zbudował zamek w Bard (święty Anzelm z Canterbury urodził się w tym miejscu w 1033 bądź 1034 roku). W całym regionie zaczęły powstawać potężnie ufortyfikowane zamki, więc w 1191 roku Tomasz I Sabaudzki uznał za niezbędne wydanie Charte des franchises ("Karty Swobód") gwarantującej autonomię, których to praw broniono zawzięcie aż do roku 1770, kiedy zostały unieważnione wraz z przyłączeniem Aosty do Piemontu (po upadku Napoleona kilkakrotnie odwoływano się od tej decyzji)[7].

W połowie XIII wieku cesarz Fryderyk II uczynił z hrabstwa Aosty księstwo (patrz Książęta Aosty), które przetrwało aż do zjednoczenia Włoch w roku 1870.

Za Mussoliniego, forsowano program italianizacji, czemu miało służyć przesiedlanie do regionu mówiącej po włosku ludności z południa, co miało wykorzenić separatyzm. Wielu mieszkańców Doliny wyemigrowało wówczas do Francji i Szwajcarii, gdzie do dziś obecne są ich kolonie.

Po II wojnie światowej regionowi przyznano specjalny status autonomiczny; tzw. Prowincja Aosta przestała istnieć w roku 1945.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Kiść winna szczepu gamay
Lard d'Arnad z ziemniakami

Do chwili zbudowania zapór i elektrowni wodnych gospodarka regionu była typową gospodarką rolno-hodowlaną. Obecnie występuje tu rozwinięty przemysł metalowy, chemiczny, maszynowy, włókienniczy, drzewny i spożywczy.

Uprawia się żyto, kukurydzę, ziemniaki i drzewa owocowe; mniejszą wagę przywiązuje się do uprawy warzyw. W górach hoduje się bydło i owce; stada wysokiej jakości krów mlecznych sięgają (2000) 40 000 sztuk.

Ogromne znaczenie ma uprawa winorośli, zwłaszcza szczepu gamay. Najbardziej znanymi gatunkami win są pochodzące z Morgex białe Blanc de Morgex et de La Salle i Chaudelune oraz czerwone z Arvier (Enfer d'Arvier).

Podstawowe znaczenie dla gospodarki regionu ma turystyka. W dolinach znajdują się liczne ośrodki turystyczne nastawione na sporty zimowe, z których najbardziej popularnymi są Courmayeur i Cervinia, co ułatwia sprawna komunikacja. Droga przez wielką Przełęcz św. Bernarda wiedzie do Martigny i Valais w Szwajcarii, a inna, przez małą Przełęcz do Bourg-Saint-Maurice w Sabaudii. Dzisiaj Aostę łączy z Chamonix we Francji, tunelem pod Mont Blanc, droga europejska E25.

Kuchnia Doliny Aosty charakteryzuje się prostotą i opiera się na takich składnikach jak ziemniaki, polenta, sery, mięso i żytni chleb. W wielu daniach występuje Fontina, ser z mleka krowiego objęty statusem ochronnym PDO, produkowany wyłącznie w tym regionie. Inne sery pochodzące z Doliny to Toma i Seras. Gatunek sera Fromadzo wytwarzany jest od XV wieku i również posiada status PDO[8].

Regionalnymi specjalnościami, obok Fontiny, są Motzetta (suszone mięso kozic przyrządzane jak prosciutto), Lard d'Arnad (solona i marynowana słonina ze skórą, ze statusem PDO), Jambon de Bosses (rodzaj szynki, również z PDO) i czarny razowy chleb.

Najpopularniejsze miejscowe dania to: Fondutafondue na bazie sera Fontina[9], Carbonnade − solona wołowina duszona z cebulą w czerwonym winie i podawana z polentą, zupa Riso e castagne z ryżu i kasztanów w mleku, obtaczane w bułce tartej kotlety z cielęciny zwane costolette, a także teuteuns − cięte w plastry solone i duszone wymiona krowie oraz steak à la valdôtainestek podawany z grzankami, szynką i roztopionym serem[10].

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Dolina Aosty jest jednym z pięciu włoskich regionów o specjalnym statusie autonomicznym. Jako jedyny region Włoch nie jest podzielona na prowincje. Liczba gmin wynosi 74.

Prezydentem regionu jest Augusto Rollandin (UV).

W regionie język francuski jest zrównany prawnie z językiem włoskim.

Przypisy

  1. Giglio 1995 ↓, s. 10.
  2. Giglio 1995 ↓, s. 40.
  3. Giglio 1995 ↓, s. 14.
  4. Giglio 1995 ↓, s. 44.
  5. Barbero 2000 ↓, s. 54.
  6. Dean Poling. What does Valdosta mean?. „Valdosta Daily Times”, 12 października 2009. 
  7. 7,0 7,1 Barbero 2000 ↓, s. 71.
  8. Giglio 1995 ↓, s. 73.
  9. Giglio 1995 ↓, s. 70.
  10. Giglio 1995 ↓, s. 74.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alessandro Barbero: Valle d'Aosta medievale. Napoli: Liguori, 2000. ISBN 978-88-207-3162-5.
  • Pietro Giglio: Valle d'Aosta. Pier Francesco Grizi (proj. graf.). Quart, Aosta: Musumeci Editore, 1995. ISBN 88-7032-501-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Dolina Aosty w Wikisłowniku