Dwór obronny w Szymbarku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dwór obronny w Szymbarku
Obiekt zabytkowy nr rej. Z-4-8-49 z 3.07.1949 oraz A-34 z 3.11.1971
Kasztel w Szymbarku
Kasztel w Szymbarku
Państwo  Polska
Miejscowość Szymbark
Adres 38-311 Szymbark
Typ budynku dwór obronny
Styl architektoniczny renesans
Kondygnacje 3
Ukończenie budowy 1540
Ważniejsze przebudowy 1585-90
Pierwszy właściciel Paweł Gładysz
Kolejni właściciele Strońscy, Siedleccy, Bronikowscy, Rogoyscy, Sękiewicze i Kuźniarscy
Obecny właściciel Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Dwór obronny w Szymbarku
Dwór obronny w Szymbarku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dwór obronny w Szymbarku
Dwór obronny w Szymbarku
Ziemia 49°37′09″N 21°05′49″E/49,619167 21,096944Na mapach: 49°37′09″N 21°05′49″E/49,619167 21,096944
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Kasztel w Szymbarku (Dwór obronny Gładyszów w Szymbarku) – budynek wybudowany około 1540, znajdujący się w miejscowości Szymbark w powiecie gorlickim. Jest to najlepszy przykład kasztelu w Polsce.

Szymbark[edytuj | edytuj kod]

Szymbark położony jest nad rzeką Ropą, pomiędzy północnymi krańcami pasma Magury Małastowskiej i Maślanej Góry. Osada istniała tu już w XII wieku i była własnością królewską. Lokowano ją powtórnie na tzw. prawie niemieckim w XIV wieku. W 1359 roku Kazimierz Wielki nadał rycerzowi Janowi Gładyszowi herbu Gryf i jego rodzinie wielkie dobra ziemskie w tej okolicy oraz prawo zakładania nowych osad. Gładyszowie uczynili z Schönbergu (Pięknej Góry), czyli Szymbarku, gniazdo rodowe, które stało się ośrodkiem nieformalnego państwa Gładyszów, określanego mianem Dominium Ropae. W XVI wieku wybudowali w Szymbarku dwór obronny, który przetrwał do czasów współczesnych.

Opis kasztelu w Szymbarku[edytuj | edytuj kod]

Kasztel w Szymbarku to dawna siedziba rodu Gładyszów. Jest bardzo cennym zabytkiem architektury renesansu w Polsce, określanym przez znawców jako czołowy przykład kasztelu polskiego. Wznoszono go w dwóch etapach. Budowę rozpoczęto w pierwszej połowie XVI wieku, a zakończono w latach 1585 – 1590. Nie znamy nazwiska architekta, ani budowniczych. Zbudowany jest z miejscowego kamienia łamanego z dodatkiem cegły. W drugiej fazie budowy bryłę dworu zwieńczono attyką arkadową, na elementach której umieszczono sgraffito z motywami geometrycznymi, przeplatanymi fantastycznymi maskami. Okna obiektu posiadają bogato profilowaną renesansową kamieniarkę. Kasztel zbudowany jest na planie prostokąta o bokach długości 20 i 13 metrów. Posiada cztery narożne baszty alkierzowe, których piętra wystają poza lico murów i wsparte są na kamiennych kroksztynach. W budynku znajdują się trzy kondygnacje – piwnice, parter, piętro.

Do końca XVII wieku pełnił funkcję reprezentacyjną i mieszkalną. Pomieszczenia stanowią: dwie piwnice o kolebkowych sklepieniach, na parterze sień i dwie izby, na piętrze wielka sala reprezentacyjna, obok niej mniejsza oraz cztery naroża alkierzowe. Do dziś właśnie w alkierzach przetrwało najwięcej oryginalnych elementów wystroju wnętrz, kamieniarka portali, fragmenty kominków i część polichromii ściennej w dwóch pomieszczeniach.

Dwór usytuowano na skarpie nad rzeką Ropą i wyposażono w system strzelnic umieszczonych na wysokości strychu, co świadczyło o potrzebach obronnych. Nie wydaje się jednak, aby rezydencja Gładyszów pełnić miała jakąś istotną rolę w systemie obronnych zamków na południowych kresach Rzeczypospolitej. W XVII wieku pękające ściany dworu wzmocniono zewnętrznymi przyporami z kamienia i cegły, natomiast w wieku XVIII dodano wewnętrzne ściany działowe.

Kasztel zamieszkiwany był do końca XVIII wieku. Po Gładyszach przechodził kolejno we władanie Strońskich, Siedleckich, Bronikowskich, Rogoyskich, Sękiewiczów i Kuźniarskich. W XIX wieku mieściła się w nim gorzelnia i magazyn zbożowy. Pod koniec XIX stulecia i jeszcze w okresie międzywojennym na parterze funkcjonowała kuchnia dla czeladzi dworskiej oraz kurnik. Dwór pełnił też funkcję lamusa, w którym przechowywano niepotrzebne sprzęty. W latach międzywojennych dwór był własnością Zbigniewa Sękiewicza, który mieszkał w stojącym tuż obok modrzewiowym dworku. Sękiewicz usiłował wyremontować zabytkową budowlę (a przynajmniej zabezpieczyć nowym dachem), jednak z braku funduszów nie zdołał tego uczynić przed śmiercią (w 1934 r.).[1] Po II wojnie dwór przejęło państwo. Od początku lat 50. XX wieku Ministerstwo Kultury i Sztuki powierzało prace kolejnym Pracowniom Konserwacji Zabytków. Niezwykle leniwie postępująca odbudowa trwała pół wieku. Podczas pierwszego etapu remontu usunięto wtórne elementy i przywrócono renesansowy charakter dworu. Prace zewnętrzne zakończono pod koniec XX w., jednak dwór dalej stał pusty wobec braku koncepcji i pieniędzy na aranżację wnętrz.

Dopiero w 2010 roku zakończony został ostatni etap remontu obiektu, obejmujący również jego wnętrza[2]. Od stycznia 2011 roku budowla wraz z przylegającą do niej oficyną dworską z końca XVIII wieku, funkcjonuje jako Ośrodek Konferencyjno–Wystawienniczy „Kasztel w Szymbarku”[3], oddział "Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów"[4] w Gorlicach. Do zespołu zabytków istniejących na terenie dawnego „Majątku Zamek”, należy także przeniesiony z Gorlic drewniany dworek z 1920 r. Zastąpił on całkowicie zrujnowany przez konserwatorów dawnych PKZ-ów modrzewiowy dworek Sękowskich.[1]

Legendy[edytuj | edytuj kod]

O dworze w Szymbarku opowiadano wiele podań i legend. Jedna z nich mówi o skarbach schowanych w jaskini znajdującej się pod dworem i pilnowanych przez przeraźliwe diabły oraz o czterech córkach rycerza Gładysza herbu Gryf, które miały mieszkać w wieżach, każda w innej, z powodu ich odmiennego charakteru.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Reinfuss Roman: Oppidium Schonberg. Historia nieudanego miasta, w: Magury '98. Rocznik krajoznawczy poświęcony Beskidowi Niskiemu, wyd. Studenckie Koło Przewodników Beskidzkich, Warszawa 1998, ISSN 1505-4993, s. 6-13
  2. Rewaloryzacja i remont renesansowego dworu obronnego w Szymbarku (pol.). W: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach [on-line]. gorlice.art.pl. [dostęp 2012-01-20].
  3. Funkcje i cele ośrodka ˌˌKasztel w Szymbarkuˈˈ (pol.). W: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach [on-line]. gorlice.art.pl. [dostęp 2012-01-20].
  4. Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach (pol.). gorlice.art.pl. [dostęp 2012-01-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]