Dylemat społeczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Dylemat społeczny to sytuacja współzależności społecznej, w której długoterminowy interes społeczny jest sprzeczny z doraźnym interesem jednostki. Jeżeli większość członków grupy wybierze własne korzyści, to w konsekwencji cała grupa traci.

Przykład 1: W czasie wyjątkowo mroźnej zimy lokatorzy próbują dogrzać swoje mieszkania za pomocą grzejników elektrycznych. Jeżeli większość mieszkańców domu/osiedla włączy wszystkie możliwe grzejniki to spowoduje to zakłócenie zasilania i przerwę w dostawie prądu. W efekcie wszyscy będą marznąć.

Przykład 2: Dla każdego użytkownika komunikacji miejskiej bardziej opłacalna jest jazda "na gapę", niż kupowanie biletu. Jeżeli jednak większość pasażerów przestanie kupować bilety, to transport miejski – z powodu braku funduszy – przestanie istnieć. Stracą na tym wszyscy dotychczasowi pasażerowie.

Typy dylematów społecznych[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwa główne typy dylematów społecznych: dylemat ograniczonych zasobów oraz dylemat dóbr publicznych.[1] Ze względu na natychmiastowe wzmocnienie pozytywne i trudność w przewidzeniu odroczonych, negatywnych skutków zachowań eksploatacyjnych, dylematy ograniczonych zasobów uważane są za groźniejsze, niż dylematy dóbr publicznych[2].

Dylemat ograniczonych zasobów[edytuj | edytuj kod]

Dylemat ograniczonych zasobów, zwany też pułapką społeczną[3] (social trap) to sytuacja, w której określona zbiorowość osób (jednostek, wspólnot, organizacji, instytucji, państw) korzysta z tych samych ciężko odnawialnych lub nieodnawialnych dóbr (na przykład z zasobów naturalnych). W doraźnym interesie każdej jednostki jest maksymalne korzystanie ze wspólnych zasobów; działanie to przynosi największe, wymierne korzyści. Jednak w sytuacji, w której większość członków zbiorowości wybierze strategię eksploatacyjną, dochodzi do stanu dla wszystkich gorszego, niż stan początkowy (wyczerpanie dóbr)[4].

Podstawowym problemem jednostki w dylemacie ograniczonych zasobów jest pytanie "czy brać" i/lub "ile wziąć", a sekwencja zdarzeń jest następująca:[2]

Zachowanie Right arrow1.svg Natychmiastowa korzyść
własna jednostki
Right arrow1.svg Odroczona strata
całej zbiorowości
Przykład: Zabijanie zwierząt zagrożonych
wyginięciem w celach zarobkowych
Right arrow1.svg Zysk ze sprzedaży
futer, kłów itp.
Right arrow1.svg Wyginięcie zwierząt
i utrata zarobku dla wszystkich

Najbardziej znanym przykładem dylematu ograniczonych zasobów jest tragedia wspólnego pastwiska.

Dylemat dóbr publicznych[edytuj | edytuj kod]

Dylemat dóbr publicznych, zwany też barierą społeczną[3] (social fence) to sytuacja, w której członkowie zbiorowości (wspólnoty, organizacji, instytucji, narodu, unii państw) muszą włożyć jakieś zasoby do wspólnej puli w celu stworzenia dobra publicznego, z którego potem będą mogli korzystać wszyscy członkowie zbiorowości. W doraźnym interesie każdej jednostki jest unikanie partycypowania w tworzeniu dobra, jeżeli jednak większość tak uczyni, to dobro nie powstanie.[4]

Podstawowym problemem jednostki w dylemacie dóbr publicznych jest pytanie "czy dać" i/lub "ile dać", a sekwencja zdarzeń jest następująca:[2]

Zachowanie Right arrow1.svg Natychmiastowa strata
własna jednostki
Right arrow1.svg Odroczona korzyść
dla całej zbiorowości
Przykład: Wspólnota mieszkańców chce
zbudować plac zabaw dla dzieci
Right arrow1.svg Konieczność włożenia
określonej kwoty pieniędzy
lub własnego czasu
Right arrow1.svg Możliwość zabawy
dla wszystkich dzieci ze wspólnoty

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. D. M. Messick, M. B. Brewer: Solving social dilemmas: a review. W: L. Wheeler, P. R. Shaver: Review of personality and social psychology. Beverly Hills, London: Sage, 1983, s. 11-44. ISBN 0803921020. OCLC 12757934.
  2. 2,0 2,1 2,2 J. Ł. Grzelak: Współzależność społeczna. W: J. Strelau (red.): Psychologia. Podręcznik akademicki.. T. 3. Gdańsk: GWP, 2000, s. 130. ISBN 83-87957-06-2. OCLC 749849194.
  3. 3,0 3,1 J. Platt. Social traps. „American Psychologist”. 28, s. 641-651, 1973. doi:10.1037/h0035723. 
  4. 4,0 4,1 P. A. M Van Lange, W. B. G. Liebrand, D. M. Messick, H. A. M Wilke: Introduction and literature Review. W: W. B. G. Liebrand, D. M. Messick, H. A. M. Wilke (red.): Social dilemmas: theoretical issues and research findings. Oxford, New York: Pergamon Press Ltd., 1992, s. 8, seria: International series in experimental social psychology. ISBN 0080377750. OCLC 25873354.