Dybuk (dramat)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Dybuk (pełny tytuł Dybuk, czyli Na pograniczu dwóch światów, jid. דער דיבוק אָדער צווישן צוויי וועלטן, Der dibek oder cwiszn cwej weltn) – dramat Szymona An-skiego, nazwany przez samego autora legendą dramatyczną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wersja sztuki powstała w języku rosyjskim w roku 1914 i została przetłumaczona przez An-skiego na jidysz jako Cwiszn cwej weltn. W 1915 rosyjska wersja sztuki została, po dokonaniu drobnych zmian, zaaprobowana przez cenzurę. Rok później, pod wpływem sugestii przyjaciół i artystów teatru, An-ski przerobił sztukę (m.in. dodał postać Meszulacha, co doradził mu Konstanty Stanisławski).

W 1918 na łamach moskiewskiego pisma Ha-tkufa (התקופה – "Era") opublikowano hebrajskie tłumaczenie Dybuka autorstwa Chajma Nachmana Bialika. W 1919 w Wilnie ukazała się drukiem jidyszowa wersja Dybuka, zmodyfikowana nieco przez An-skiego, po tym jak autorowi zaginął pierwowzór dzieła i musiał napisać je na nowo, wspomagając się hebrajskim tekstem Bialika.

W listopadzie 1920 An-ski zaprezentował Dybuka gronu zaprzyjaźnionych znawców literatury i ludzi teatru (m.in. Icchakowi Kacenelsonowi i aktorowi Abrahamowi Morewskiemu). Dramat spotkał się wówczas z negatywną oceną, co przyczyniło się do gwałtownego pogorszenia się stanu zdrowia An-skiego i jego śmierci. Na pogrzebie pisarza artyści obiecali wystawienie Dybuka w ciągu miesiąca (szeloszim)[1]. W grudniu 1920 w Warszawie odbyła się światowa prapremiera dramatu, a rola cadyka z Miropola okazała się najbardziej znaczącą w karierze wcześniej sceptycznie nastawionego Abrahama Morewskiego[2].

31 stycznia 1922 żydowski teatr Habima (podlegający jeszcze wówczas Moskiewskiemu Teatrowi Artystycznemu Stanisławskiego) wystawił Dybuka po hebrajsku w reżyserii Jewgienija Wachtangowa. 6 lat później, już w Tel Awiwie, Habima świętowała 600. przedstawienie dramatu[3].

W 1922 ukazały się drukiem dwa różne przekłady Dybuka z jidysz na polski: Maksymiliana Korena (Lwów) oraz J. Joelona i J. Rottersmana (Kraków)[4].

Dramat Dybuk, będący jednym z najsłynniejszych utworów w języku jidysz, do dziś gości na scenach nie tylko żydowskich teatrów. W 1927 pionier Wielkiej Reformy Teatru, Max Reinhardt, wystawił sztukę w języku niemieckim[3]. W 1937 roku Michał Waszyński zrealizował film pod tytułem Dybuk uważany za największe dzieło kinematografii żydowskiej w międzywojennej Polsce. W 1988 roku Andrzej Wajda wyreżyserował w krakowskim Starym Teatrze polskojęzyczną wersję Dybuka w swobodnym przekładzie poetyckim Ernesta Brylla. W 1996 Janusz Wiśniewski wyreżyserował Dybuka w Schauspielhaus w Düsseldorfie (Niemcy), Agnieszka Holland wyreżyserowała sztukę An-skiego w Teatrze Telewizji (1999). W 2003 roku Krzysztof Warlikowski zrealizował na motywach sztuki An-skiego i opowiadania Hanny Krall przedstawienie pod tytułem Dybuk wystawiane we wrocławskim Teatrze Współczesnym i warszawskim Teatrze Rozmaitości.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Fabuła skonstruowana jest według ibsenowskiej techniki dramatu analitycznego; rozwój wypadków prowadzi do stopniowego odkrywania ich źródeł w przeszłości[5]. Dramat przedstawia historię miłości Lei i Chonena, dwojga młodych ludzi przeznaczonych sobie jeszcze przed urodzeniem przez przysięgę ojców. Chonen traci życie, rażony nieziemską siłą, gdy dowiaduje się, że Sender, ojciec Lei, znalazł jej innego kandydata na męża. Odtąd jego dusza nie może zaznać spokoju, dopóki nie wtargnie w ciało Lei jako dybuk, by w ten sposób się z nią połączyć. Sender udaje się z córką do cadyka z Miropola, by ten odprawił egzorcyzmy i wypędził ducha. Po licznych zmaganiach dybuk opuszcza w końcu ciało Lei, nie jest to jednak koniec ich wspólnych losów...

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Tytułowy dybuk to w folklorze żydowskim duch zmarłego, który nawiedza ciało żyjącej osoby. W latach 1912-1914 An-ski zbierał materiały do badań etnograficznych wśród żydowskich mieszkańców sztetli na Wołyniu i Podolu. W miejscowości Miropol zasłyszał opowieści o dybukach i o tamtejszym cadyku Szmuelu, który podobno umiał je wypędzać[6]. W Jarmolińczu zaś badacze z An-skim na czele zatrzymali się na noc u zamożnego Żyda. Przy kolacji byli świadkami sceny nieśmiałych zalotów ucznia jesziwy do córki gospodarza. Flirt został przerwany stwierdzeniem ojca dziewczyny, że zostanie ona wydana za innego. Jak wspominał później współtowarzysz An-skiego, Joel Engel, w nocy obudził ich płacz dziewczyny. Historia tej niespełnionej miłości wywarła wielkie wrażenie na An-skim, który przez całą noc kreślił notatki[7]. Wtedy zapewne zrodził się pomysł napisania mistycznej legendy dramatycznej.

Najważniejsze polskie inscenizacje[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Obietnica wystawienia Dybuka w ciągu 30 dni od śmierci autora jako swoiste epitafium wydaje się być legendą w świetle artykułu Keren Goldberg. Według niej premiera była planowana dokładnie na 8 listopada 1920 – dzień, który okazał się być dniem śmierci An-skiego. Ze względu na miesięczną żałobę (szeloszim) datę premiery przesunięto na grudzień. Zob.: Keren Goldberg, Znaczenie teatru żydowskiego dla polskich Żydów, [w:] Teatr żydowski w Polsce pod red. Anny Kuligowskiej-Korzeniewskiej i Małgorzaty Leyko, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1998, str. 323-324.
  2. Michał Friedman, Szymon An-ski, [w:] program spektaklu Między dniem a nocą. Dybuk w Państwowym Teatrze Żydowskim w Warszawie (premiera: lipiec 2004), str. 5.
  3. 3,0 3,1 Artur Hofman, "Między dniem a nocą" (Dybuk), [w:] program spektaklu Między dniem a nocą. Dybuk w Państwowym Teatrze Żydowskim w Warszawie (premiera: lipiec 2004), str. 6.
  4. Anna Madeyska-Pawlikowska, Na pograniczu światów, [w:] Szlojme Zajnwil Rapoport (An-ski), Na pograniczu dwóch światów. Dybuk (przekład: Awiszaj Hadari według hebrajskiej wersji dramatu Chajma Nachmana Bialika), Wydawnictwo Austeria, Kraków 2007, str. 13.
  5. Daria Mazur, Dybuk, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2007, ISBN 978-83-232183-0-2, str. 20-21.
  6. Anna Madeyska-Pawlikowska, op. cit., str. 9.
  7. Praca magisterska Awiszaja Hadari pt. Przekład dramatu Sz. An-skiego "Dybuk", napisana w PWST im. Ludwika Solskiego w Krakowie, 2003, [za:] Anna Madeyska-Pawlikowska, op. cit., str. 10.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gabriella Safran, Steven J. Zipperstein (red.), The Worlds of S. An-sky: A Russian Jewish Intellectual at the Turn of the Century, Stanford University Press, 2006, ISBN 080475344X.
  • Anna Kuligowska-Korzeniewska, Żydowskie "Dziady", czyli "Dybuk" [on-line], w: "Rzeczpospolita" [dostęp: 15.01.2009].