Dyfuzjonizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Dyfuzjonizm – orientacja w naukach o kulturze (etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyce, archeologii), a także w innych naukach społecznych, przypisująca dyfuzji kulturowej szczególne znaczenie w procesie zmiany oraz rozwoju kultury i badająca dzieje i skutki przenikania wytworów kultury z jednych obszarów do drugich.

Mimo różnych nurtów w dyfuzjonizmie, jego wspólnymi cechami są: uznanie kontaktów międzykulturowych za główną przyczynę decydującą o dynamice rozwoju kultury, traktowanie kultury jako zbioru elementów tworzących kompleksy o odmiennej dla poszczególnych obszarów (areałów, kręgów) kombinacji cech, koncentracja uwagi na zapożyczeniach, minimalizowanie roli ewolucji kulturowej oraz preferowanie interpretacji historycznej i geograficznej (zmienności kultury w czasie i przestrzeni). Dyfuzjoniści ujmowali kulturę całościowo, dystrybutywnie, mając na względzie aspekt geograficzny. Była to odpowiedź na podejście ewolucjonistyczne (ujmowanie kultury częściowo). Podstawowym zagadnieniem dyfuzjonistów była koncepcja kręgów kulturowych oraz zapożyczeń poprzez dyfuzję. Wszelkich podobieństw między kulturowych upatrywali nie w stadialnym rozwoju kultur, lecz w dyfuzji, zapożyczeniach elementów. Zapożyczenia dokonywały się na rubieżach kulturowych, w największym oddaleniu od centrów kręgów kulturowych.

Dyfuzjonizm powstał jako reakcja na ewolucjonizm, ponieważ zarzucał mu przyjęcie szeregu dogmatycznych poglądów i korzystania z niewiarygodnych materiałów. Sprzeciwia się wyraźnie ewolucjonistycznej koncepcji rozwoju od form niższych do wyższych. Kultura rozwija się w różnych kierunkach, nie zaś liniowo i zgodnie z ideą postępu. Zasadniczym celem dyfuzjonistów było przekształcenie antropologii kulturowej w taki sposób, aby podstawą była nauka empiryczna, czyli koncentracja nie na badaniach teoretycznych (biblioteki, gabinety), lecz na pracy badawczej w terenie. Jako główny czynnik stymulujący rozwój kultury uznali zapożyczenia i przenikanie wytworów kulturowych z jednej grupy do drugiej.

Podstawowe założenia dyfuzjonizmu[edytuj | edytuj kod]

  • przedmiotem badań antropologii jest mobilność elementów kulturowych w czasie i przestrzeni – podobieństwo kultur wynika z migracji elementów kultury, które zachodząc w częstszą interakcje między sobą stają się coraz bardziej do siebie podobne. Przeciwieństwem tutaj jest powszechność praw ewolucji;
  • odstąpienie od całościowego ujmowania kultury – koncentracja na poszczególnych elementach społecznych całości. Kultura jest zbiorem elementów, nie zaś wewnętrznie powiązanym systemem, czy też „organiczną całością”;
  • dystrybutywne rozumienie kultury – kultura będąc atrybutem ludzkości, również stanowi własność zbiorowości określonych czasowo i przestrzennie, różniących się od siebie;
  • antropologia jako nauka idiograficzna – nauki społeczne mają na celu poznanie konkretnych procesów i zdarzeń, nie zaś wykrywanie ogólnych praw rozwoju kulturowego. Charakteryzuje się nastawieniem na badania empiryczne i przejściem od przyrodniczej perspektywy o kulturze do humanistycznej historii kultury.

Niemiecko-austriacka szkoła kręgów kulturowych[edytuj | edytuj kod]

Friedrich Ratzel (1844-1904):

  • wprowadził tezę o dyfuzji elementów kultury, która wyjaśnia zróżnicowanie kulturowe na świecie;
  • uznał zjawisko dyfuzji jako zasadniczy czynnik twórczych procesów kulturowych negując tym samym ludzką wynalazczość;
  • podobieństwo między kulturami wynika z ich mobilności i kontaktów, czego przejawami są naśladownictwo i zapożyczenie;
  • warunkiem rozwoju społeczeństw są migracje i kontakt kulturowy, w przypadku ich braku występuje stagnacja;
  • zapoczątkował kształtowanie się metody badania procesów dyfuzji jako zjawiska mającego charakter przestrzenny i historyczny, czyli wędrówki i zapożyczenia elementów i cech kultury;
  • uważał, że istnienie pradawnej kultury spowodowało rozpowszechnienie się na całym świecie charakterystycznych elementów kulturowych;
  • środowisko geograficzne ma wpływ na kulturę w sposób różnicujący;
  • koncepcja granic geograficznych – kultura w sposób unikatowy adaptuje się do środowiska naturalnego;
  • uważał, że istnienie pradawnej kultury spowodowało rozpowszechnienie się na całym świecie charakterystycznych elementów kulturowych.

Leo Frobenius (1873-1938):

  • wprowadził pojęcie kręgu kulturowego;
  • uważał, że procesowi dyfuzji podlegają całe kompleksy kulturowe (np. religia, gospodarka, tradycja), jego spojrzenie było skoncentrowane na oddzielnych elementach kultury jak i całych ich zespołów.

Fritz Greabner (1877-1943):

  • wywodzi się z berlińskiej szkoła historycznej;
  • zajmował się kategorią kręgu kulturowego twierdząc, że wpływ na pomniejsze ludy miały większe ośrodki konkurujące w różnych punktach globu;
  • określił kryteria samego przebiegu wędrówki poszczególnych elementów kulturowych lub ich kompleksów:
    • formy – podobieństwo drugorzędnych cech wytworów kulturowych wskazuje na ich wspólne pochodzenie. W przypadku gdy określone wytwory są do siebie podobne, można założyć, że łączy je wspólne pochodzenie.
    • ilości – podobieństwo wielu wytworów kulturowych funkcjonujących w porównywalnych kulturach wskazuje na ich wspólne pochodzenie, czyli im więcej jest podobnych cech kulturowych, tym większe jest prawdopodobieństwo pokrewieństwa obiektów zawierających te cechy;
    • ciągłości – występowanie na drodze łączącej dwie kultury elementów charakterystycznych dla jednej i drugiej, wskazuje na ich wspólne pochodzenie.

Wilhelm Schmidt (1864-1954):

  • reprezentant szkoły wiedeńskiej;
  • wzbogacił kryteria formy i ciągłości dodając kryterium stopnia pokrewieństwa – jeśli podobne kompleksy kulturowe mają wspólne cechy pomimo odseparowania, to w tym przypadku daje podstawę do wzmocnienia ich historycznych powiązań;
  • kultury zasadnicze rozprzestrzeniając się, nakładają się na siebie i krzyżując dają początek wielu kulturom wtórnym;
  • odtwarzanie faz rozwojowych kultur dokonuje się poprzez analizę rozprzestrzeniania się i zasięgu migracji i elementów kulturowych, eliminacja nawarstwień późniejszych umożliwia identyfikację najstarszych kręgów kulturowych;
  • Podział kultury świata:
    • właściwa prakultura – brak śladów, źródło rozwoju wszystkich kręgów kultur;
    • kultury prymarne – składają się na nie: egzogamia wyższych społeczności łowieckich, pasterski patriarchat, rolniczy matriarchat,
    • kultury średnie – kultura dwuklasowa i kultury powstałe z połączenia kultury rolniczej z kulturą wyższą łowców i kulturą pasterską;
    • kultura wyższa – powstała dzięki połączeniu rolnictwa, rzemiosła i pasterstwa;
  • Schemat rozwoju religii:
    • monoteizm (monogamiczna kultura pigmejska) – najstarsza forma religii, wiara w jedną istotę najwyższą, kult twórcy świata i prawodawcy moralnego,
    • pramonoteizm – właściwą formą religii jest monoteizm, Schmidt wyodrębnił wspólne elementy religii różnych kręgów prakultury i wskazał na podobieństwa najstarszych wierzeń do kultur istniejących obecnie.
  • Kryteria następczości występowania kultur:
    • mieszane formy graniczne kultur są młodsze od kultur stanowiących ich składniki;
    • teza o monogenezie (jednorodność pochodzenia) człowieka i kultury – kolebką całej cywilizacji jest Azja, stąd ludzkość wraz z jej charakterystycznymi kulturami zaczęła się rozprzestrzeniać we wszystkich kierunkach, młodsze nawarstwienie kulturowe spychało najpierwotniejsze kręgi kulturowe, najstarsze kultury zajęły tereny najbardziej odległej, z biegiem czasu migracje następowały w różnych kierunkach komplikując istniejące zróżnicowanie kulturowe na świecie,
    • najstarszym nawarstwieniem jest krąg kultury tasmańskiej i pigmejskiej;
    • kultura przecinająca inną kulturę jest w istocie młodsza od kultur rozdzielonych;
    • kultura napotykająca ruiny innej kultury jest młodsza od tej napotkanej.

Brytyjski dyfuzjonizm[edytuj | edytuj kod]

William Henry Rivers (1864-1922):

  • twórca dyfuzjonizmu brytyjskiego;
  • kładł spory nacisk na prowadzenie produktywnych badań terenowych, zamiast prac gabinetowo-muzealnych;
  • zasadą porządkującą zróżnicowanie kulturowe jest hipoteza o mieszaniu się integracji kultur jako czynnika powstania nowych jakości społeczno-kulturowych, czy też rozprzestrzenianiu się cech kulturowych poprzez migracje i wspólne zapożyczenia;
  • jest twórcą genealogicznej metody wykrywania i badania struktur pokrewieństw:
    • wadą metody było to, że ludzie z badanego społeczeństwa mogą nie być uświadom relacji, a w przypadku gdy są świadom, ukierunkowują swoją wypowiedź na potrzeby badacza;
    • polega na konstruowaniu tablic genealogicznych dzięki informacjom dostarczonym przez tubylców na pytanie o imię osoby będącej w stosunku do nich w którejś z relacji pokrewieństwa (ojciec, matka, dziecko, mąż, żona), miała służyć odtworzeniu struktury klanowej i relacji międzyludzkich w danym społeczeństwie.

Geafton Elliot Smith (1871-1937) i William James Perry (1868-1949):

  • reprezentują skrajny dyfuzjonizm;
  • różnorodność kultur to wynik procesów przekazywania cech i regresji kulturowej;
  • twórcy monogenetycznej teorii kulturowej wedle której, cywilizacja egipska (panegipcjanizm) rozprzestrzeniła swoje wpływy na cały glob. Około 6000 r. p.n.e. w Egipcie dzięki sprzyjającym warunkom geograficzno-klimatycznym powstała kultura, która osiągnęła szczyt poziomu cywilizacyjnego już 2000 lat później. Za pośrednictwem wynalazków komunikacyjnych, procesowi kolonizacyjnemu i kontaktom z innymi społecznościami udało im się objąć wpływami kulturowymi większość globu. Zasięg polaryzacji cywilizacji egipskiej był zróżnicowany, zaś róźnice polegały stopniu rozwoju kultury panegipskiej: rozwój, częściowa lub całościowa degeneracja. Jako główny impuls warunkujący jego zdaniem rozwój cywilizacji była religia, ponieważ wiara w przyszłe życie i praktyka balsamowania były kryteriami i bodźcami skłaniającymi człowieka do walki transideologicznej. Jako argument posłużył się starożytnymi elementami (kult słońca, mumifikacja, piramidy), która można dziś spotkań zwłaszcza w Ameryce środkowej i północnej, czy też w Andach oraz będącymi dowodami globalnego łańcucha dyfuzji.

Amerykański dyfuzjonizm[edytuj | edytuj kod]

Otis Tufton Mason (1838-1908):

  • wprowadził pojęcie środowiska etnicznego, zwanego także areałem kulturowym. Termin ten, tożsamy z pojęciem kręgu kulturowego stworzonego przez niemieckich dyfuzjonistów, przy czym areał działa wyłącznie na określonym terytorium;
  • wyróżnił 18 areałów kulturowych wśród Indian amerykańskich.

Clark Wissler(1870-1947):

  • rozwinął teorię areałów – obszarów, gdzie kultury wykazują zasadnicze podobieństwo;
  • koncepcja centrum kulturowego – teren, na którym występuje największa koncentracja elementów kulturowych typowych dla niego. Im dalej od centrum tym mniej typowe stają się zestawy cech kulturowych, centrum jest zarazem najstarszym punktem. Owa koncepcja miała za zadanie ustalenie wpływów kultury, gdzie najstarsze elementy kultury miały najszerszy zasięg. Natomiast elementy o zdecydowanie węższym zasięgu mogą być nowsze.
  • dokonał podziału kultur obu Ameryk na 7 areałów kulturowych:
    • region łososia – północne wybrzeże Pacyfiku,
    • obszar uprawy manioku – dorzecze Amazonki i Antyle,
    • obszar guanaco – Andy;
    • region zbieraczy dzikich nasion – Kalifornia,
    • obszar bizonów – od Wielkich Jezior do Zatoki Meksykańskiej,
    • obszar polowań na karibu – dorzecze McKenzi i terytoria eskimoskie,
    • obszar uprawy kukurydzy – północny wschód północnej części USA.

Rober Lowie (1883-1947):

  • krytykował koncepcje ewolucji jako jednoliniowego i ciągłego procesu kulturowego, wyróżniając później wieloliniowe ujmowanie procesu ewolucji;
  • zaproponował indukcyjne badanie historyczne konkretnych obszarów zamiast dedukcyjnych założeń opartych na prawie ewolucji;
  • wykorzystując koncepcję areałów kulturowych udowadniał, że rodzina nuklearna jest wcześniejsza od klanu w rozwoju społecznej organizacji, ponieważ rodzina jest obecna na każdym stadium rozwoju społecznego, czego nie można powiedzieć o klanie (który nie występuje wszędzie). Również rodzina i klan występują w kulturach wyższych co oznacza, że rodzina jest chronologicznie wcześniejszą formą organizacji społecznej niż klan.

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  • dr. M. Korzewski „Dyfuzjonizm”

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]