Dyszno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dyszno
Dyszno
Państwo  Polska
Województwo zachodniopomorskie
Powiat myśliborski
Gmina Dębno
Sołectwo Dyszno
Wysokość 53 m n.p.m.
Liczba ludności (2012) 195
Kod pocztowy 74-311 Różańsko
Tablice rejestracyjne ZMY
SIMC 0179861
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Dyszno
Dyszno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dyszno
Dyszno
Ziemia 52°49′18″N 14°43′49″E/52,821667 14,730278Na mapach: 52°49′18″N 14°43′49″E/52,821667 14,730278

Dyszno (do 1945 niem. Ringenwalde) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim, w gminie Dębno. Według danych z 2012 miejscowość liczyła 195 mieszkańców[1].

Wieś znajdowała się od ok. 1250 na terytorium powstałej Nowej Marchii. Od XV w. do I połowy XVIII w. właścicielem była rodzina von Schönebeck, posiadająca majątki w powiecie myśliborskim i chojeńskim. W latach 1766-1793 majątek należał do rodziny von Humboldt, z której pochodzili bracia Aleksander - przyrodnik i podróżnik, jeden z twórców nowoczesnej geografii, oraz Wilhelm - filozof i językoznawca. Od 1945 leży w granicach Polski.

Pośrodku miejscowości znajduje się kościół z XVI w., z ryglową wieżą dobudowaną w XVIII w. oraz park typu krajobrazowego, założony w XIX w. Na terenach polnych rosną zespoły drzew pomnikowych Lipy Humboldta i Dęby Humboldta, o obwodzie do 750 cm.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Dawna nazwa niemiecka została prawdopodobnie przeniesiona z miejscowości Ringenwalde koło Strausbergu. Jest ona zlepkiem dwóch słów:

  • średnio-dolno-niemieckiego ringe "mały, niski" lub rink, ringes "krąg, obwódka" oraz
  • -walde, od średnio-dolno-niemieckiego wolt "las".

Nazwy na przestrzeni wieków: Ringenwolde 1337; Rygenwalde, Ryngenwalde 1339; Ringenwalde 1833; Ringenwalde do 1945; po 1945 Dyszno, przejściowo Deszno Kraińskie (1960)[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona jest 9 km na płn.-wsch. od Dębna, 14 km na płd.-zach. od Myśliborza.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski według Kondrackiego teren, na którym położone jest Dyszno należy do prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pojezierze Południowopomorskie oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Równina Gorzowska[3].

Środowisko przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

Założenie parkowe z wkomponowaną siecią strumyków i niewielkich stawów, z 470 starymi drzewami; zespoły drzew pomnikowych "Lipy Humboldta" (3 szt.) i "Dęby Humboldta" (18 sztuk), o obwodzie do 750 cm. Występuje tu także chroniony gatunek: rokitnik zwyczajny. Środowisko jest nieskażone[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • VIII-poł. X w. - w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną.
  • 960–972 - książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską
  • 1005 (lub 1007) - Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty
  • 1112-1116 - w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski
  • Pocz. XIII w. - obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową księstwa zachodniopomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica
  • 1250 - margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje z czasem Nowa Marchia
Właściciele majątku Dyszno
Właściciel Lata
Fromold Wutsik, Bornim,
Raso, Heyne Witte
1337
von Schönebeck XV-1724
Friedrich Ernst von Hollwede  ?-1765
Marie Elizabeth Hollwede, wdowa 1765-1766
Alexander Georg von Humboldt 1766-1779
Marie Elizabeth von Humboldt, wdowa 1779-1793
Carl Cristoph Gottlob von Knobelsdorff 1793-1796
Franz von Kleist 1796-1797
Albertine von Kleist, wdowa 1797-1800
Ferdinand Heinrich Thomas von Waldow 1800-1801
von Reede (Roden, Rhöden, Rehden) 1801-1817
Blell 1817-1821
Köppen 1821-1945
  • 1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich
  • 1323 – władzę w Nowej Marchii obejmują Wittelsbachowie
  • 1337 – pierwsza wzmianka w księdze ziemskiej margrabiego brandenburskiego Ludwika Starszego pod nazwą Ringenwolde, w ziemi golenickiej: Ringenwolde LXIIII, dos IIII. Frumolt de wothvick pro seruicio X, Bornim pro seruicio VIII, Raso pro seruicio V, pactus X solidos, Heyne witte habet ibidem seruicium[5] - wieś liczy 64 łany (mansos), wolne od ciężarów podatkowych są 4 łany parafialne (dos), lennikami zobowiązanym do służby konnej są Fromold Wutsik posiadający 10 łanów, Bornim z 8 łanami, Raso z 5 łanami oraz Heyne Witte (bez podania liczby łanów), pakt (pactus) płacony rycerstwu przez chłopów wynosi 10 szylingów (solidos).
  • XV-XVII w. – we wsi ród von Schönebeck[6][7]
  • 1402-1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego
  • 1535-1571 - za rządów Jana kostrzyńskiego Nowa Marchia staje się niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego
  • 1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą
  • 1643 - elektor brandenburski przekazuje Asmusowi von Schönebeck Dyszno w lenno[8]
  • 1701 - powstanie Królestwa Prus
  • 1724 - wzmianka o rodzinie von Schönebeck
  • 29.08.1759 – baron Friedrich Ernst von Hollwede (ur. 12.03.1723 – zm. 26.01.1765) właściciel Dyszna, Krężlina i zamku Tegel, poślubia Marie Elizabeth Colomb (ur. 08.12.1741 w Berlinie), córkę Johanna Heinricha Colomba (1695–1759) z Berlina (rodzina francuskich Hugenotów z Prowansji), z którą miał syna Heinricha Friedricha Ludwiga Ferdinanda (1762–1817) i córkę (zmarła w dzieciństwie)[9]
  • 27.10.1766 – Marie-Elizabeth von Hollwede, z domu Colomb, wychodzi w Berlinie za mąż za Alexandra Georga von Humboldt (ur. 22.09.1720 w Zamenz), pruskiego majora, który w ten sposób staje się właścicielem Dyszna, Krężelina i zamku Tegel
  • 06.01.1779 – umiera Alexander Georg von Humboldt, pochowany zostaje początkowo w kościele w Dysznie, następnie w Falkenberg niedaleko Berlina
  • 1793 - majątek Dyszno kupuje starosta powiatu chojeńskiego Carl Cristoph Gottlob von Knobelsdorff z Zielina za 72 tysiące talarów, z czego 45 tysięcy talarów pozostaje do 1803 jako tajna hipoteka na nieruchomościach
  • 22.07.1796 - od Knobelsdorffa majątek nabywa poeta Franz von Kleist za 91 tysięcy talarów. Zmarł on 8 sierpnia 1797, a wdowa po nim, Albertine z domu von Jungk (ur. 2 lipca 1774 w Falckenhagen? - zm. 16 listopada 1864 w Charlottenburgu koło Berlina), wyszła w 1800 za kapitana Ferdinanda Heinricha Thomasa von Waldow (1765-1830) z Dannenwalde[10], z którym miała syna Karla (ur. 7.8.1801 w Dysznie).
  • 19.11.1796 – w Tegel umiera Maria Elizabeth von Humboldt; młodszy syn Alexander von Humboldt otrzymuje tajną hipotekę na majątku Dyszno (45 tysięcy talarów) oraz 8 tysięcy talarów na hipotece Tegel, co wraz z pozostałymi inwestycjami i gotówką dawało spadek o wartości 91 475 talarów[11]
Aleksander von Humboldt, obraz Friedricha Georga Weitsch z 1806
  • 1801 - właścicielem Dyszna staje się rodzina von Reede (Rhöden, Rehden)
  • 1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej.
  • 1807-1811 – Reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach.
  • 1815-1818 - Reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Myślibórz, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej.
  • 1817 - właścicielem Dyszna staje się Blell
Przyległości majątku Dyszno w XIX / XX w.
Niemiecka nazwa Obiekt Położenie Polska nazwa Ludność ok. 1820 Ludność w 1852
Knack[12] kolonia 0,5 km na płd. Przylaszczka
Krummkavel[13] folwark 3,5 km na płn.-zach. Krężelin 17[14] 135[15]
Wilhelminenwalde[16] kolonia, zakład 1 km na płd. Borówno 294[17]
Kościół św. Wojciecha
  • 1821-1834 – Dyszno w rękach Johanna Carla Friedricha Köppen (ur. 27.12.1782 w Berlinie, zm. 26.06.1834 w Dysznie, poślubił 11.11.1781 Sophię Emilię z domu Zürn. Rodzice - Johann Friedrich Köppen i Anna Maria Caroline Blell)[18], nabyte za cenę 54 tysięcy talarów[19]; w posiadaniu rodziny Köppen Dyszno pozostaje do końca II wojny światowej.
  • 1830-1840 - zbudowano pałac
  • 1834-61 – właściciel majątku Carl Albert Friedrich Köppen
  • 1861-1905 – właściciel majątku Otto Köppen
  • 1871-1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej
  • 1882 - oddano do użytku linię kolejową łączącą Stargard Szczeciński z Kostrzynem, która przechodziła przez Dyszno (wybudowano dworzec kolejowy)
  • 1905-09 – właściciel Paul Köppen
  • 1909-01.10.1945 – właściciel Hans Köppen
  • 1911 - wybudowano szkołę
  • 3.02.1945 - zajęcie miejscowości przez 2 Armię Pancerną Gwardii 1 Frontu Białoruskiego
  • 1945–1965 - działa szkoła podstawowa
  • 5.01.1946 - otwarto 4-klasową szkołę we wsi Różańsko, do której uczęszczali uczniowie z Różańska, Dolska, Pszczelnika, Dyszna i Ostrowca
  • Po 1945 - napływ osadników, szczególnie w 1946 z okolic Lublina i Zamościa; pierwszym sołtysem był Wł. Rusiecki spod Kielc, kolejnym Boniecki z podwarszawskiej Izbicy
  • 1950 - zawiązano Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjną
  • do 1965 - w Dysznie funkcjonuje 6-klasowa szkoła podstawowa
  • 1965 - otworzono 7 klasę w szkole podstawowej
  • 1973 - szkoła podstawowa w Dysznie staje się filią Zbiorczej Szkoły w Różańsku

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Ludność w ostatnich 3 stuleciach (wieś i majątek):[20][21][17][22][23]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Struktura działalności gospodarczej na 31.12.2005[4]:

Dział Ilość
Produkcja 0
Transport 0
Handel 1
Usługi 0

W Dysznie funkcjonują 53 gospodarstwa rolne o łącznej powierzchni 225 ha, nastawione na produkcję zbóż (jęczmień, pszenżyto, żyto, pszenica) oraz na hodowlę trzody chlewnej i bydła. Przeważają gleby klasy IIIb i IVa.

Powierzchnia gospodarstw:

Pow. w ha Ilość
1-5 13
5-10 3
10-15 3
15-20 1
20-50 3
>50 30

Organizacje i instytucje[edytuj | edytuj kod]

  • Sołectwo Dyszno – ogół mieszkańców wsi Dyszno, Borówno, Przylaszczka stanowi Samorząd Mieszkańców Sołectwa.
  • Wszystkie instytucje znajdują się w Dębnie.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Dzieci uczęszczają do Szkoły Podstawowej w Różańsku, młodzież do Gimnazjum Publicznego w Smolnicy. Najbliższe biblioteki znajdują się w Różańsku i Warnicach.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Park typu krajobrazowego z XIX w., staw
  • Kościół pw. św. Wojciecha - zbudowany został w XVI w., salowy na planie prostokąta, od strony zachodniej znajduje się czworoboczna ryglowa wieża z dwiema kondygnacjami o nadbudowie drewnianej, dobudowana w XVIII w. Trzeci, drewniany człon wieży zwieńczony jest stożkowym hełmem. Kościół został znacznie zniszczony w 1945, odbudowany w latach 1968-75. Wewnątrz znajduje się drewniany ołtarz ambonowy z 1725, polichromowany ze złoceniami; na ścianie ołtarzowej współczesne freski nawiązujące formą i tematyką do Drzwi Gnieźnieńskich.
  • Pozostałości pałacu – pałac zbudowany został w latach 1830-1840, wielokrotnie przebudowywany. Od lat 50. XX. należał do PGR Chłopowo. Rozebrany w latach 80. XX w., widoczne są tylko częściowe pozostałości fundamentów. Wpisany do rejestru zabytków pod nr 556 z 17.01.1966[24].
  • Park typu krajobrazowego – założony w XIX w., powierzchnia 8 ha; z dużymi polanami oraz łąką parkową położona w otoczeniu dębów w wschodniej części parku. Zachowany w pierwotnych granicach, jednak układ dróg, kwater oraz wnętrz parkowych znacznie zatarty. W części płn-zach. oraz wsch. znajdują się 2 dawne stawy parkowe. Zachowana została łąka parkowa z obsadzeniem złożonym z wiekowych dębów, a także rowy melioracyjne stanowiące granice założenia od strony południowej i wschodniej. Starodrzew w większej części zachowany (ok. 470 drzew), na uwagę zasługują cztery dęby szypułkowe w odmianie stożkowej rosnące w rzędzie równolegle do nieistniejącej ściany pałacu oraz buk pospolity odm. zwisającej. Na terenach polnych za wschodnią granicą parku rosną imponujące okazy pomnikowe, w tym zespoły drzew pomnikowych Lipy Humboldta i Dęby Humboldta – drzewa o obwodzie do 750 cm. Wpisany do rejestru zabytków pod nr 226 z 10.11.1977[24].
  • 4 lipy – przy drodze do Krężelina, pomniki przyrody
  • Przez Dyszno przebiegają szlaki turystyczne: szlak turystyczny czerwony „Wokół Dębna”.
  • 3 km na wschód-południowy wschód rezerwat przyrody "Czapli Ostrów" na jeziorze ostrowieckim.

Przypisy

  1. Urząd Miasta i Gminy Dębno, Dane Statystyczne. [dostęp 2013-10-01].
  2. Nazwy miejscowe Polski: historia - pochodzenie - zmiany. Kazimierz Rymut (red.). T. II. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1996, s. 474. ISBN 83-85579-29-X.
  3. Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH "Zapol" Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 25. ISBN 83-60140-35-9.
  4. 4,0 4,1 Plan Rozwoju Wsi Dyszno, Załącznik 1 Do uchwały Nr LXVII/404/2006 Rady Miejskiej w Dębnie z dnia 28 czerwca 2006. [dostęp 2010-05-16].
  5. Ludwig Gollmert: Das Neumärkische Landbuch Markgraf Ludwigs des Älteren vom Jahre 1337. Nach einer neu aufgefundenen Handschrift des vierzehnten Jahrhunderts. Frankfurt am Oder: 1862, s. 16.
  6. Jamie Allen's Family Tree & Ancient Genealogical Allegations. [dostęp 2010-05-16].
  7. Rymar E., Rycerstwo Nowej Marchii w czasach margrabiego Jana kostrzyńskiego, Rocznik Lubuski tom XXVII cz. I, Zielona Góra 2001
  8. Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH "Zapol" Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 75. ISBN 83-60140-35-9.
  9. Literaturport.de. [dostęp 2010-05-16].
  10. de.Wikipedia, Franz Alexander von Kleist. [dostęp 2010-05-16].
  11. Julius Lowenberg, Robert Av-Lallemant, Alfred Dove: Life of Alexander Von Humboldt. T. I. Cosimo, Inc., 2009, s. 217.
  12. GenWiki-Knack. [dostęp 2010-06-10].
  13. GenWiki-Krummkavel. [dostęp 2010-06-10].
  14. Leopold Krugg: Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. T. 3. Halle: Karl August Kümmel, 1822, s. 25. [dostęp 2010-08-23].
  15. Topographische Uebersicht des Appellationsgerichts-Departements Frankfurt a/O: Zusammengestellt von Güthlein. Gustav Harnecker & Co., 1856, s. 96.
  16. GenWiki-Wilhelminenwalde. [dostęp 2010-06-10].
  17. 17,0 17,1 Topographische Uebersicht des Appellationsgerichts-Departements Frankfurt a/O: Zusammengestellt von Güthlein. Frankfurt a/O: Gustav Harnecker & Co., 1856, s. 97. [dostęp 2010-08-23].
  18. Johann Friedrich 2 Köppen. [dostęp 2010-05-30].
  19. Berghaus: Geographisch-historisch-Statistisches Landbuch der Provinz Brandenburg und des Markgrafthums Niederlausitz in der Mitte des 19. Jhrhndts. T. 3. Brandenburg: A. Müller, 1856, s. 449. [dostęp 2010-08-23].
  20. Friedrich Wilhelm August Bratring: Statistisch-topographische Beschreibung der gesammten Mark Brandenburg: Für Statistiker, Geschäftsmänner, bes. für Kameralisten. Die Neumark. Berlin: Friedrich Maurer, 1809, s. 122. [dostęp 2013-09-26].
  21. Wieś, smolarnia i cegielnia. Leopold Krugg: Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. T. 4. Halle: Karl August Kümmel, 1823, s. 148. [dostęp 2010-08-23].
  22. Gemeindeverzeichnis Deutschland. Landkreis Soldin. [dostęp 2010-08-23].
  23. Deutsche Verwaltungsgeschichte Provinz Brandenburg. Landkreis Soldin. [dostęp 2010-05-16].
  24. 24,0 24,1 Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo zachodniopomorskie (pol.). 30 września 2014.