Dzbaniwo kalebasowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Dzbaniwo kalebasowe
Mlomp-Calebassier2.JPG
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina bignoniowate
Rodzaj dzbaniwo
Nazwa systematyczna
Crescentia cujete L.
Sp. pl. 2:626. 1753[2]
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Owoc i nasiona

Dzbaniwo kalebasowe, krescencja, drzewo kalebasowe[3] (Crescentia cujete) – gatunek drzewa tropikalnego należący do rodziny bignoniowatych (Bignoniaceae). Pochodzi z Ameryki Środkowej, gdzie rośnie od południowego Meksyku po Kolumbię, poza tym na wyspach karaibskich. Rozprzestrzenił się w strefie międzyzwrotnikowej jako roślina uprawiana i dziczejąca[2]. Ze względu na wielowiekową tradycję uprawy trudne do ustalenia jest dokładne miejsce pochodzenia[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Niewielkie drzewo o wysokości do 10 m, często wielopniowe.
Liście
Tworzą skupienia w węzłach, podługowate, całobrzegie, o długości do 12 cm.
Kwiaty
Wyrastają prosto z pnia i grubszych konarów (kaulifloria). Korona brudnofioletowa z ciemniejszymi żyłkami, o zgiętej rurce wewnątrz jaśniejszej (zielonkawo-żółtej) i pięciu wywiniętych płatkach o średnicy kilku centymetrów[3].
Owoce
Zielone, okrągłe, czasem eliptyczne torebki, o średnicy do 30 cm. Owocnia zdrewniała, gruba, wewnątrz wypełniona jest luźną tkanką, której duże przestwory międzykomórkowe nadają białą barwę. Wewnątrz miąższu znajdują się liczne, czarne nasiona.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Kwiaty rozwijają się od maja do stycznia i zapylane są przez nietoperze. Owoce dojrzewają przez siedem miesięcy[4]. Miąższ owoców i zawarte w nim nasiona na surowo są trujące. W roślinie stwierdzono obecność m.in. kwasu winowego, cytrynowego, chlorogenowego i garbników[5]. Gatunek ten należy do nielicznych gatunków drzewiastych porastających sawannę zalewową na okresowo podtapianych nizinach przyatlantyckich. Drzewa rosną zwykle pojedynczo, czasem w towarzystwie paurotisa drzewiastego (Paurotis wrightii)[6].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Zdrewniała skorupa owocu służy do wytwarzania naczyń i instrumentów muzycznych, tzw. marakasów[7][3]. Ze zdrewniałych owocni wykonuje się misy oraz naczynia do parzenia yerba mate zwane tykwami, kalebasami lub mate[5]. Owoce wykorzystywane były przez ludność tubylczą Ameryki Środkowej także do maskowania się podczas polowań. Łowca po wykrojeniu odpowiednich otworów wkładał twardą owocnię na głowę, po czym płynąc z głową wystawioną nad powierzchnię wody mógł podpływać do ptaków i chwytać je gołymi rękoma (ptaki nie obawiały się "unoszących się" na wodzie owoców)[4]. Wszechstronne zastosowanie owoców ułatwia możliwość modyfikowania ich kształtu poprzez owijanie ich sznurem we wczesnym okresie rozwoju[5].

Miąższ i nasiona są wszechstronnie wykorzystywane w medycynie ludowej, głównie jako środek moczopędny i przeczyszczający[5].

Twarde i wytrzymałe drewno dzbaniwa służy do wyrobu narzędzi i uchwytów[4].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-06].
  2. 2,0 2,1 Taxon: Crescentia cujete L. (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 2010-07-19].
  3. 3,0 3,1 3,2 Bogdan Zemanek: Krescencja. W: Encyklopedia biologiczna. Zdzisława Otałęga (red. nacz.). Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1998.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Robert G. Schill: Crescentia cujete Linnaeus (ang.). killer plants, 2005. [dostęp 2010-07-19].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 258-259. ISBN 83-7079-778-4.
  6. Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Hortus Botanicus Universitatis Posnaniensis, 2008, s. 243. ISBN 978-83-61320-17-3.
  7. Evan Bailyn: Maracas (ang.). Music of Puerto Rico. [dostęp 2010-07-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]