Dyktatura

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Dyktatura (łac. dictare – dyktować) – forma sprawowania rządów, którą najczęściej utożsamia się z reżimem autorytarnym bądź totalitaryzmem. Znaczenie tego terminu zmieniało się przez wieki.

W starożytnej Grecji, dyktaturę utożsamiano z tyranią, o której niejednokrotnie wyrażano się z szacunkiem i respektem (czasy panowania Pizystrata). Dyktatura istniała również w starożytnym Rzymie, gdzie dyktator był po prostu osobą, w ręku której skupiał się ogół władzy w sytuacji szczególnego zagrożenia.

Innym znaczeniem dla dyktatury jest tytulatura dowódcy powstania, nazywano tak choćby Romualda Traugutta, czy też Mariana Langiewicza. Nie należy utożsamiać takich postaci z dyktaturą jako formą rządów podczas działań powstańczych.

Z czasem rozumienie dyktatury jako urzędu poczęło zanikać. W jego miejsce pojawiła się dyktatura, pojmowana jako rządy jednostki, bądź grupy osób, które do władzy doszły z pominięciem (lub pogwałceniem) procedur demokratycznych. Nie oznacza to koniecznie zamachu stanu (choć występuje on dość często przy wprowadzaniu dyktatury), ale naginanie przepisów prawa (konstytucji), albo jej odpowiednie formułowanie (działania Aleksandra Łukaszenki). Dyktator (bądź grupa rządząca) automatycznie ograniczają, bądź usuwają jakiekolwiek możliwości kontroli władzy, a także wymuszają posłuch, nierzadko stosując przymus. Tym samym dyktatura jest najczęściej dominującym sposobem sprawowania władzy w krajach o krótkiej tradycji demokratycznej (np. Polska od przewrotu majowego) lub słabo rozwiniętej gospodarce.

Współcześnie politolodzy starają się zgłębić zagadnienie dyktatury poprzez próbę określenia jej miejsca w systemie sprawowania władzy. Dyktatura może być traktowana jako metodę sprawowania władzy, albo sam ustrój polityczny. Znani sowietolodzy C. J. Friedrich i H. Seton-Watson proponują wyróżnienie dyktatur ze względu na kryterium historyczne i metodę przejęcia władzy:

  1. Autokratyczne formy państwa przednowoczesnego: despotyzm, tyrania i absolutyzm.
  2. Autokratyczne państwa współczesne: dyktatury totalitarne, dyktatury teokratyczne.

Zupełnie inaczej na sprawę patrzy G. Sartori (autor książki pt. Teoria demokracji), który proponuje podzielenie dyktatur ze względu na reżim polityczny, któremu towarzyszą. Tym samym wyróżnić można dyktaturę autorytarną, totalitarną i pragmatyczną (tę pojmuje jako technokratyczny sposób sprawowania władzy).

Rządy dyktatorskie (jako charakterystyczne dla autorytaryzmu i totalitaryzmu) z reguły przyczyniają się do skostnienia istniejących stosunków politycznych w państwie, utrwalenia określonego wzorca kultury politycznej, a także ograniczenia procesów mających na celu zmianę systemu politycznego, bądź formy rządów. Objawia się to w ograniczeniu działania opozycji (bądź całkowitym jej wyeliminowaniu), ograniczeniu praw człowieka, a także oparciu ideologii państwowej na skrajnych (nieczęsto zwyrodniałych) formach ideologii takich jak nacjonalizm i marksizm-leninizm.

Współcześnie jako dyktatorzy byli określani m.in.: Saddam Husajn w Iraku, Idi Amin w Ugandzie, Józef Stalin w ZSRR, Adolf Hitler w Niemczech, Benito Mussolini we Włoszech, Hideki Tōjō w Japonii, Augusto Pinochet w Chile, Francisco Franco w Hiszpanii, Fulgencio Batista i Fidel Castro na Kubie, François Duvalier i Jean-Claude Duvalier w Haiti, António de Oliveira Salazar w Portugalii, Josip Broz Tito w Jugosławii, Enver Hodża w Albanii, Nicolae Ceaușescu w Rumunii, János Kádár na Węgrzech, Todor Żiwkow w Bułgarii, Kim Ir Sen, Kim Dzong Il i Kim Dzong Un w Korei Północnej, Park Chung-hee i Chun Doo-hwan w Korei Południowej, Mao Zedong w Chinach, Chorlogijn Czojbalsan w Mongolii, Pol Pot w Kambodży, Ferdinand Marcos na Filipinach, Manuel Noriega w Panamie, Alfredo Stroessner w Paragwaju, Juan Perón, Isabel Perón i Jorge Rafael Videla w Argentynie, Alberto Fujimori w Peru, Samuel Doe i Charles Taylor w Liberii, Mohammed Siad Barre w Somalii, Jean-Bédel Bokassa w Republice Środkowoafrykańskiej, Mobutu Sese Seko w Zairze, Mengystu Hajle Marjam w Etiopii, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo w Gwinei Równikowej, José Eduardo dos Santos w Angoli, Blaise Compaoré w Burkina Faso, Robert Mugabe w Zimbabwe, Zajn al-Abidin ibn Ali w Tunezji, Husni Mubarak w Egipcie, Saparmyrat Nyýazow w Turkmenistanie, Islom Karimov w Uzbekistanie, Alaksandr Łukaszenka na Białorusi, Wiktor Janukowycz na Ukrainie, Mu’ammar al-Kaddafi w Libii, Omar al-Baszir w Sudanie, Hafiz al-Asad i Baszszar al-Asad w Syrii, Bolesław Bierut, Władysław Gomułka, Edward Gierek oraz Wojciech Jaruzelski w PRL. Określenie „dyktator mody” stosuje się wobec uznanych projektantów mody.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]